તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 101120

સર્વાધારતયા સર્વેષાં લક્ષણાનાં કાલે ઽતિવ્યાપ્તિરિતિ ચેત્ - ન।
સર્વાધારતાપ્રયોજકસમ્બન્ધભિન્નસમ્બન્ધેન લક્ષણસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્।
પ્રકાશિકા
પૃથિવીલક્ષણસ્ય
પ્રાથમ્યે બીજમાહ - તત્રેતિ। પૃથિવ્યાદિષુ મધ્ય ઇત્યર્થઃ।
ગન્ધસમવાયિકારણતાવચ્છેદકતયા પૃથિવીત્વજાતિસિદ્ધિરિતિ
બોધ્યમ્। નામ્નેતિ। તૃતીયાર્થઃ અભેદઃ। સઙ્કીર્તનપદાર્થે
પ્રતિપાદકશબ્દે ઽન્વેતિ। તથા ચ વસ્તુપ્રતિપાદકનામમાત્રમુદ્દેશ
ઇતિ લક્ષણં પર્યવસ્યતિ। અત્ર ઘટ ઇતિ પદે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય
વસ્તુપદં લક્ષણીયવસ્તુપરમ્। લક્ષણીયસ્ય પૃથિવ્યાદેઃ સામાન્યતઃ
પ્રતિપાદકપ્રમેયપદે ઽતિવ્યાપિતવારણાય નામપદં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપરમ્। લક્ષણવાક્યે નામસત્ત્વાત્
અતિવ્યાપ્તિવારણાય માત્રપદમિતિ ધ્યેયમ્।
આરબ્ધે - જન્યે।
પરસ્પરવિરોધેનેતિ। સુરભિગન્ધં પ્રતિ અસુરભિગન્ધસ્ય
અસુરભિગન્ધં પ્રતિ સુરભિગન્ધસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વેનેત્યર્થઃ।
પ્રતીત્યનુપપત્તિરિતિ। અતશ્ચિત્રગન્ધ એવાપ્રતિબધ્યઃ સ્વીકાર્ય ઇતિ
ભાવઃ। અવયવગન્ધસ્યૈવેતિ। સ્વાશ્રયસમવેતત્વસમ્બન્ધેનેત્યાદિઃ।
તુષ્યતુ દુર્જન ઇતિ ન્યાયેનાઙ્ગીકૃત્યાહ - કિં ચેતિ।
જલત્વાદિકમાદાય અતિવ્યાપ્તિવારણાય ગન્ધસમાનાધિકરણેતિ।
સત્તાવારણાય દ્રવ્યત્વાપરેતિ દ્રવ્યત્વન્યૂનવૃત્તીત્યર્થકમ્। તેદ
દ્રવ્યત્વવ્યુદાસઃ।
ગન્ધપ્રતીતેરિતિ।
સુરભિ જલમિત્યાદિપ્રતીતેરિત્યર્થઃ। પૃથિવીગન્ધસ્યૈવેતિ।
સ્વાશ્રયસંયુક્તત્વસમ્બન્ધેનેત્યાદિઃ।
તત્ર - જલાદૌ।
યથાશ્રુતગ્રાહી શઙ્કતે - નન્વિતિ। અનુગતરૂપેણ
લક્ષણતાઘટકસમ્બન્ધાન્ નિવેશ્ય કાલાદાવતિવ્યાપ્તિં વારયતિ -
સર્વાધારેતિ। વસ્સુતસ્તુ સમવાયાદીનાં સમવાયત્વાદિનૈવ
સંસર્ગતયા તેનૈવ રૂપેણ તત્તત્સમ્બન્ધસ્ય તત્તલ્લક્ષણઘટકત્વં
બોધ્યમ્।
બાલપ્રિયા
ગન્ધસમવાયિકારણતાવચ્છેદકતયેતિ।
ઽસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નગન્ધત્વાવચ્છિન્નગન્ધાનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતતાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપૃથિવીનિષ્ઠકારણતા
કિંયિદ્ધર્માવચ્છિન્ના કારણતાત્વાત્ કપાલનિષ્ઠઘટકારણતાવત્ઽ
ઇત્યનુમાનપ્રયોગો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ। નામ્ના પદાર્થસઙ્કીર્તનમુદ્દેશ
ઇતિ મૂલમ્। પદાર્થસ્ય સઙ્કીર્તનં પદાર્થસઙ્કીર્તનમ્।
સઙ્કીર્તનશબ્દસ્ય પ્રતિપાદકશબ્દ ઇત્યર્થઃ।
પદાર્થવિષયકજ્ઞાનકશબ્દઃ પદાર્થસઙ્કીર્તનમિતિ યાવત્।
પદાર્થશબ્દો વસ્તુપરઃ। નામ્નેતિ તૃતીયાર્થસ્ય અભેદસ્ય

શબ્દે ઽન્વયાત્ નામાભિન્નઃ વસ્તુવિષયકજ્ઞાનજનકશબ્દઃ ઉદ્દેશઃ ઇતિ
ફલતિ। પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશકાલદિગાત્મમનાંસીત્યત્ર
પૃથિવ્યાદિશબ્દાનાં પૃથિવ્યાદિવસ્તુપ્રતિપાદકત્વાત્ નામત્વાચ્ચ
ઉદ્દેશલક્ષણસમન્વયઃ। ઘટ ઇતિ પદસ્યાપિ વસ્તુપ્રતિપાદકત્વાત્
નામત્વાચ્ચ તત્રોદ્દેશલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિઃ।
તદ્વારણાય વસ્તુપદં
લક્ષણીયવસ્તુપરં વક્તવ્યમ્। ઘટાદિપદં ચ ન તાદશમિતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। પ્રમેયમિતિ પદસ્યાપિ
લક્ષણીયપૃથિવ્યાદિપ્રતિપાદકત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય
વસ્તુપદં લક્ષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવસ્તુપરં વાચ્યમ્। પ્રમેયપદસ્ય
પ્રમેયત્વાવચ્છિન્નપૃથિવ્યાદિબોધકત્વે ઽપિ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકપૃથિવીત્વાદ્યવચ્છિન્નપૃથિવ્યાદિબોધકત્વાભાવાન્નાતિવ્યાપ્તિઃ।
ઽતત્ર ગન્ધવતી પૃથિવીઽ ઇત્યાદિલક્ષણવાક્યઘટકપૃથિવીપદસ્યાપિ
પૃથિવીત્વાવચ્છિન્નબોધકત્વાત્ નામત્વાચ્ચ તસ્યોદ્દેશત્વાપત્તિઃ।
તદ્વારણાય નામમાત્રમિત્યપિ વક્તવ્યમ્। માત્રપદેન
લક્ષણાદિવાચકપદાસમભિવ્યાહૃતત્વમુચ્યતે। તથા ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકલક્ષ્યવિશેષ્યકજ્ઞાનજનક -
લક્ષણાદિવાચકપદાસમભિવ્યાહૃતનામાભિન્નઃ શબ્દઃ ઉદ્દેશઃ ઇતિ
નિષ્કર્ષઃ। તદાહ - તૃતીયાર્થો ઽભેદ ઇત્યાદિના। સઙ્કીર્તને
ઇત્યસ્ય વિવરણં પ્રતિપાદકશબ્દે ઇતિ। સામાન્યત ઇતિ।
પ્રમેયત્વરૂપસામાન્યધર્મેણેત્યર્થઃ। તૃતીયાયાઃ પ્રતિપત્ત્યન્વયિ
1પ્રકારત્વમર્થઃ।
ગન્ધવત્ત્વસ્ય
પૃથિવીલક્ષણત્વે
સુરભિગન્ધયુક્તાવયવાસુરભિગન્ધયુક્તાવયવાભ્યામુત્પન્ને દ્રવ્યે
કસ્યાપિ ગન્ધસ્યાનુત્પાદાદવ્યાપ્તિઃ। ન ચ
અવયવગતગન્ધરૂપસ્યાસમવાયિકારણસ્ય સત્ત્વાત્ કુતો ગન્ધો
નોત્પદ્યત ઇતિ શઙ્કનીયમ્। સુરભિગન્ધસ્ય અસુરભિગન્ધં પ્રતિ
અસુરભિગન્ધસ્ય સુરભિગન્ધં પ્રતિ પ્રતિબન્ધકત્વેન કસ્યાપિ ગન્ધસ્ય
તત્રોત્પત્ત્યસમ્ભવાત્। ન ચ યદિ તત્ર ગન્ધો નોત્પદ્યતે, તર્હિ કથં તત્ર
ગન્ધઃ પ્રતીયેત, અતસ્તત્ર પરસ્પરં પ્રતિબન્ધાત્
1. પ્રકારત્વમર્ય
ઇતિ। તથા ચ
પ્રમેયત્વરૂપસામાન્યવર્મપ્રકારકપૃથિવ્યાદિવિશેષ્યકજ્ઞાનજનકે
પ્રમેયપદે ઇત્યર્થઃ।
સુરભિગન્ધઃ
અસુરભિગન્ધો વા નોત્પદ્યતામ્, ચિત્રગન્ધ ઉત્પદ્યતામ્, તેન
ગન્ધપ્રતીતિરુપદ્યતે, ગન્ધવત્તાસત્ત્વાદવ્યાપ્તિશ્ચ નેતિ વાચ્યમ્।
અવયવગતગન્ધસ્યૈવ સ્વાશ્રયસમવેતત્વસમ્બન્ધેન અવયવિનિ
પ્રતીતિસમ્ભવે ચિત્રગન્ધસ્યાનઙ્ગીકારાત્। તથા ચ

તત્રાવ્યાપ્તિતાદવસ્થ્યમ્। કિં ચ યો ઘટઃ પ્રથમક્ષણે ઉત્પન્નઃ અથ
દ્વિતીયક્ષણે વિનષ્ટઃ તસ્મિન્ ઘટે અવ્યાપ્તિઃ, પ્રથમક્ષણે ઽઉત્પન્નં દ્રવ્યં
ક્ષણમગુણમ્ઽ ઇતિ ન્યાયેન ગન્ધવિરહાત્। દ્વિતીયક્ષણે ધર્મિણ એવ
નાશાત્ ઇત્યાશયેન શઙ્કતે - દીપિકાયામ્ નનુ
સુરભ્યસુરભીતિ।
ગન્ધસમાનાધિકરણેતિ। ગન્ધાધિકરણવૃત્તિઃ દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યા ચ
યા જાતિઃ તદ્વત્ત્વં પૃથિવ્યાઃ લક્ષણમ્। ગન્ધાધિકરણં પુષ્પાદિતદ્વૃત્તિઃ
દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યા જાતિઃ પૃથિવીત્વજાતિઃ તદ્વત્ત્વં
સુરભ્યસુરભ્યવયવારબ્ધે દ્રવ્યે ઉત્પન્નવિનષ્ટઘટે ચાસ્તીતિ
નાવ્યાપ્તિઃ। દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતિમત્ત્વમાત્રોક્તૌ દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યા યા
જલત્વજાતિઃ તદ્વત્ત્વસ્ય જલે સત્ત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। અતો
ગન્ધસમાનાધિકરણેતિ। જલત્વસ્ય ગન્ધાધિકરણવૃત્તિત્વાભાવાત્ ન
દોષઃ। ગન્ધસમાનાધિકરણજાતિમત્ત્વમાત્રોક્તૌ
ગન્ધાધિકરણપૃથિવીવૃત્તિઃ યા સત્તાજાતિઃ તદ્વત્ત્વસ્ય જલાદૌ સત્ત્વાત્
અતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યેતિ જાતિવિશેષણમ્। નનુ
દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યેતિ વિશેષણે દત્તે ઽપિ
દ્રવ્યત્વજાતિમાદાયજલાદિષ્વતિવ્યાપ્તિઃ દુર્વારા। દ્રવ્યત્વસ્ય
ગન્ધાધિકરણપૃથિવીવૃત્તિત્વાત્ દ્રવ્યત્વશૂન્યવૃત્તિત્વાચ્ચેતિ ચેત્ -
ન। પ્રકૃતે દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યત્વં ન દ્રવ્યત્વશૂનયાવૃત્તિત્વમ્ કિં તુ
દ્રવ્યત્વન્યૂનવૃત્તિત્વરૂપમ્। દ્રવ્યત્વં ચ ન દ્રવ્યત્વન્યૂનવૃત્તિ
ઇત્યાશયાત્। દ્રવ્યત્વન્યૂનવૃત્તિત્વં ચ
1દ્રવ્યત્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વમ્। તદાહ -
પ્રકાશિકાયામ્ જલત્વાદિકમાદાયેત્યાદિ।
1.
દ્રવ્યત્વસમાનાધિકરણેતિ। દ્રવ્યત્વાધિકરણં જલં તદ્વૃત્તિર્યો ભેદ
પૃથિવીભેદઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વાત્ પૃથિવીત્વસ્ય
દ્રવ્યત્વન્યૂનવૃત્તિત્વમ્। દ્રવ્યત્વં તુ ન
દ્રવ્યત્વાધિકરણવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં દ્રવ્યભેદસ્ય
દ્રવ્યત્વાધિકરણાવૃત્તિત્વાદિતિ દ્રવ્યત્વં ન દ્રવ્યત્વન્યૂનવૃત્તીતિ ભાવઃ।
દીપિકાયામ્ નનુ
જલાદાવપિ ગન્ધપ્રતીતેરિતિ। તથા ચ ગન્ધવત્ત્વરૂપસ્ય પૃથિવીલક્ષણસ્ય
જલાદૌ અતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિતિ। જલાદૌ
ગન્ધવત્પૃથિવીસંયોગસત્ત્વે ગન્ધપ્રતીતિઃ તદભાવે તદભાવ
ઇત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યામિત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકાયામ્
સ્વાશ્રયસંયુક્તત્વસમ્બન્ધેનેતિ। સ્વં પૃથિવીગન્ધઃ, સ્વાશ્રયઃ પૃથિવી,
તત્સંયુક્તત્વં જલાદૌ।
યથાશ્રુતગ્રાહી -
સમ્બન્ધવિશેષાનવચ્છિન્નં ગન્ધવત્ત્વમેવ લક્ષણમિત્યભિમાનવાન્।
અનુગતરૂપેણસર્વાધારતાપ્રયોજકસમ્બન્ધભિન્નસમ્બન્ઘત્વેનેત્યર્થઃ।

કાલિકાદિસમ્બન્ધઃ સર્વાધારતાપ્રયોજકઃ તદ્ભિન્નસમ્બન્ધત્વં
સમવાયાદૌ। લક્ષણતાઘટકસમ્બન્ધાત્ લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાન્
સમવાયાદીન્। સમવાયાદીનાં સમવાયત્વાદિનૈવ સંસર્ગતયેતિ।
સ્પષ્ટં ચેદમ્ વ્યધિકરણગાદાધર્યામ્।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પૃથિવીવિભાગઃ
અન્ત્સ્_10[2] સા દ્વિવિધા નિત્યાનિત્યા ચ । નિત્યા પરમાણુરૂપા । અનિત્યા કાર્યરૂપા । પુનસ્ ત્રિવિધા શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ । શરીરમ્ અસ્મદાદીનામ્ । ઇન્દ્રિયં ગન્ધગ્રાહકં ઘ્રાણં નાસાગ્રવર્તિ । વિષયો મૃત્પાષાણાદિઃ ॥
સા દ્વિવિધા -
નિત્યા અનિત્યા ચેતિ। નિત્યા પરમાણુરૂપા। અનિત્યા કાર્યરૂપા।
પુનસ્ત્રિવિધા - શરીર-ઇન્દ્રિય-વિષયભેદાત્। શરીરં
અસ્મદાદીનામ્। ઇન્દ્રિયં ગન્ધગ્રાહકં ઘ્રાણમ્। તચ્ચ નાસાગ્રવર્તિ।
વિષયો મૃત્પાષાણાદિઃ।
દીપિકા
પૃથિવીં વિભજતે -
સા દ્વિવિધેતિ। નિત્યત્વં ધ્વંસાપ્રતિયોગિત્વમ્। અનિત્યત્વમ્
ધ્વંસપ્રતિયોગિત્વમ્। પ્રકારાન્તરેણ વિભજતે - પુનરિતિ। આત્મનો
ભોગાયતનં શરીરમ્। યદવચ્છિન્નાત્મનિ ભોગો જાયતે
તદ્ભોગાયતનમ્। સુખદુઃખાન્યતરસાક્ષાત્કારો ભોગઃ।
શબ્દેતરોદ્ભૂતવિશેષગુણાનાશ્રયત્વે સતિ
જ્ઞાનકારણમનસ્સંયોગાશ્રયત્વં ઇન્દ્રિયત્વમ્। શરીરેન્દ્રિયભિન્નો
વિષયઃ। એવં ચ ગન્ધવચ્છરીરં પાર્થિવશરીરમ્, ગન્ધવદિન્દ્રિયં
પાર્થિવેન્દ્રિયમ્, ગન્ધવાન્ વિષયઃ પાર્થિવવિષય ઇતિ તત્તલ્લક્ષણં
બોધ્યમ્। પાર્થિવશરીરં દર્શયતિ-શરીરમિતિ। પાર્થિવેન્દ્રિયં
દર્શયતિ - ઇન્દ્રિયમિતિ। ગન્ધગ્રાહકમિતિ પ્રયોજનકથનમ્।
ઘ્રાણમિતિ સંજ્ઞા। નાસોગ્રેત્યાશ્રયોક્તિઃ। એવમુત્તરત્ર જ્ઞેયમ્।
પાર્થિવવિષયં દર્શયતિ - મૃત્પાષાણાદિ ઇતિ।
પ્રકાશિકા
નિત્યપૃથિવીત્વાદિરૂપલક્ષણગતં નિત્યત્વાદિ દર્શયતિ -
નિત્યત્વમિતિ। પ્રકારાન્તરેણેતિ। પૃથિવીમિત્યનુષજ્યતે। અત્ર
નિત્યપૃથિવ્યાઃ શરીરેન્દ્રિયભિન્નત્વરૂપવિષયલક્ષણાક્રાન્તત્વેન
વિષયાન્તર્ગતત્વમિતિ પૃથિવ્યાસ્ત્રિવિધત્વમ્। અત એવ મૂલે
પુનસ્ત્રિવિધેત્યુક્તિઃ સઙ્ગચ્છતે ઇતિ ધ્યેયમ્।
કેચિત્તુ -
અનિત્યપૃથિવ્યા એવ ત્રૈવિધ્યં વર્ણયન્તિ। ઉદ્દેશક્રમાનુસારેણ પ્રથમં
શરીરલક્ષણમાહ - આત્મન ઇતિ। આયતનં અવચ્છેદકમ્। તથા ચ
મિલિતં યાદૃશં લક્ષણં સમ્પન્નં તાદૃશમાહ - યદવચ્છિન્નેતિ।
સુખદુઃખાન્યતરસાક્ષાત્કારાવચ્છેદકમ્ ઇતિ યાવત્। અત્ર
અન્ત્યાવયવિત્વે સતીતિ વિશેષણં દેયમ્। તેન પાદાદીનાં
અવચ્છેદકત્વે ઽપિ તત્ર ન અતિવ્યાપ્તિઃ। યથા શરીરત્વં ન જાતિઃ,
પૃથિવીત્વાદિના સઙ્કરાત્ તથા ઇન્દ્રિયત્વં ન

જાતિરિત્યાશયેનાહ - શબ્દેતરોદ્ભૂતેતિ।
આત્માદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય સત્યન્તમ્। શ્રોત્રે ઽવ્યાપ્તિવારણાય
શબ્દેતરેતિ। ચક્ષુરાદૌ વિશેષગુણસ્યાનુદ્ભૂતરૂપાદેઃ
સત્ત્વેનાવ્યપ્તિવારણાય ઉદ્ભૂતેતિ। ઉદ્ભૂતત્વં ન જાતિઃ
શુક્લત્વાદિના સાંકર્યાત્। ન ચ શુક્લત્વાદિવ્યાપ્યં
નાનૈવોદ્ભૂતત્વમિતિ વાચ્યમ્। ચાક્ષુષાદૌ ઉદ્ભૂતરૂપત્વાદિના
કારણત્વાનુપપત્તેઃ। કિં તુ શુક્લત્વાદિવ્યાપ્યં અનુદ્ભૂતત્વં નાના
તદભાવકૂટવત્ત્વમુદ્ભૂતત્વમ્। તચ્ચ સંયોગાદાવપિ। તથા ચ
શબ્દેતરોદ્ભૂતગુણં સંયોગમાદાય અસમ્ભવવારણાય વિશેષેતિ।
કાલાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય વિશેષ્યદલમ્; તત્રૈવ
અતિવ્યાપ્તિવારણાય જ્ઞાનકારણેતિ। પ્રાચીનમતે
વિષયાવયવેન્દ્રિયાવયવસંયોગસ્ય પ્રત્યક્ષકારણતયા તદાશ્રયસ્ય
ઇન્દ્રિયાવયવસ્ય, નવીનમતે કાલાદૌ રૂપાભાવપ્રત્યક્ષે
સન્નિકર્ષઘટકતયા કારણીભૂતચક્ષુસ્સંયોગાશ્રયસ્ય કાલાદેશ્ચ
વારણાય મનઃ પદમ્। ન ચ આત્માન્યત્વે સતિ ઇત્યનેનૈવ આત્મનિ
અતિવ્યાપ્તિવારણસમ્ભવે કિં
ગુરુતરશબ્દેતરોદ્ભૂતેત્યાદિવિશેષણેનેતિ વાચ્યમ્। તથા સતિ
ચર્મમનસ્સંયોગસ્ય જ્ઞાનમાત્રં પ્રતિ હેતુત્વમતે
તત્રાતિવ્યાપ્તેરિત્યલં વિસ્તરેણ। એવં ચેતિ। તત્તદર્થંસ્ય
શરીરાદિસામાન્યલક્ષણત્વે ચેત્યર્થઃ। નનુ ગન્ધવત્ત્વપ્રવેશેનૈવ
તલ્લક્ષણસ્ય સામઞ્જસ્યે ગન્ધગ્રાહકત્વનિવેશનમનુચિતમ્। એવં ચ
ઇન્દ્રિયં ગન્ધગ્રાહકમ્ ઇતિ મૂલમનુચિતં ઇત્યાશઙ્કાં
પરિજિહીર્ષુઃ તન્મૂલં તત્પ્રયોજનકથનપરતયા
વ્યાચષ્ટે-ગન્ધગ્રાહકમિતિ। ઉત્તરત્ર ઇન્દ્રિયં રસગ્રાહકમ્ ઇત્યાદૌ।
બાલપ્રિયા
નનુ ઽપુનઃ
ત્રિવિધા શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ઽ ઇતિ ગન્થેન કિં
પૃથિવીસામાન્યસ્ય ત્રેધા વિભાગ ઉચ્યતે કિં વા અનિત્યપૃથિવ્યાઃ। નાદ્યઃ,
પૃથિવીસામાન્યસ્ય યદ્યયં વિભાગઃ સ્યાત્ તર્હિ નિત્યપૃથિવ્યા અપિ
શરીરેન્દ્રિયવિષયેષુ ક્વચિદન્તર્ભાવો વાચ્યમઃ। સ ચ ન સમ્બભવતિ।
તથા હિ - ન તાવત્ નિત્યપૃથિવ્યાઃ શરીરે ઽન્તર્ભાવઃ સમ્ભવતિ, નાપિ
ઇન્દ્રિયે।
તયોરુભયોરપ્યનિત્યત્વાત્। નાપિ વિષયે, મૃત્પાષાણાદિરૂપસ્ય
વિષયસ્ય નિત્યત્વાભાવાત્। ન દ્વિતીયઃ, પુનસ્ત્રિવિધેતિ પુનઃશબ્દેન
પૂર્વં વિભક્તસ્યૈવ વિભાગાન્તરં ક્રિયત ઇતિ સૂચનાત્
ઇત્યાશઙ્ક્ય આહ-અત્ર નિત્યપૃથિવ્યા ઇત્યાદિના। એવં ચ
પૃથિવીસામાન્યસ્યૈવ પુનસ્ત્રેધા વિભાગઃ। નિત્યપૃથિવ્યાઃ
શરીરેન્દ્રિયભિન્નત્વાત્ વિષયે અન્તર્ભાંવ ઇતિ નાનુપપત્તિરિતિ
ભાવઃ।
નનુ કથઞ્ચિદત્ર

નિર્વાહે ઽપિ તેજઃ પ્રકરણે પુનસ્ત્રિવિધમિતિ ન સઙ્ગચ્છતે।
નિત્યતેજસઃ પરમાણુરૂપસ્ય ભૌમદિવ્યોદર્યાકરજેષુ ચતુર્ષુ
વિષયેષ્વન્તર્ભાવાસમ્ભવાત્। જન્યત્વઘટિતભૌમત્વાદેઃ
નિત્યયેજસ્યસંભવાત્। અતઃ અનિત્યપૃથિવ્યા એવાયં વિભાગઃ।
પુનઃશબ્દશ્ચ વાક્યાલઙ્કાર ઇતિ નાનુપપત્તિરિત્યાશયાનાનાં
મતમાહ - કેચિત્તુ ઇતિ। કેચિદિત્યસ્વરસોદ્ભાવનમ્। તદ્બીજં
તુ પુનઃશબ્દાસ્વારસ્યાત્ નાનિત્યપૃથિવ્યા અયં વિભાગઃ। ન ચ સ
વાક્યાલઙ્કાર ઇતિ
વાચ્યમ્। વાક્યાદૌ
પ્રયુક્તસ્ય પુનઃશબ્દસ્ય વાક્યાલઙ્કારતાયાઃ કુત્રાપ્યદૃષ્ટચરત્વાત્।
યત્કિઞ્ચિત્પદોત્તરં પ્રયુજ્યમાનસ્યૈવ પુનઃશબ્દસ્ય
વાક્યાલઙ્કારતાયાસ્તત્ર તત્ર દૃષ્ટત્વાત્। કિં ચ પુનશ્શબ્દસ્ય
પ્રકારાન્તરપરત્વમેવ અન્નમ્ભટ્ટસ્યાપિ સંમતમ્। ઽપ્રકારાન્તરેણ
વિભજતે - પુનસ્ત્રિવિધેતિઽ ઇત્યવતરણિકાદાનાત્। ન ચ
પૃથિવીસામાન્યસ્યાત્ર વિભાગ ઇતિ કથઞ્ચિત્ ઉપપાદને ઽપિ
તેજઃપ્રકરણે ઽનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્। તત્ર ભૌમાદિશબ્દાનાં
ભૂમિસમ્બન્ધિ ઇત્યાદ્યેવાર્થઃ, ન તુ ભૂમિજન્યમિતિ। તથા ચ
પરમાણુરૂપતેજસો ઽપિ ભૂમિસમ્બન્ધિત્વાદેરક્ષતતયા
વિષયાન્તર્ભાવો યુજ્યત ઇતિ।
આત્મનો ભોગાયતનં
શરીરમિતિ શરીરલક્ષણમ્। આત્મપદોત્તરષષ્ઠ્યાઃ સમવેતત્વમર્થઃ।
તસ્ય ભોગે ઽન્વયઃ। ભોગો નામ સુખદુઃખાન્યતરસાક્ષાત્કારઃ।
આયતનમવચ્છેદકમ્। તથા ચ
આત્મસમવેતસુખદુઃખાન્યતરસાક્ષત્કારાવચ્છેદકં શરીરમિત્યુક્તં
ભવતિ। ઇદં લક્ષણં હસ્તપાદાદૌ શરીરાવયવે ઽતિવ્યાપ્તમ્।
હસ્તપાદાદ્યવચ્છેદેનાપિ આત્મનિ
સુખદુઃખાન્યતરસાક્ષાત્કારસ્યોત્પાદાત્। અતઃ અન્ત્યાવયવિત્વે સતીતિ
વિશેષણં દેયમ્। અન્ત્યાવયવિત્વં નામ દ્રવ્યાનારમ્ભકત્વે સતિ
અવયવિત્વમ્। હસ્તાદેઃ શરીરારમ્ભકતયા સત્યન્તાભાવાત્
નાતિવ્યાપ્તિઃ। તદાહ - સુખદુઃખાન્યતરસાક્ષાત્કારાવચ્છેદકમિતિ
યાવદિત્યાદિના પૃથિવીત્વાદિના સઙ્કરાદિતિ। શરીરત્વં વિહાય
પૃથિવીત્વં ઘટાદૌ, પૃથિવીત્વં વિહાય શરીરત્વં જલીયાદિશરીરે।
ઉભયોઃ પાર્થિવશરીરે સમાવેશાત્ સઙ્કર ઇતિ ભાવઃ। તથા
ઇન્દ્રિયત્વં ન જાતિરિતિ। પૃથિવીત્વં વિહાય ઇન્દ્રિયત્વં
રસનાદૌ । ઇન્દ્રિયત્વં વિહાય પૃથિવીત્વં ઘટાદૌ, ઉભયોઃ
સમાવેશઃ ઘ્રાણેન્દ્રિયો ઇત્યેવં પૃથિવીત્વાદિના સઙ્કરાત્
ઇન્દ્રિયત્વં ન જાતિરિતિ ભાવઃ। આત્માદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય
સત્યન્તમિતિ।
જ્ઞાનકારણમનસ્સંયોગાશ્રયત્વમિન્દ્રિયત્વમિત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ
જ્ઞાનકારણીભૂતો યઃ મનસ્સંયોગઃ આત્મમનસ્સંયોગઃ તદાશ્રયત્વં

આત્મન્યપ્યસ્તીતિ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। તદ્વારણાય સત્યન્તમ્।
તન્નિવેશે ચ શબ્દેતરો યઃ ઉદ્ભૂતવિશેષગુણઃ જ્ઞાનસુખાદિઃ
તદાશ્રયત્વસ્યૈવાત્મનિ સત્ત્વાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ ઇત્યર્થઃ।
ઉદ્ભૂતવિશષગુણે શબ્દેતર ઇતિ વિશેષણાદાને શબ્દરૂપઃ યઃ
ઉદ્ભૂતવિશેષગુણઃ તદાશ્રયત્વમેવ શ્રોત્રેન્દ્રિયે ઽસ્તિ ન
તદનાશ્રયત્વમિત્યવ્યાપ્તિઃ। સ્યાત્। તદ્વારણાય શબ્દેતરેતિ
વિશેષણમ્। વિશેષગુણે ઉદ્ભૂતેતિ વિશેષણાદાને ચક્ષુરાદૌ
શબ્દેતરઃ યઃ વિશેષગુણઃ અનુદ્ભૂતરૂપાદિઃ
તદાશ્રયત્વમેવાસ્તીત્યવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। તદ્વારણાય ઉદ્ભૂતેતિ
વિશેષણમ્। વિશેષપદમનુપાદાય
શબ્દેતરોદ્ભૂતગુણાનાશ્રયત્વમિત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ શબ્દેતરઃ યઃ
સંયોગાખ્યઃ સામાન્યગુણઃ તદાશ્રયત્વસ્યૈવ સત્ત્વાત્
ચક્ષુરાદીન્દ્રિયેષ્વસભ્ભવઃ સ્યાત્; તદ્વારણાય વિશેષપદમ્।
નનુ
વિશેષપદાનુપાદાને ઽપિ સંયોગો નોપાદાતુ શક્યતે।
તસ્યોદ્ભૂતત્વાભાવાત્ ઉદ્ભૂતપદેનૈવ તદ્વારણાત્
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - ઉદ્ભૂતત્વં ન જાતિરિત્યાદિના। ઉદ્ભૂતત્વં
વિહાય શુક્લત્વં અનુદ્ભૂતશુક્લે, શુક્લત્વં વિહાય ઉદ્ભૂતત્વં
ઉદ્ભૂતનીલે, ઉભયોઃ ઉદ્ભૂતત્વશુક્લત્વયોઃ ઉદ્ભૂતશુક્લે સમાવેશ
ઇતિ સાંકર્યાત્ ઉદ્ભૂતત્વં ન જાતિઃ।
ન ચ શુક્લત્વવ્યાપ્યમ્
ઉદ્ભૂતત્વમન્યત્ નીલત્વવ્યાપ્યમુદ્ભૂતત્વમાન્યત્ ઇત્યેવં
શુક્લત્વાદિવ્યાપ્યં ઉદ્ભૂતત્વં નાનૈવ। તથા ચ શુક્લત્વં વિહાય
ઉદ્ભૂતત્વં નાસ્તીતિ ન સંકર ઇતિ વાચ્યમ્। ઉદ્ભૂતત્વસ્ય
નાનાત્વે ચાક્ષુષાદિપ્રત્યક્ષં પ્રતિ
ઉદ્ભૂતરૂપં
કારણમિત્યેવમનુગતકાર્યકારણભાવસ્ય ભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્। અતઃ
શુક્લાદિભેદેન તદ્વૃત્તિ અનુદ્ભૂતત્વં નાના।
અનુદ્ભૂતત્વાભાવકૂટવત્ત્વમેવ ચોદ્ભૂતત્વમ્। તદેવ ચ લક્ષણે
નિવેશિતમ્। તચ્ચ સયોગે ઽપ્યસ્તિ। સંયોગો હિ નાનુદ્ભૂત ઇતિ
અનુદ્ભૂતત્વાભાવકૂટવત્ત્વસ્ય તત્ર સત્ત્વાત્। તથા ચ
1નિરુક્તોદ્ભૂતત્વાશ્રયસંયોગાશ્રયત્વમેવેન્દ્રિયેષ્વસ્તીત્યસંભવવારણાય
વિશેષપદમિતિ ભાવઃ।
કાલાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય વિશેષ્યદલમિતિ।
જ્ઞાનકારણમનસ્સંયોગાશ્રયત્વમિતિ વિશેષ્યદલસ્યાનુપાદાને કાલે
કસ્યાપિ વિશેષગુણસ્યાભાવાત્
શબ્દેતરોદ્ભૂતવિશેષગુણાનાશ્રયત્વમસ્તીતિ અતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્।
વિશેષ્યદલે ઉપાત્તે તુ જ્ઞાનકારણીભૂતો યઃ મનસ્સંયોગઃ
આત્મમનસ્સંયોગઃ મનૈન્દ્રિયસંયોગો વા તદાશ્રયત્વં કાલે
નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ ઇતિ ભાવઃ। મનસ્સંયોગે જ્ઞાનકારણેતિ

વિશેષણસ્ય પ્રયોજનમહ - તત્રૈવેતિ। કાલસ્ય વિભુતયા વિભુત્વસ્ય
સર્વમૂર્તદ્રવ્યસંયોગિત્વરૂપતયા મનસ્સંયોગાશ્રયત્વમસ્તીતિ કાલે
અતિવ્યાપ્તિવારણાય જ્ઞાનકારણેત્યુક્તમ્। કાલાનુયોગિકસ્ય
મનસ્સંયોગસ્ય જ્ઞાનકારણત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
મનઃપદસ્ય મતભેદેન
પ્રયોજનમાહ - પ્રાચીનમત ઇતિ। મનઃપદમનુપાદાય
જ્ઞાનકારણસંયોગાશ્રયત્વમિત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ પ્રાચીનમતે વિષયસ્ય
ઇન્દ્રિયાવયવસ્ય ચ યઃ સંયોગઃ તસ્યાપિ જ્ઞાનકારણતયા
તદાશ્રયત્વસ્ય ઇન્દ્રિયાવયવે સત્ત્વાત્ તત્ર અતિવ્યાપ્તિઃ। નવીનમતે
વિષયેન્દ્રિયસંયોગસ્યૈવ જ્ઞાનકારણત્વમિતિ યદ્યપિ
ઇન્દ્રિયાવયવે ઽતિવ્યાપ્તિઃ ન સમ્ભવતિ। તથાપિ કાલે રૂપં નાસ્તીતિ
કાલવિશેષણકરૂપાભાવવિશેષ્યકપ્રત્યક્ષે
ચક્ષુસ્સંયુક્તકાલનિરૂપિતવિશેષ્યતાયાઃ સંનિકર્ષવિધયા
કારણત્વાત્
તદ્ઘટકચક્ષુસ્સંયોગસ્યાપિ કારણત્વાત્ જ્ઞાનકારણીભૂતો યઃ
ચક્ષુસ્સંયોગઃ તદાશ્રયત્વં કાલે ઽસ્તીત્યતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। તદ્વારણાય
મનઃપદમ્। તથા સતિ વિષયેન્દ્રિયાવયવસંયોગસ્ય વા
કાલચક્ષુસ્સંયોગસ્ય વા મનસ્સંયોગત્વં નાસ્તીતિ ન તાવાદાય
પૂર્વોક્તાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। પૂર્વં સત્યન્તાનુપાદાને આત્મનિ
અતિવ્યાપ્તિરિત્યુક્તમ્। સા ચ
1.
નિરુક્તોદ્ભૂતત્વેતિ। અનુદ્ભૂતત્વાભાવકૂટવત્ત્વરૂપં યત્
ઉદ્ભૂતત્વં તદાશ્રયેત્યર્થઃ।
અતિવ્યાપ્તિઃ
આત્માન્યત્વે સતીતિ વશેષણદાને ઽપિ વારયિતું શક્યેતિ કિમર્થં
શબ્દેતરેત્યાદિગુરુતરવિશેષણમિતિ શઙ્કતે - ન ચેતિ। સમાધત્તે -
તથા સતીતિ। આત્માન્યત્વે સતિ
જ્ઞાનકારણમનસ્સંયોગાશ્રયત્વમિત્યુક્તૌ ચર્મણઃ આત્માન્યત્વાત્
જ્ઞાનકારણીભૂતઃ યઃ ચર્મમનસ્સંયોગઃ તદાશ્રયત્વાચ્ચ
ચર્મણ્યતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। તદ્વારણાય શબ્દેતરેત્યાદિગુરુતરં
વિશેષણં દેયમિત્યર્થઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
જલનિરૂપણમ
અન્ત્સ્_11 શિતસ્પર્શવત્ય આપઃ । તા દ્વિવિધાઃ નિત્યા અનિત્યાશ્ ચ । ન્ત્યાઃ પરમાણુરૂપાઃ । અનિત્યાઃ કાર્યરૂપાઃ. । પુનસ્ ત્રિવિધાઃ. શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ । શરીરં વરુણલોકે । ઇન્દ્રિયં રસગ્રાહકં રસનં જિહ્વાગ્રવર્તિ । વિષયઃ સરિત્સમુદ્રાદિઃ ॥
શીતસ્પર્શવત્ય
આપઃ। તાશ્ચ દ્વિવિધાઃ। નિત્યા અનિત્યાશ્ચેતિ। નિત્યાઃ પરમાણુરૂપાઃ।
અનિત્યાઃ કાર્યરૂપાઃ। પુનસ્ત્રિવિધાઃ - શરીરૈન્દ્રિય - વિષયભેદાત્।
શરીરં વરુણલોકે। ઇન્દ્રિયં રસગ્રાહકં રસનમ્। તચ્ચ
જિહ્વાગ્રવર્તિ। વિષયઃ સરિત્સમુદ્રાદિઃ।
દીપિકા

અપાં લક્ષણમાહ -
શીતેતિ। ઉત્પન્નવિનષ્ટજલે ઽવ્યાપ્તિવારણાય
શીતસ્પર્શસમાનાધિકરણદ્રવ્યત્વાપરજાતિમત્ત્વં વિવક્ષિતમ્। ઽશીતં
શિલાતલમ્ઽ ઇત્યાદૌ જલસમ્બન્ધાદેવ શીતસ્પર્શભાનમિતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। અન્યત્સર્વં પૂર્વરીત્યા વ્યાખ્યેયમ્।
પ્રકાશિકા
શીતસ્પર્શસમાનાધિકરણેતિ। તત્ર વિશેષણપ્રયોજનં
પૂર્વોક્તરીત્યા ઊહ્યમ્। જલત્વજાતિસિદ્ધિસ્તુ
સ્નેહજનકતાવચ્છેદકતયેતિ ધ્યેયમ્। અન્યત્સર્વે પૂર્વરીત્યેતિ।
નિત્યત્વાદિકં શરીરાદિલક્ષણં ચ ગન્ધવત્ત્વસ્થાને શીતસ્પર્શવત્ત્વં
નિવેશ્ય પૃથિવીનિરૂપણોક્તરીત્યેર્થઃ। એવમગ્રે ઽપ્યૂહ્યમ્।
બાલપ્રિયા
પૂર્વોક્તરીત્યા
ઊહ્યમિતિ। દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતિમત્ત્વમાત્રોક્તૌ
દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યપૃથિવીત્વજાતિમત્યાં પૃથિવ્યામતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય
શીતસ્પર્શસમાનાધિકરણેતિ જાતિવિશેષણમ્।
શીતસ્પર્શવજ્જલવૃત્તિસત્તાજતિમાદાય પૃથિવ્યાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય
દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યેતિ। દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યત્વં ચ દ્રવ્યત્વન્યૂનવૃત્તિત્વમ્ ન તુ
તચ્છૂન્યાવૃત્તિત્વમ્। અતો દ્રવ્યત્વજાતિમાદાય નોક્તદોષ ઇતિ
ભાવઃ। સ્નેહજનકતાવચ્છેદકતયેતિ।
ઽસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્નેહત્વાવચ્છિન્નસ્નેહનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતતાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નજલનિષ્ઠકારણતા
કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્ના કારણતાત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનેન
જલત્વજાતિસિદ્ધિરિત્યર્થઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
તેજોનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_12 ઉષ્ણસ્પર્શવત્ તેજઃ । તદ્ દ્વિવિધં નિત્યમ્ અનિત્યં ચ । નિય્યં પરમાણુરૂપમ્ । અનિત્યં કાર્યરૂપમ્ । પુનસ્ ત્રિવિધં શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ । શરીરમ્ આદિત્યલોકે । ઇન્દ્રિયં રૂપગ્રાહકં ચક્ષુઃ કૃષ્ણતારાગ્રવર્તિ । વિષયશ્ ચતુર્વિધઃ । ભૌમદિવ્યૌદર્યાકરજભેદાત્ । ભૌમં વહ્ન્યાદિકમ્ । અબિન્ધનં દિવ્યં વિદ્યુદાદિ । ભુક્તસ્ય પરિણામહેતુર્ ઔદર્યમ્. આકરજં સુવર્ણાદિ ॥
ઉષ્ણસ્પર્શવત્
તેજઃ। તત્ દ્વિવિધમ્ - નિત્યમ્ અનિત્યમ્ ચેતિ। નિત્યં
પરમાણુરૂપમ્। અનિત્યં કાર્યરૂપમ્। પુનસ્ત્રિવિધમ્ - શરીરૈન્દ્રિય
- વિષયભેદાત્। શરીરમાદિત્યલોકે। ઇન્દ્રિયં રૂપગ્રાહકં ચક્ષુઃ।
તચ્ચ કૃષ્ણતારાગ્રવર્તિ।
વિષયશ્ચતુર્વિધઃ -
ભૌમ-દિવ્ય-ઉદર્ય-આકરજ-ભેદાત્। ભૌમં વહ્ન્યાદિ। દિવ્યમબિન્ધનં
વિદ્યુદાદિ। ભુક્તસ્ય પરિણામહેતુરુદર્યમ્। આકરજં સુવર્ણાદિ।
દીપિકા
તેજસો લક્ષણમાહ - ઉષ્ણસ્પર્શવદિતિ।
ઽઉષ્ણં જલમ્ઽ ઇત્યાદિપ્રતીતેઃ તેજસ્સંયોગાનુવિધાયિત્વાત્
નાતિવ્યાપ્તિઃ। વિષયં વિભજતે - ભૌમેતિ।
સુવર્ણતૈજસત્વવાદઃ
નનુ સુવર્ણં

પાર્થિવં પીતત્વાત્ ગુરુત્વાત્ હરિદ્રાવત્ ઇતિ ચેત્ - ન।
અત્યન્તાનલસંયોગે સતિ ઘૃતાદૌ દ્રવત્વનાશદર્શનેન,
જલમધ્યસ્થઘૃતાદૌ તન્નાશાદર્શનેન ચ અસતિ પ્રતિબન્ધકે
પાર્થિવદ્રવત્વના શાગ્નિસંયોગયોઃ કાર્યકારણભાવાવધારણાત્
સુવર્ણસ્ય અત્યન્તાનલસંયોગે સતિ અનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વેન
પાર્થિવત્વાનુપપત્તેઃ પીતદ્રવ્યદ્રવત્વનાશપ્રતિબન્ધકતયા
દ્રવદ્રવ્યાન્તરસિદ્ધૌ નૈમિત્તિકદ્રવત્વાધિકરણતયા જલત્વાનુપપત્તેઃ
રૂપવત્તયા વાય્વાદિષુ અનન્તર્ભાવાત્ તૈજસત્વસિદ્ધિઃ।
તસ્યોષ્ણસ્પર્શભાસ્વરરૂપયોઃ ઉપષ્ટમ્ભકપાર્થિવરૂપસ્પર્શાભ્યાં
પ્રતિબન્ધાદનુપલબ્ધિઃ। તસ્માત્ સુવર્ણં તૈજસમિતિ સિદ્ધમ્।
પ્રકાશિકા
મૂલે
અબિન્ધનમિતિ। અદ્ભિઃ ઇન્ધનં દીપનં યસ્ય તદિત્યર્થઃ। ભુક્તસ્યેતિ।
ભુક્તસ્યૌદનાદેઃ પરિણામઃ પરિપાકઃ, તત્ર હેતુરિત્યર્થઃ।
આકરજમિતિ। આકરઃ ખનિઃ તત્ર જાતમિત્યર્થઃ।
સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વં
વ્યવસ્થાપયિતું શઙ્કતે - દીપિકાયામ્ નન્વિતિ। પાર્થિવત્વસાધકં
પીતત્વહેતુમુક્ત્વા તૈજસત્વાભાવસાધકં હેતુમાહ - ગુરુત્વાદિતિ।
એતેન સુવર્ણરૂપતેજસિ વિજાતીયપીતરૂપં સ્વીક્રિયતે। ઽપીતં
સુવર્ણંઽ ઇત્યબાધિતપ્રત્યક્ષપ્રતીતિબલાત્। એવં ચ તૈજસત્વસ્ય
નિર્બાધતયા પૃથિવીત્વં ન સિધ્યતીતિ કસ્યચિત્ ભ્રાન્તિર્નિરસ્તા।
ગુરુત્વસ્યાપ્રત્યક્ષત્વેન તથા વક્તુમશક્યત્વાદિતિ દિક્। સુવર્ણસ્ય
પીતિમગુરુત્વાશ્રયતો ઽતિરિક્તત્વં વ્યવસ્થાપયિતું અનુમાને
અપ્રયોજકશઙ્કાવારણાય કાર્યકારણભાવમનુકૂલતર્કં વ્યવસ્થાપયતિ
- અત્યન્તાનલેતિ। સુવર્ણસ્યેત્યાદિઃ। અનુમાનપ્રયોગસ્તુ
ઇત્થમવસેયઃ - સુવર્ણં અપાર્થિવમ્ અસતિ પ્રતિબન્ધકે
અત્યન્તાનલસંયોગે સતિ અનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વાત્ યન્નૈવં
તન્નૈવમ્। યથા પૃથિવી। જલમધ્યસ્થઘૃતાદૌ વ્યભિચારવારણાય અસતિ
પ્રતિબન્ધક ઇતિ। અગ્નિસંયોગાસમાનાધિકરણદ્રવત્વવતિઘૃતાદૌ
વ્યભિચારવારણાય અત્યન્તાનલસંયોગે સતિ ઇતિ।
દ્રવદ્રવ્યાન્તરસિદ્ધાવિતિ। ઽઅત્યન્તાનલસંયોગી પીતિમાશ્રયઃ
દ્રવત્વનાશપ્રતિબન્ધકદ્રવદ્રવ્યાન્તરસંયુક્તઃ અત્યન્તાનલસંયોગે ઽપિ
અનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વે સતિ ગુરુત્વાત
જલમધ્યસ્થઘૃતાદિવત્ઽ ઇત્યનુમાનેન તત્સિદ્ધિર્દ્રષ્ટવ્યા।
જલાદિકમાદાયાનુમાનપર્યવસાનં વારયતિ - નૈમિત્તિકેતિ। નનુ
ઉષ્ણસ્પર્શભાસ્વરરૂપયોઃ ઉપલબ્ધ્યભાવેન સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વં
અનુપપન્નં ઇત્યત આહ - તસ્યેતિ। પ્રતિબન્ધાદિતિ।
દોષવિધયેત્યાદિઃ।
બાલપ્રિયા
સુવર્ણં પાર્થિવં

પીતત્વાત્ ગુરુત્વાત્ હરિદ્રાવત્ ઇતિ મૂલે પીતત્વગુરુત્વાભ્યાં
દ્વાભ્યાં હેતુભ્યાં સુવર્ણસ્ય પાર્થિવત્વં
પૂર્વપક્ષિણા
સાધિતમ્। તત્ર પીતત્વરૂપેણ ઐકેન હેતુનૈવ
પૃથિવીત્વસાધનસમ્ભવાત્ ગુરુત્વરૂપદ્વિતીયહેતૂપન્યાસો વ્યર્થ
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - પાર્થિવત્વસાધકમિતિ। તથા ચ પીતત્વં
પાર્થિવત્વસાધકમ્। ગુરુત્વં તુ તેજોભિન્નત્વસાધકમ્। ન ચ
દ્વિતીયાનુમાનં વ્યર્થમિતિ વાચ્યમ્। પરમતનિરાકરણપૂર્વકં
સ્વસિદ્ધાન્તસ્ય કથનીયતયા પરાભિમતતૈજસત્વનિરાકરણાય
દ્વિતીયાનુમાનસ્ય આવશ્યકત્વાદિતિ ભાવઃ।
નનુ સુવર્ણસ્ય
પાર્થિવત્વસાધનનૈવ અર્થાત્ તૈજસત્વાભાવનિર્ણયે
અનુમાનાન્તરપ્રણયનવૈયર્થ્યમ્। એકેનૈવ પીતત્વહેતુના
પાર્થિવત્વતૈજસભિન્નત્વયોઃ સાધનસમ્ભવાદિતિ ચેત્ - અત્રાહુઃ।
ઽસુવર્ણં પાર્થિવમ્ઽ ઇત્યાદ્યનુમાને સુવર્ણત્વં ન પક્ષતાવચ્છેદકમ્।
તથા સતિ રજતસ્ય પક્ષતાવચ્છેદકાનાક્રાન્તતયા તત્ર
પાર્થિવત્વાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્। તદર્થમનુમાનાન્તરપ્રણયને ગૌરવાચ્ચ।
નાપિ રજતસાધારણં હિરણ્યત્વં પક્ષતાવચ્છેદકમ્। તથા સતિ
પક્ષતાવચ્છેદકાશ્રયરજતે પીતત્વરૂપહેત્વભાવેન
ભાગાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્। તસ્માત્ ગુરુત્વહેત્વનુસરણમ્। ગુરુત્વં તુ
રજતે ઽપ્યસ્તીતિ ન ભાગાસિદ્ધિરિતિ।
વસ્તુતસ્તુ અત્ર
પૂર્વપક્ષિણઃ સુવર્ણસ્ય પાર્થિવત્વસાધને ન નિર્ભરઃ। સુવર્ણે
પાર્થિવત્વાભાવસ્ય કેનાપ્યનુક્તતયા તદભાવરૂપપૃથિવીત્વમેવાસ્તુ
ઇતિ પૂર્વપક્ષસ્યાપ્રસરાત્। ઽઆકરજં સુવર્ણાદિઽ ઇતિ ગ્રન્થકૃતા
પૂર્વસુવર્ણસ્ય તેજસ્ત્વકથનાત્ તદુપરિ સુવર્ણં તેજો ન ભવતીતિ
પૂર્વપક્ષસ્યૈવ યુક્તત્વાત્। અત એવ ઽતસ્માત્ સુવર્ણં તૈજસમ્ઽ ઇતિ
સિદ્ધાન્તે ઉપસંહારો ઽપિ સઙ્ગચ્છતે। એવં ચ સુવર્ણસ્ય
તેજોભિન્નત્વમપ્યત્ર પૂર્વપક્ષિણા સિષાધયિષિતમ્। સુવર્ણસ્ય
તેજોભિન્નત્વં તુ પીતત્વેન હેતુના ન સાધયિતું શક્યતે ઽસુવર્ણં
પીતમ્ઽ ઇત્યાકારકાબાધિતપ્રત્યક્ષબલાત્ સુવર્ણસ્ય તેજસ્ત્વે ઽપિ
તત્ર પીતત્વસ્યોપપત્તેઃ। અતો ગુરુત્વાદિતિ દ્વિતીયહેતૂપન્યાસઃ।
ઽસુવર્ણં ગુરુઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષાભાવેન સુવર્ણસ્ય તેજસ્ત્વે ઽપિ
ગુરુત્વમુપપદ્યત ઇતિ વક્તુમશક્યમ્। અતો ગુરુત્વં
તેજોભિન્નત્વસાધને સમર્થમિતિ ભાવો ઽત્ર પ્રતીયતે। સ્પષ્ટીકૃતશ્ચ
અયં ભાવઃ ઽએતનેઽ ઇત્યાદિગ્રન્થેનેતિ।
દીપિકાયામ્ -
અત્યન્તાનલસંયોગે સતીત્યાદિ। અયમર્થઃ - ઘૃતાદિપૃથિવ્યાં યત્
દ્રવત્વં તસ્યાત્યન્તાગ્નિસંયોગે સતિ નાશો ભવતિ। તેન
પાર્થિવગતદ્રવત્વનાશં પ્રતિ અત્યન્તાગ્નિસંયોગઃ કારણમિતિ

કાર્યકારણભાવો લભ્યતે। પરં તુ તુલમધ્યસ્થઘૃતદ્રવત્વસ્ય
અત્યન્તાગ્નિસંયોગે સત્યપિ નાશો ન
ભવતીત્યન્વયવ્યભિચારશઙ્ગાવારણાય ઉક્તકાર્યકારણભાવે ઽઅસતિ
પ્રતિબન્ધકેઽ ઇતિ વિશેષણં દેયમ્। તેન
પ્રતિબન્ધકાસમવધાનકાલીનઃ અત્યન્તાગ્નિસંયોગઃ પાર્થિવદ્રવત્વનાશસ્ય
હેતુઃ ઇતિ કાર્યકારણભાવઃ ફલતિ। જલમધ્યસ્થઘૃતે તુ જલસ્ય
પ્રતિબન્ધકત્વાત્ ન દ્રવત્વનાશઃ। તથા ચ
પ્રતિબન્ધકાસમવહિતાગ્નિસંયોગરૂપકારણાભાવાત્ તત્ર
દ્રવત્વનાશરૂપકાર્યાભાવ ઇતિ ન પૂર્વોક્તાન્વયવ્યભિચારઃ। સુવર્ણે
તુ અત્યન્તાગ્નિસંયોગે સત્યપિ તત્ર વિદ્યમાનપાર્થિવભાગસ્ય યત્
દ્રવત્વં તન્નાશો ન ભવતિ। અતઃ તદ્દ્રવત્વનાશપ્રતિબન્ધકં કિઞ્ચિત્
દ્રવ્યં સુવર્ણે ઽસ્તીતિ વક્તવ્યમ્। તદેવ તેજઃ। તથા ચ સુવર્ણે
પૃથિવ્યસાધારણાનુભૂયમાનપીતરૂપગુરુત્વયોરાશ્રયભૂતઃ
પાર્થિવભાગઃ તદ્ગતદ્રવત્વપ્રતિબન્ધકતેજોભાગ ઇતિ
ભાગદ્વયમઙ્ગીકાર્યમ્। તથા અનઙ્ગીકારે સુવર્ણસ્ય કૃત્સ્નસ્યાપિ
પાર્થિવત્વે તદ્ગતદ્રવત્વં નશ્યેત્। એવં ચ અત્યન્તાગ્નિસંયોગે
પીતિમાશ્રયભાગઃ દુવત્વનાશપ્રતિબન્ધકદ્રવદ્રવ્યાન્તરસંયુક્તઃ
અત્યન્તાનલસંયોગે સત્યપિ અવિનાશિદ્રવત્વવત્ત્વાત્
જલમધ્યસ્થઘૃતવત્ ઇત્યનુમાનેન પ્રતિબન્ધકદ્રવદ્રવ્યાન્તરસિદ્ધૌ
ઽતત્ દ્રવ્યમ્ ન પાર્થિવમ્ અસતિ પ્રતિબન્ધકે ઽત્યન્તાગ્નિસંયોગે સતિ
અનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વવત્ત્વાત્ યન્નૈવં તન્નૈવં યથા પૃથિવીઽ
ઇત્યનુમાનેન તાદૃશદ્રવ્યાન્તરસ્ય પૃથિવીભિન્નત્વે સિદ્ધે તસ્ય
ઽતાદૃશદ્રવ્યાન્તરં ન જલમ્ તૈમિતિકદ્રવત્વવત્ત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનેન
જલત્વાભાવે સિદ્ધે ઽતાદૃશદ્રવ્યાન્તરં ન વાય્વાદિકમ્ રૂપવત્ત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાનેન વાય્વાદિત્વાભાવે ચ સતિ તાદૃશદ્રવ્યં તૈજસં
પૃથિવ્યાદ્યષ્ટકાન્યત્વે સતિ દ્રવ્યત્વાત્ ઇતિ પરિશેષાનુમાનેન તસ્ય
તૈજસત્વં સિધ્યતીતિ। ન ચ તાદૃશદ્રવ્યસ્ય રૂપવત્ત્વમસિદ્ધમિતિ કથં
તેન હેતુના વાય્વાદિભેદઃ સાધ્ય ઇતિ વાચ્યમ્। તસ્ય રૂપશૂન્યત્વે
વાય્વાદિવત્ દ્રવત્વનાશપ્રતિબન્ધકત્વાનુપપત્ત્યા રૂપવત્ત્વસ્વીકારસ્ય
આવશ્યકત્વાત્ ઇત્યાશયાત્। વસ્તુતો નૈમિત્તિકદ્રવત્વવત્ત્વેનૈવ
હેતુના વાય્વાદિભેદો ઽપિ શક્યઃ સાધયિતુમ્। તથા ચ તેજસ્ત્વેન
નિર્ણીતં પ્રતિબન્ધકં દ્રવ્યમેવ સુવર્ણં હિરણ્યમિત્યાદિભિઃ
વિશેષશબ્દૈઃ સામાન્યશબ્દૈશ્ચ વ્યવહ્રિયત ઇતિ સિધ્યતિ।
અત્રેદં તત્ત્વમ્ -
પ્રતિબન્ધકાભાવવિશિષ્ટઃ અત્યન્તાગ્નિસંયોગઃ પાર્થિવદ્રવત્વનાશં
ઇતિ હેતુરિતિ
કાર્યકારણભાવઃ
આવશ્યકઃ। તત્ર સુવર્ણસ્થપાર્થિવભાગગતદ્રવત્વનાશરૂપકાર્યાભાવઃ
પ્રતિબન્ધકાભાવવિશિષ્ટાત્યન્તાગ્નિસંયોગરૂપકારણાભાવપ્રયુક્ત ઇતિ
નિર્વિવાદમ્। તત્ર તાદૃશવિશિષ્ટાભાવરૂપઃ કારણાભાવઃ ન

વિશેષ્યાભાવાત્, અત્યન્તાગ્નિસંયોગરૂપસ્ય વિશેષ્યસ્ય તત્ર સત્ત્વાત્।
કિં તુ પ્રતિબન્ધકાભાવરૂપસ્ય વિશેષણસ્યાભાવાદેવ વક્તવ્ય ઇતિ
પ્રતિબન્ધકં કિઞ્ચિત્ દ્રવદ્રવ્યાન્તરં તત્રાસ્તીતિ વક્તવ્યમ્। તસ્યાપિ
પૃથિવીત્વે તદ્દ્રવત્વનાશપ્રતિબન્ધકં દ્રવ્યાન્તરં તસ્યાપિ
તથેત્યનવસ્થા સ્યાત્। અતઃ પ્રતિબન્ધકાન્તરં વિના
અવિનશ્યદ્દ્રવત્વાદેવ તન્ન પૃથિવી ઇતિ। અયં દીપિકાગ્રન્થઃ
પાર્થિવભાગસ્યાપિ દ્રવત્વં તેજોભાગસ્યાપિ દ્રવત્વમિત્યઙ્ગીકૃત્ય
પ્રવૃત્ત ઇતિ પ્રતીયતે ઽપીતદ્રવ્યદ્રવત્વનાશઽ ઽદ્રવદ્રવ્યાન્તરઽ ઇતિ
પદયોઃ સ્વારસ્યાત્। મુક્તાવલ્યાં તુ ઽજલમધ્યસ્થમષીક્ષોદવત્
તસ્યાદ્રુતત્વાતઽ ઇતિ ગ્રન્થેન પાર્થિવભાગસ્ય દ્રવત્વાભાવ એવ
પ્રતિપાદિતઃ। તન્મતે સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વસાધકાનુમાનમન્યદેવેતિ।
પ્રકાશિકાયામ્ -
સુવર્ણસ્ય પીતિમગુરુત્વાશ્રયતો ઽતિરિક્તત્વમિતિ। સુવર્ણશબ્દવાચ્યસ્ય
ભાગવિશેષસ્ય પૃથિવીભાગાદતિરિક્તત્વમિત્યર્થઃ।
અનુમાને ઽપ્રયોજકશઙ્કાવારણાયેતિ। સુવર્ણશબ્દવાચ્યસ્ય
ભાગવિશેષસ્ય પૃથિવ્યતિરિક્તત્વસાધકે ઽસુવર્ણમ્ અપાર્થિવમ્
અત્યન્તાગ્નિસંયોગ સતિ અનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાને અત્યન્તાગ્નિસંયોગે સતિ
અનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણત્વરૂપહેતુરસ્તુ અપાર્થિવત્વરૂપસાધ્યં
માસ્તુ ઇત્યપ્રયોજકશઙ્કાયાં તદ્વારણાય યદિ સુવર્ણસ્ય
પાર્થિવત્વં સ્યાત્ તર્હિ અત્યન્તાગ્નિસંયોગે સતિ
ઉચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વાધિકરણમેવ સ્યાત્; પાર્થિવદ્રવત્વનાશં પ્રતિ
અત્યન્તાગ્નિસંયોગસ્ય કારણત્વાત્
ઇત્યેવંરૂપમનુકૂલતર્કમાહેત્યર્થઃ। અસતિ પ્રતિબન્ધકે ઇત્યસ્ય
પ્રતિબન્ધકાભાવવિશિષ્ટમિત્યર્થઃ। તસ્ય દ્રવત્વે ઽન્વયઃ। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સંયોગસમવાયઘટિત એકકાલાવચ્છિન્નૈકાધિકરણવૃત્તિત્વરૂપસામાનાધિ કરણ્યસમ્બન્ધેન।
અત્યન્તાનલસંયોગે સતિ ઇત્યસ્યાપિ
સમવાયઘટિતોક્તસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
અત્યન્તાગ્નિસંયોગવિશિષ્ટમિત્યર્થઃ। અન્વયશ્ચ તસ્ય દ્રવત્વે એવ।
જલમધ્યસ્થઘૃતાદૌ વ્યભિચારવારણાયેતિ।
અપાર્થિવત્વરૂપસાધ્યાભાવવતિ તત્ર
અનુચ્છિદ્યમાનદ્રવત્વરૂપહેતુસત્ત્વાદિતિ ભાવઃ।
અગ્નિસંયોગાસમાનાધિકરણદ્રવત્વવતિ ઘૃતાદાવિતિ।
શિક્યસ્થઘૃતાદૌ ઇત્યર્થઃ।
અત્યન્તાનલસંયોગીત્યાદિ। પીતિમાશ્રયત્વમાત્રસ્ય
પક્ષતાવચ્છેદકત્વે તદવચ્છેદેન ચ અનુમિતેરુદ્દેશ્યત્વે
અગ્નિસંયોગરહિતસ્યાપિ પીતિમાશ્રયસ્ય પક્ષતાવચ્છેદકાક્રાન્તતયા
તત્રાગ્નિસંયોગઘટિતસ્ય હેતોરભાવાત્ ભાગાસિદ્ધિઃ સ્યાત્ ઇતિ
તદ્વારણાય અત્યન્તાનલસંયોગીતિ પક્ષવિશેષણમ્।
અત્યન્તાનલસંયોગિનઃ તૈજસભાગસ્ય સાધ્યશૂન્યત્વાત્ બાધઃ સ્યાત્

ઇતિ તદ્વારણાય પીતિમાશ્રય ઇતિ। દ્રવદ્રવ્યાન્તરસ્ય અપ્રતિબન્ધકત્વે
તત્કલ્પને ઽપિ પ્રકૃતે નોપયોગ ઇતિ સૂચનાય
દ્રવત્વનાશપ્રતિબન્ધકેતિ સાધ્યવિશેષણમ્। જલમધ્યસ્થઘૃતાદૌ
પાર્થિવદ્રવત્વનાશં પ્રતિ દ્રવદ્રવ્યસ્યૈવ પ્રતિબન્ધકત્વદર્શનાત્
પ્રકૃતે ઽપિ પ્રતિબન્ધકં દ્રવ્યં દ્રવમેવ સ્યાદિત્યભિપ્રેત્ય દ્રવેતિ
વિશેષણમ્। અનુમાનપર્યવસાનમિતિ।
અજિજ્ઞાસિતાર્થંસિદ્ધિરૂપમર્થાન્તરં વારયિતુમિત્યર્થઃ।
નનુ યદિ સુવર્ણં
તૈજસં ભવેત્ તર્હિ તેજોગુણયોઃ ઉષ્ણસ્પર્શભાસ્વરશુક્લરૂપયોઃ
સુવર્ણે ઉપલબ્ધિઃ સ્યાત્। યતઃ ન તયોઃ સુવર્ણે ઉપલબ્ધિઃ અતઃ સુવર્ણં
ન તૈજસમિતિ શઙ્કાનિરાસાર્થઃ તસ્યેતિ ગ્રન્થ ઇત્યાહ---નનુ
ઉષ્ણસ્પર્શેતિ। વસ્તુતઃ સુવર્ણે વિદ્યમાનયોરપિ ઉષ્ણસ્પર્શશુક્લરૂપયોઃ
પ્રત્યક્ષં પ્રતિ પાર્થિવગતસ્પર્શરૂપે પ્રતિબન્ધકે ઇતિ
દીપિકાયામુક્તમ્। તચ્ચ પ્રતિબન્ધકત્વં દોષવિધયા ન તુ તદ્વત્તાબુદ્ધિં
પ્રતિ તદભાવવત્તાજ્ઞાનવિધયેત્યભિપ્રેત્યાહ ---
દોષવિધયેત્યાદિરિતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
વાયુનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_13 રૂપરહિતસ્પર્શવાન્ વાયુઃ । સ દ્વિવિધો નિત્યો ઽનિત્યશ્ ચ । નિત્યઃ પરમાણુરૂપઃ । અનિત્યઃ કાર્યરૂપઃ । પુનસ્ ત્રિવિધઃ શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ । શરીરં વાયુલોકે । ઇન્દ્રિયં સ્પર્શગ્રાહકં ત્વક્સર્વશરીરવર્તિ । વિષયો વૃક્ષાદિકમ્પનહેતુઃ ॥ શરીરાન્તઃસંચારી વાયુઃ પ્રાણઃ । સ ચૈકો ઽપ્ય્ ઉપાધિભેદાત્ પ્રાણાપાનાદિસંજ્ઞા લભતે ॥
રૂપરહિતસ્પર્શવાન્ વાયુઃ। સઃ દ્વિવિધઃ। નિત્યઃ અનિત્યશ્ચ
ઇતિ। નિત્યઃ પરમાણુરૂપઃ। અનિત્યઃ કાર્યરૂપઃ। પુનસ્ત્રિવિધઃ ---
શરીર - ઇન્દ્રિય - વિષયભેદાત્। શરીરમ્ વાયુલોકે। ઇન્દ્રિયં
સ્પર્શગ્રાહકં ત્વક્। સર્વશરીરવૃત્તિઃ। વિષયો વૃક્ષાદિકમ્પનહેતુઃ
વાયુઃ। શરીરાન્તસ્સઞ્ચારી વાયુઃ પ્રાણઃ। સ ચૈકો ઽપિ ઉપાધિભેદાત્
પ્રાણાપાનાદિસંજ્ઞાં લભતે।
દીપિકા
વાયું લક્ષયતિ -
રૂપરહિતેતિ। આકાશાદૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય સ્પર્શવાનિતિ।
પૃથિવ્યાદૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય રૂપરહિતેતિ। પ્રાણસ્ય કુત્રાન્તર્ભાવ
ઇત્યત આહ - શરીરેતિ। સ ચેતિ। એક એવ પ્રાણઃ સ્થાનભેદાત્
પ્રાણાપાનાદિશબ્દૈઃ વ્યવહ્રિયત ઇત્યર્થઃ।
સ્પર્શાનુમેયો વાયુઃ।
તથા હિ - યો ઽયં વાયૈં વાતિ સતિ અનુષ્ણાશીતસ્પર્શં ઉપલભ્યતે સ
ક્વચિદાશ્રિતઃ ગુણત્વાત્ રૂપવત્। ન ચાસ્ય આશ્રયઃ પૃથિવી,
ઉદ્ભૂતસ્પર્શંવત્પાર્થિવસ્ય ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વનિયમાત્। ન જલતેજસી,
અનુષ્ણાશીતસ્પર્શવત્ત્વાત્। ન વિભુચતુષ્ટયમ્,
સર્વત્રોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્। ન મનઃ, પરમાણુસ્પર્શસ્ય અતીન્દ્રિયત્વાત્।
તસ્માત્ ય. પ્રતીયમાનસ્પર્શાશ્રયઃ સ વાયુઃ (એવ)।
નનુ વાયુઃ પ્રત્યક્ષઃ
પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાત્ ઘટવત્ ઇતિ ચેત્ - ન।

ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વસ્યોપાધિત્વાત્। ઽયત્ર દ્રવ્યત્વે સતિ
બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષત્વમ્, તત્ર ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વમ્ઽ ઇતિ
સાધ્યવ્યાપકત્વમ્। પક્ષે સાધનાવ્યાપકત્વમ્। ન ચૈવં
તપ્તવારિસ્થતેજસો ઽપિ અપ્રત્યક્ષત્વાપત્તિઃ ઇષ્ટત્વાત્। તસ્માત્
રૂપરહિતત્વાત્ વાયુઃ અપ્રત્યક્ષઃ।
પ્રકાશિકા
શરીરેતિ ઇતિ।
તથા ચ પ્રાણસ્ય વિષયે અન્તર્ભાવ ઇતિ ભાવઃ। સ્થાનભેદાદિતિ। ઽહૃદિ
પ્રાણઽ ઇત્યાદિકોશોક્તસ્થાનભેદાદિત્યર્થઃ। મુખનાસિકાભ્યાં
નિષ્ક્રમણપ્રવેશનાત્ પ્રાણઃ। મલાદીનામધોનયનાત્ અપાનઃ। આહારેષુ
પાકાર્થં વહ્નેઃ સમુન્નયનાત્ સમાનઃ। ઊર્ધ્વનયનાત્ ઉદાનઃ।
નાડીમુખેષુ વિતનનાત્ વ્યાનઃ।
સ્વમતં દર્શંયતિ - સ્પર્શાનુમેય ઇતિ।
અસ્ય - ઉપલભ્યમાનસ્પર્શસ્ય આશ્રયઃ પૃથિવી ન ચ ઇત્યન્વયઃ।
ચતુષ્ટયમિતિ। ઇદં આકાશાદિપ્રત્યેકભેદસાધનાભિપ્રાયેણ।
સર્વત્રોપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાદિતિ। સ્પર્શસ્યેત્યાદિઃ। આકાશાદીનાં
વિભુત્વાદિતિ ભાવઃ।
પ્રત્યક્ષઃ - બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયઃ।
અનુદ્ભૂતસ્પર્શાશ્રયે ત્વગિન્દ્રિયે વ્યભિચારવારણાય પ્રત્યક્ષેતિ।
ઉપાધિત્વાદિતિ। તથા ચ હેતૌ ઉપાધિવ્યભિચારેણ
સાધ્યવ્યભિચારોન્નયનસમ્ભવાત્ ન પ્રત્યક્ષત્વસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ। નનુ
તાદૃશપ્રત્યક્ષત્વસ્ય ગુણાદાવપિ સત્ત્વેન તત્રોદ્ભૂતરૂપાભાવેન
સાધ્યાવ્યાપકત્વાત્ કથં તસ્યોપાધિકત્વમિત્યત આહ - યત્રેતિ। તથા
ચ પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકો ઽયં ઉપાધિરિતિ ભાવઃ।
એવં-પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયસ્યાપિ ઉદ્ભેતરૂપાભાવેન પ્રત્યક્ષત્વાનઙ્ગીકારે ઽ
અપ્રત્યક્ષત્વાપત્તિરિતિ। ઉદ્ભૂતરૂપાભાવાદિતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
ન વિભુચતુષ્ટયમ્
ઇત્યસ્ય વિભુચતુષ્ટયત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદવાનિતિ નાર્થઃ;
વિભાવપિ પ્રત્યેકં તચ્ચતુષ્ટયભેદસમ્ભવેનાભિમતાસિદ્ધેઃ। અપિ તુ
ઉપલભ્યમાનસ્પર્શાશ્રયઃ આકાશાદ્યાત્માન્તાન્યતમભિન્ન ઇતિ અર્થો
વિવક્ષિત ઇત્યાશયેનાહ -
ઇદમાકાશાદિપ્રત્યેકભેદસાધનાભિપ્રાયેણેતિ।
તથા ચ હેતાવિતિ। ઽપ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વં
પ્રત્યક્ષત્વવ્યભિચારિ પ્રત્યક્ષત્વવ્યાપકોદ્ભૂતરૂપવ્યભિચારિત્વાત્;
યત્ યદ્વ્યાપકવ્યભિચારિ તત્ તદ્વ્યભિચારિઽ ઇતિ પ્રયોગો ઽત્ર
વિવક્ષિતઃ। નનુ ઽવાયુઃ બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયઃ
પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાને ઉદ્ભૂતરૂપસ્ય ઉપાધિત્વં ન
સમ્ભવતિ। ઉપાધેઃ ઉદ્ભૂતરૂપસ્ય સાધ્યવ્યાપકત્વાભાવાત્
બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વવતિ ગુણાદૌ ઉદ્ભૂતરૂપાભાવાત્

ઇત્યાશઙ્કતે - નનુ તાદૃશપ્રત્યક્ષત્વસ્યેત્યાદિના।
બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વસ્યેત્યર્થઃ। તથા ચેતિ। પક્ષઃ વાયુઃ
તદ્ગતધર્મઃ દ્રવ્યત્વમ્ તદવચ્છિન્નં સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
તદ્વિશિષ્ટં સાધ્યં બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વં તદ્વ્યાપક
ઇત્યર્થઃ। એવં ચ દ્રવ્યત્વવિશિષ્ટબહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વં
ગુણાદૌ નાસ્તિ તત્ર દ્રવ્યત્વરૂપવિશેષણાભાવાત્। અપિ તુ દ્રવ્યે
ઘટાદાવેવાસ્તિ। તત્ર ચ ઉદ્ભૂતરૂપમસ્તીતિ ઉદ્ભૂતરૂપસ્ય
પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વાદુપાધિત્વમુપપદ્યત ઇતિ। ઉપાધિર્હિ
કેવલસાધ્યવ્યાપકઃ, પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકઃ,
સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપક ઇતિ ત્રિવિધઃ। તત્ર
મધ્યમો ઽયમુપાધિરિતિ ભાવઃ। એવમિતિ વ્યાખ્યેયં પદમ્। તસ્ય
વ્યાખ્યાનં પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયસ્યાપ્યુદ્ભૂતરૂપાભાવેન
પ્રત્યક્ષત્વાનઙ્ગીકાર ઇતિ। ઉદ્ભૂતરૂપસ્ય સાધ્યવ્યાપકસ્ય
વાયાવભાવેન વ્યાપકાભાવાત્ વ્યાપ્યાભાવ ઇતિ રીત્યા
પ્રત્યક્ષત્વાભાવસ્ય સિદ્ધેરિતિ ભાવઃ।
દીપિકા
સૃષ્ટિસંહારપ્રક્રિયા
ઇદાનીં
કાર્યરૂપપૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયસ્ય ઉત્પત્તિવિનાશક્રમઃ કથ્યતે। ઈશ્વરસ્ય
ચિકીર્ષાવશાત્ પરમાણુષુ ક્રિયા
જાયતે। તતઃ
પરમાણુદ્વયસંયોગે સતિ દ્વ્યણુકમુત્પદ્યતે। ત્રિભિરેવ દ્વ્યણુકૈઃ
ત્ર્યણુકં ઉત્પદ્યતે। એવં ચતુરણુકાદિક્રમેણ મહતી પૃથિવી, મહત્ય
આપઃ, મહત્તેજઃ, મહાવાયુઃ ઉત્પદ્યતે। એવમુત્પન્નસ્ય કાર્યદ્રવ્યસ્ય
સંજિહીર્ષાવશાત્ ક્રિયયા પરમાણુદ્વયવિભાગે દ્વ્યણુકનાશ
ઇત્યેવં પૃથિવ્યાદિનાશઃ। અસમવાયિકારણનાશાત્ દ્વ્યણુકનાશઃ।
સમવાયિકારણનાશાત્ ત્ર્યણુકાનાશ ઇતિ સંપ્રદાયઃ।
સર્વત્રાસમવાયિકારણનાશાત્ દ્રવ્યનાશ ઇતિ નવીનાઃ।
કિં પુનઃ
પરમાણુસદ્ભાવે પ્રમાણમ્? ઉચ્યતે - જાલસૂર્યમરીચિસ્થં સર્વતઃ
સૂક્ષ્મતમં યત્ દ્રવ્યં ઉપલભ્યતે તત્સાવયવમ્ ચાક્ષુષદ્રવ્યત્વાત્
ઘટવત્। ત્ર્યણુકાવયવો ઽપિ સાવયવઃ મહદારમ્ભકત્વાત્ કપાલવત્।
યઃ દ્વ્યણુકાવયવઃ સ એવ પરમાણુઃ। સ ચ નિત્યઃ, તસ્યાપિ કાર્યત્વે
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્। સૃષ્ટિપ્રલયસદ્ભાવે ઽધાતા યથાપૂર્વં
અકલ્પયત્ઽ ઇત્યાદિ શ્રુતિરેવ પ્રમાણમ્।
ઽસર્વકાર્યદ્રવ્યધ્વંસો ઽવાન્તરપ્રલયઃ, સર્વભાવકાર્યધ્વંસો
મહાપ્રલયઃઽ ઇતિ વિવેકઃ।
પ્રકાશિકા
નનુ પરમાણુપુઞ્જસ્યૈવ ઘટાદિરૂપત્વેન
અતિરિક્તાવયવિનઃ અસત્ત્વાત્ પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયસ્ય

નિત્યત્વાનિત્યત્વાભ્યાં વિભાગકથનમનુપપન્નં ઇત્યાશઙ્કાં
વારયતિ -- ઇદાનીમિતિ। પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયનિરૂપણાનન્તરમ્
ઇત્યર્થઃ। વ્દ્યણુકનાશ ઇત્યસ્ય પરમાણુદ્વયસંયોગનાશાદિત્યાદિઃ।
સર્વત્રેતિ। જન્યદ્રવ્યસામાન્ય ઇત્યર્થઃ। સર્વત્ર એકરીતિરેવોચિતા
ઇતિ ભાવઃ।
ચાક્ષુષદ્રવ્યત્વાદિતિ।
ચાક્ષુષત્વે સતિ દ્રવ્યત્વાદિત્યર્થઃ। રૂપાદૌ આત્મનિ ચ
વ્યભિચારવારણાય વિશેષ્યવિશેષણે। ન ચ ઇદં અપ્રયોજકમિતિ
શઙ્ક્યમ્। ચાક્ષુષં પ્રતિ કારણસ્ય મહત્ત્વસ્ય ત્રુટાવપેક્ષિતતયા
સાવયવત્વં વિના અવયવસઙ્ખ્યાજન્યસ્ય તસ્ય સ્વીકર્તુમશક્યત્વાદિન્તિ
સઙ્ક્ષેપઃ। યત્કિચિઞ્જ્જન્યદ્રવ્યધ્વંસસ્ય ઇદાનીમપિ સત્ત્વાત્ સર્વેતિ।
નિત્યદ્રવ્યાણાં ધ્વંસાસમ્ભવાત્ કાર્યેતિ। પરમાણુનિષ્ઠરૂપાદીનાં
તદાનીમપિ સત્ત્વાત્ દ્રવ્યેતિ। ધ્વંસાનાં ધ્વંસાંસંભવેન
મહાપ્રલયે ઽપિ સત્ત્વાત્ ભાવેતીતિ દિક્।
બાલપ્રિયા
પરમાણુપુઞ્જસ્યૈવેતિ। પરમાણુસમૂહસ્યૈવેત્યર્થઃ।
અતિરિક્તાવયવિન ઇતિ। પરમાણુભિન્નસ્ય અવયવિન ઇત્યર્થઃ।
વિભાગકથનમનુપપન્નમિતિ। અનિત્યસ્ય પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયસ્યાભાવાત્
ઇતિ ભાવઃ। મૂલે ચિકીર્ષાવશાદિતિ। સિસૃક્ષાવશાદિત્યર્થઃ।
ત્રિભિરેવ વ્દ્યણુકૈરિતિ। દ્વાભ્યાં દ્વ્યણુકાભ્યાં ત્ર્યણુકોત્પત્તિઃ ન
ભવતિ। ત્ર્યણુકમિતિ
1ત્રિત્વસઙ્ખ્યાકાણ્વવયવકત્વપ્રવૃત્તિનિમિત્તકત્ર્યણુકશબ્દાનુપપત્તેરિતિ
મત્વા એવમુક્તમ્। કાર્યદ્રવ્યસ્ય સંજિહીર્ષાવશાદિતિ।
કાર્યન્દ્રવ્યવિષયકેશ્વરકર્તૃકસંહારેચ્છાવશાદિત્યર્થઃ।
અસમવાયિકારણનાશાદિતિ। દ્વ્યણુકસ્ય અસમવાયિકારણં યઃ
પરમાણુદ્વયસંયોગઃ
તસ્ય નાશાત્ દ્વ્યણુકસ્ય નાશ ઇત્યર્થઃ। સમવાયિકારણનાશાત્
ત્ર્યણુકનાશ ઇતિ ત્ર્યણુકસ્ય યત્ સમવાયિકારણં દ્વ્યણુકં તસ્ય
નાશાત્ ત્ર્યણુકનાશ ઇત્યર્થઃ। દ્વ્યણુકસ્ય તુ
સમવાયિકારણનાશાત્ નાશો ન વક્તું શક્યતે। સમવાયિકારણસ્ય
પરમાણોઃ નાશાસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ। જાલસૂર્યેત્યાદિ। પ્રથમાનુમાનં
દ્વ્યણુકસાધકમ્, દ્વિતીયાનુમાનં પરમાણુસાધકમિતિ વિવેકઃ।
ચાક્ષુષદ્રવ્યત્વાદિત્યસ્ય
ચાક્ષુષં ચ તત્ દ્રવ્યત્વં ચેતિ સમાસે ઘટાદૌ ચાક્ષુષં યત્ દ્રવ્યત્વં
તસ્યૈવ આત્મનિ સત્ત્વેન સાવયવત્વાભાવવતિ તત્ર હેતોઃ વ્યભિચારઃ
સ્યાત્। અતઃ ચાક્ષુષં ચ તત્ દ્રવ્યં ચ ચાક્ષુષદ્રવ્યં તસ્ય ભાવઃ ઇતિ
1. ત્રિત્વસંખ્યાકેતિ।
ત્રીણિ અણૂનિ યસ્ય તત્ ત્ર્યણુકમિતિ વિગ્રહઃ। તથા ચ
ત્રિત્વંસંખ્યાવિશિષ્ટાણ્વવયવકત્વં ત્ર્યણુકશબ્દસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્।
તત્ર ત્રિભિર્દ્વ્યણુકૈઃ ત્ર્યણુકોત્પત્તાવેવ સંગચ્છત ઇતિ ભાવઃ।

ચાક્ષુષદ્રવ્યં તસ્ય
ભાવઃ ઇતિ સમાસો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ। તેન ચાક્ષુષત્વવિશિષ્ટદ્રવ્યત્વં
હેતુરિતિ ફલતિ। વૈશિષ્ટ્યં ચ સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન। આત્મનિ
ચાક્ષુષત્વરૂપવિશેષણાભાવાત્ વિશિષ્ટદ્રવ્યત્વરૂપો હેતુઃ નાસ્તીતિ
ન વ્યભિચાર
ઇત્યાશયેનાહ -
ચાક્ષુષત્વે સતિ દ્રવ્યત્વાદિત્યર્થ ઇતિ। ચાક્ષુષત્વમાત્રોક્તૌ
સાવયવત્વરૂપસાધ્યાભાવવતિ રૂપાદૌ ચાક્ષુષત્વસત્ત્વાત્ વ્યભિચાર
ઇતિ તદ્વારણાય દ્રવ્યત્વોપાદાનમ્। દ્રવ્યત્વમાત્રોક્તૌ આત્મનિ
વ્યભિચાર ઇતિ તદ્વારણાય દ્રવ્યત્વોપાદાનમ્। દ્રવ્યત્વમાત્રોક્તૌ
આત્મનિ વ્યભિચાર ઇતિ તદ્વારણાય
ચક્ષુરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વરૂપચાક્ષુષત્વોપાદાનમ્।
વિશેષ્યવિશેષણે ઇતિ। વિશેષ્યં દ્રવ્યત્વમ્। વિશેષણં
ચાક્ષુષત્વમ્।
ન
ચેદમપ્રયોજકમિતિ। ચાક્ષુષદ્રવ્યત્વરૂપહેતુરસ્તુ,
સાવયવત્વરૂપસાધ્યં માસ્તુ ઇત્યાશઙ્કાયાં
તદ્વારકતર્કાભાવાદિત્યર્થઃ। અપ્રયોજકમ્ ઇત્યસ્ય
વ્યભિચારશઙ્કાનિવર્તકતર્કંશૂન્યમિત્યર્થઃ। ત્ર્યણુકરૂપે પક્ષે
સાવયવત્વં નાસ્તિ ચેત્ ચાક્ષુષદ્રવ્યત્વરૂપહેતુરપિ ન સ્યાત્।
ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષં પ્રતિ મહત્ત્વસ્ય કારણતયા ત્ર્યણુકે મહત્ત્વં યદિ સ્યાત્
તદૈવ ચાક્ષુષત્વં તસ્ય ભવેત્। ત્ર્યણુકે મહત્ત્વં તુ
અવયવગતબહુત્વસઙ્ખ્યાજન્યમિતિ ત્ર્યણુકં સાવયવમિતિ
અઙ્ગીકાર્યમ્। તથા ચ સાવયવત્વસ્ય મહત્ત્વદ્વારા
ત્ર્યણુકચાક્ષુષત્વપ્રયોજકત્વાત્ સાવયવત્વચાક્ષુષત્વયોઃ
પ્રયોજ્યપ્રયોજકભાવરૂપાનુકૂલતર્કસદ્ભાવાત્
નેદમનુમાનં અપ્રયોજકમ્ ઇત્યાશયઃ।
નનુ
ત્ર્યણુકગતમહત્ત્વસ્ય નિત્યત્વસ્વીકારેણ અવયવસઙ્ખ્યાજન્યત્વસ્ય
અનાવશ્યકત્વાત્ સાવયવત્વં વિનાપિ ચાક્ષુષત્વોપપત્તેઃ
અપ્રયોજકમેવ દ્વ્યણુકસાધકત્વેનોપન્યસ્તમનુમાનમ્
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - સઙ્ક્ષેપ ઇતિ।
અણુવ્યવહારસ્યાણુપરિમાણનિબન્ધનતયા
તદાશ્રયદ્વ્યણુકાખ્યાણુવસ્તુનઃ અવશ્યાઙ્ગીકરણીયત્વાદિતિ ભાવઃ।
સર્વભાવકાર્યધ્વંસઃ
મહાપ્રલય ઇતિ। મહાપ્રલયાનન્તરં પુનઃ સૃષ્ટ્યનભ્યુપગમેનેદમ્।
તદભ્યુપગમે તુ પુનઃ સૃષ્ટ્યુપયોગિધર્માધર્મયોરાવશ્યકત્વાત્
સર્વંભાવકાર્યધ્વંસરૂપો મહાપ્રલય એવ ન સ્યાત્ ઇત્યવધેયમ્।
ઽધાતા યથાપૂર્વમકલ્પયત્ઽ ઇતિ શ્રુતિસ્તુ
અવાન્તરપ્રલયાનન્તરસૃષ્ટિવિષયેતિ તેષામાશયઃ। મહાપ્રલયે ઽપિ

સત્ત્વાદિતિ। તથા ચ સર્વકાર્યાન્તર્ગતધ્વંસસ્ય ધ્વંસાભાવાત્
સર્વકાર્યધ્વંસરૂપલક્ષણાસમ્ભવઃ સ્યાત્ ઇતિ તદ્વારણાય
ભાવપદમિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
આકાશનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_14 શબ્દગુણમ્ આકાશમ્ । તચ્ ચૈકં વિભુ નિત્યં ચ ॥
શબ્દગુણકમાકાશમ્। તચ્ચ એકમ્, વિભુ, નિત્યમ્ ચ।
દીપિકા
આકાશં લક્ષયતિ -
શબ્દગુણકમિતિ। નનુ આકાશમપિ પૃથિવ્યાદિવન્નાના કિં? નેત્યાહ -
તચ્ચૈકમિતિ। ભેદે પ્રમાણાભાવાત્ ઇત્યર્થઃ। એકત્વાદેવ સર્વત્ર
શબ્દોપલબ્ધેઃ વિભુત્વં અઙ્ગીકર્તવ્યમિત્યાહ- વિભ્વિતિ।
સર્વમૂર્તદ્રવ્યસંયોગિત્વમ્ વિભુત્વમ્। મૂર્તત્વમ્
પરિચ્છિન્નપરિમાણવત્ત્વં, ક્રિયાવત્ત્વમ્ વા। વિભુત્વાદેવ આત્મવત્
નિત્યં ઇત્યાહ - નિત્યં ચેતિ।
પ્રકાશિકા
શબ્દગુણકમિત્યત્ર
શબ્દવદિતિ વક્તવ્યે તથાકથનં ઽઆકાશે શબ્દ એવ વિશેષગુણઽ ઇતિ
દ્યોતનાય। ઘટાકાશો મઠાકાશ ઇત્યાદિવ્યવહારસ્યોપાધિકૃતત્વેન
અસાધકત્વાત્ આકાશસ્ય અનેકત્વે પ્રમાણં નેત્યાહ - ભેદ ઇતિ।
એકત્વાદિતિ।
આકાશસ્યેત્યાદિઃ।
નન્વેકત્વે ઽપિ અવિભુત્વંમસ્તુ ઇત્યત આહ - સર્વત્રેતિ।
સર્વદિગવચ્છેદેનેત્યર્થઃ। પરિચ્છિન્નપરિમાણવત્ત્વમિતિ। યદિ
પરિચ્છિન્નસ્ય અપકર્ષાશ્રયત્વાત્મકતયા પરમણોરણુતરત્વેન
દ્વ્યણુકપરિમાણાપેક્ષયા પરમાણુપરિમાણસ્ય અપકૃષ્ટત્વાભાવાત્
પરમાણુષુ અવ્યાપ્તમિદં લક્ષણમિત્યુચ્યતે તદાપ્યાહક્રિયાવત્ત્વમિતિ।
વસ્તુતસ્તુ લાઘવમેવોત્તરકલ્પાનુસરણે બીજમ્ ઇતિ ધ્યેયમ્।
બાલપ્રિયા
નનુ ઘટાકાશઃ
મઠાકાશ ઇત્યાદિવ્યવહારાત્ આકાશે ઽપિ ભેદો ઽસ્તીત્યવગમ્યતે।
તથા ચ ભેદે પ્રમાણાભાવાદિતિ દીપિકોક્તિઃ ન સઙ્ગચ્છતે।
ઉક્તવ્યવહારસ્યૈવ આકાશસ્યાનેકત્વે પ્રમાણત્વાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય
ઘટમઠાદિરૂપો ય આકાશસ્ય અવચ્છેદકઃ પદાર્થઃ તદ્ગતં
ભેદમાશ્રિત્ય ઘટાકાશો મઠાકાશ ઇત્યાદિવ્યવહારઃ, ન તુ
આકાશગતં ભેદમ્। અતઃ સ ન ભેદે પ્રમાણમિતિ સમાધાનં અભિપ્રયન્
આહ - ઘટાકાશ ઇતિ। ઉપાધિકૃતત્વેનેતિ।
ઘટમઠજ્ઞદિરૂપાવચ્છેદકગતભેદાનિમિત્તકત્વેનેત્યર્થઃ।
અસાધકત્વાદિતિ। આકાશભેદાસાધકત્વાદિત્યર્થઃ।
અણુતરત્વેનેતિ।

ઉત્કર્ષાશ્રયાણુપરિમાણવત્ત્વેનેત્યર્થઃ।
નનુ પરિચ્છિન્નત્વં
નાપકર્ષાશ્રયત્વમ્। અપિ તુ પરમમહત્પરિમાણભિન્નત્વમ્,
આકાશાદિચતુષ્ટયાન્યતમાસમવેતત્વં વા। તથા ચ
પરમમહત્પરિમાણાન્યપરિમાણવત્ત્વં
આકાશાદિચતુષ્ટયાન્યતમાસમવેતપરિમાણવત્ત્વં વા મૂર્તત્વમ્, તચ્ચ
પરમાણુષ્વપિ વર્તત ઇતિ ન તત્રાવ્યાપ્તિઃ। અતો
દ્વિતીયલક્ષણાનુસરણે નાવ્યાપ્તિર્હેતુરિત્યાશઙ્ક્યાહ - વસ્તુતસતુ
ઇતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
કાલનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_15 અતીતાદિવ્યવહારહેતુઃ કાલઃ । સ ચૈકો વિભુર્ નિત્યશ્ ચ ॥
અતીતાદિવ્યવહારહેતુઃ કાલઃ। સ ચ એકઃ વિભુઃ નિત્યશ્ચ।
દીપિકા
કાલં લક્ષયતિ -
અતીતેતિ। સર્વાધારઃ કાલઃ સર્વઙ્કાર્યનિમિત્તકારણમ્।
પ્રકાશિકા
અતીતાદિવ્યવહારહેતુઃ કાલ ઇતિ મૂલે આદિના
અનાગતાદિપરિગ્રહઃ। અતીતત્વં ચ વર્તમાનધ્વંસપ્રતિયોગિત્વમ્।
વર્નમાનત્વમ્ ઇહ
શબ્દપ્રયોગાધિકરણકાલવૃત્તિવમ્। ભવિષ્યત્વં ચ
વર્તમાનપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વં। અત્ર સર્વત્ર કાલસ્ય ઘટકતયા
શબ્દપ્રયોગરૂપાતીતાદિવ્યવહારે હેતુત્વં તસ્ય ઇતિ ધ્યેયમ્। ન ચ
તાદૃશવ્યવહારઃ સૂર્યપરિસ્પન્દોપાધિમાદાય સમ્ભવતીતિ વાચ્યમ્।
અનુગતસ્ય વ્યવહારસ્ય અનુગતવિષયં વિના અસમ્ભવેન
અતિરિક્તકાલસ્વીકારાદિતિ દિક્। સર્વાધાર ઇતિ।
કાલિકસમ્બન્ધેનેત્યાદિઃ। અત્ર વિભિન્નકાલિકયોઃ
આધારાધેયભાવવિરહાત્ ક્રિયાદેઃ સર્વાધારત્વશઙ્કૈવ
નાવતરતીતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
નનુ ઘટઃ અતીતઃ
વર્તમાનઃ ભવિષ્યન્ ઇત્યાદિશબ્દપ્રયોગઃ કાલસ્ય યઃ ઉપાધિઃ
અવચ્છેદકઃ સૂર્યપરિસ્પન્દઃ તદ્ધેતુકઃ। તથા ચ અતીત ઇત્યસ્ય
શબ્દપ્રયોગાધિકરણસૂર્યપરિસ્પન્દવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગીત્યર્થઃ।
વર્તમાન ઇત્યસ્ય શબ્દપ્રયોગાધિકરણસૂર્યપરિસ્પન્દવૃત્તિરિત્યર્થઃ।
ભવિષ્યન્નિત્યસ્ય
શબ્દપ્રયોગાધિકરણસૂર્યપરિસ્પન્દવૃત્તિપ્રાગભાવપ્રતિયોગીત્યર્થઃ।
તથા ચ ન કાલઃ સિધ્યતિ ઇત્યાશઙ્કતે - ન ચ તાદૃશવ્યવહાર
ઇતિ। સમાધત્તે - અનુગતસ્યેતિ। એકરૂપઃ અતીતઃ ઇત્યાદિઃ વ્યવહારઃ
એકરૂપં વિષયં વિના ન સમ્ભવતિ ઇતિ એકઃ કાલઃ સ્વીકરણીયઃ।