Tarkarahasya · Part 4160
iti tadyogyatāvācyaḥ svabhāvo 'sya nirucyatām ||
vibhāgayogyagatibhiḥ ki?anyairna?nādibhiḥ ||
teṣu satsvapi tasyeti sambandhasya prasiddhitaḥ |
[395]yuktaḥ svabhāvabhedo 'yaṃ tat pratikṣaṇajanmanām | |
__________NOTES__________
[395] Sh: 70.
yadi saṃyuktāsaṃyuktayoḥ nā saṃyogabhāvābhāvābhyāṃ viśeṣaḥ | yadi ca vibhaktāvibhaktayorgarñchadagacchatorvā vibhāgakarmabhāvābhāvābhyām, kathamamī vyapadeśā na 'kuṇḍalo devadattaḥ", "chatrī vā devadattaḥ" ?
evaṃ vibhaktādāvapi vācyam | tasmāt --- saṃyogavibhāgaka[396]rmāṇi saṃyuktādibuddhītāṃ karaṇāni |
__________NOTES__________
[396] 'rmaṇi'mūlapāṭhaḥ |
na tulyaparyanuyogataḥ | tavāpi tulyarūpasya vibhaktādeḥ kiṃ na saṃyogādisamavāyaḥ ? karmābhāvādyanuttaraṃ karmāpi janakaṃ saṃyogasya dravyāt kiṃ na jāyate?
tasmād --- 'daṇḍakuṇḍalādidravyaṃ vibhaktamayogye prāk paścādupasarpaṇapratyayasamarpitātmabhāvaṃ saṃyogasamavāye yogyamājāyate' iti tvayā va[P4A/6/5] ktavyam | yataḥ satataṃ saṃyogādiyogayogyasya svabhāvasya bhāvasya tadvaikalyaṃ[397]viruddhyate |
__________NOTES__________
[397] 'vya'mūlapāṭhaḥ |
asmākamapi ---
tarhi saṃyogādikamanicchatāṃ tulyametat | gaṇḍamaṇḍalasannikṛṣṭamaparāparapratyayavaśāt kuṇḍalādikaṃ saṃyuktabuddhinibandhanamanyatkāraṇābhāvāt tathābhūtaṃ notpannamiti' na kuṇḍalīti niṣidhyate |
sannikṛṣṭamutpannaṃ 'cchatrīti vā vidhīyate |
tasmād ---
yogyatākhyaḥ svabhāvaḥ saṃyogādikaṃ prati tvayā abhyupagamyamānaḥ kevalo 'saṃyuktādibuddhinibandhanam | kimanyaiḥ saṃyogādibhiḥ ?
[398]yasmāt satāmapi gamanādīnāṃ svāśraye vāstavaḥ sambandho niṣiddhaḥ'pāratantrayami'tyādinā | kutaḥ sambandhābhāve tannibandhano vyapadeśaḥ ?
__________NOTES__________
[398] Sh: 71.
yathānyagataiḥ karmādibhirasambandhādanyo na tantrādikaḥ, tathā tadgatasammatair api |
"teṣu satsvapi tasyeti sambandhasyāprasiddhitaḥ |
yuktaḥ svabhāvabhedo 'yaṃ tatpratikṣaṇajanmanāṃ | |"
pratikṣaṇajanma kaiścidupasarpaṇādipratyayairnirantarotpādaḥ saṃyogaśabdavācyaḥ | dandaśūkaphūtkāraśrutisādhvasādisāmagryā pratīpāparāparapradeśasthatayotpādo vi[399]bhāgavyapadeśaviṣayaḥ |
__________NOTES__________
[399] 'gā iti likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
ekadiṅmukhatayāṃ praparāparadeśasaṃyogavibhāgabhāgitayotpādo gamanākhyaḥ | pūrvā paratvenotpanne ca bhāve pūrvāṃ 'parādisaṅketa [P 4 B/7]
siddhiriti ca pradhānārthapratītikriyāyā upayogaḥ kathitaḥ |
anumānasiddhatvamasya veditavyam | taccānumānaṃ mānase darśitam |
anumānasiddhatvena cedaṃ nirastam |
'dṛṣṭayoreva sārūpyagraho 'rthaśca[400]na dṛṣṭavān |
__________NOTES__________
[400] 'ñca'mūlapāṭhaḥ |
prāk kathaṃ darśanenāsya sārūpyaṃ so 'ghyavasyati ?"
ityādi |
bhaṭṭasya punaḥ ---
ālocanājñānaṃ pramāṇam | tataḥ paraṃ jātyādiviśiṣṭavastuniścayātmakaṃ phalam | tato 'pi pravarttanam | tataḥ prāptiḥ | tataḥ[401]sukham-iti pūrvaṃ pūrvaṃ jñānam pramāṇam | uttarottaraṃ phalam --- bodhapramāṇatāpakṣe |
__________NOTES__________
[401] 'ta'iti mūlapāṭhaḥ |
[402]jaḍapramāṇatāpakṣe tu ---
__________NOTES__________
[402] Sh: 72.
"yadvendriyaṃ pramāṇaṃ syāttasya vārthena saṅgatiḥ[403] |
__________NOTES__________
[403] yadvendriyaṃ pramāṇaṃ.... .... saṅgatiḥ | --ślo- vā- 4/60; dha (rmottara)' pra(dope) durvekamiśraḥ 50 pṛ-; hetubinduṭīkāloke ca 272-78 pṛ- |
indriyairmanaso yogaḥ pramāṇaṃ sarvameva vā[404]|"
__________NOTES__________
[404] indriyairmanaso.... .... ....meva vā || ślo- vā- 4/60; gha- pra- durvekamiśraḥ 57 pṛ-, hetu- vi- ṭī- ā- 272-74 pṛ- |
naiyāyikādeḥ punaḥ ---
viśeṣaṇajñānaṃ pramāṇam | viśeṣyajñānaṃ phalam |
"nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye buddhiḥ | "
-iti vacanāt |
jaḍapramāṇatāyām ---
indriyādi pūrvavat | nirākāratayā jñānamalabdhaviṣayaviśeṣasambandham |
bhattādidarśane ---
vastumātragrāhakamālocanājñānaṃ jātyādiviśiṣṭavastugrāhi ca | tataḥ paraṃ jñānaṃ na sidhyati |
tathā ---
'viśeṣaṇasyedaṃ jñānamidaṃ viśeṣyasye 'ti na prāpnoti |
"ekārthatve dvayaṃ vyarthaṃ na cāsti kramabhāvitā[405] | "
__________NOTES__________
[405] ekārthatve dvayaṃ... ....bhāvitā || vā- 7 pṛ- |
cakṣurādi tu sutarāmarthapratīterna niyāmakam | anākāratayaiva [P4A/8] tasya | sākāratve vā kimanyena ? arthasārūpyameva pramāṇamastu ---
"yadanyabhedakaṃ tasyāstat sādhakataṃ matam | "
pramāṇam karaṇam | pramāṇaṃ pramitiḥ | karaṇāṃ ca sādhakatamam |
sādhakatamaṃ cānyabhedakam | samasta?etat sārūpyasya sambhavati, na nikārasya jñānasya | nāpīndriyādeḥ |
tathā hi ---
nīlākāraṃ yasmād vedyate jñānaṃ tasmān nīlasya vedanam |
[406]evam --- pītākāratayā pītasyeti bhedake sārūpyam | nendriyādi sarvasāmānyahetutvāt |
__________NOTES__________
[406] Sh: 73.
"kriyākārakayoraikyavirodha iti ced ? asat --- |
dharmabhedābhyupagamād vastvabhinna 'mitīṣyate[407]|[408]
__________NOTES__________
[407] kriyākārakayo.... .... asad | .... tīṣyate || -pra- vā- bhā- 348 pṛ-, 3/319 kā- |
[408] dharmabhedā bhyupa.... .... ṣyate | | -pra- vā- bhā- 348 pṛ-, 3/319 kā- |
evaṃ prakārā sarvaiva kriyākārakasaṃsthitiḥ |
bhāveṣvabhinnābhimateṣvadhyāropaṇavṛttitaḥ[409] | |[410]"
__________NOTES__________
[409] evaṃ prakārā sarvaiva.... ... sthitiḥ | .... vṛttitaḥ || pra- vā- bhā- 348 pṛ-, 3/32- kā- || pra- vā- 2/219 ||
[410] bhāveṣva.... .... vṛttitaḥ | -pra- vā- bhā- 348 pṛ-, 320 kā- | pra- vā- 2/219 ||
tadeva pratyakṣaṃ jñānaṃ pramāṇaphalamiti paramārthāpekṣayā vyapadiṣṭenāniṣṭaṃ karotyarthapratītivyāpāro hi prakāśamāna eva nīlādyākāraḥ, paramārthataḥ pramitiḥ, param --- grāhakākārapāratantryeṇa |
tathā ---
paraśorutpatananipatanavyāpārau nāparāparadeśasaṅgisvarūpotpatteraparau devadattāyattatayā | vyavahārikaḥ punaḥ kriyākārakayorbhedo yadyabhimataḥ, tadā dharmasya vyāvṛttilakṣaṇasya bhinnasyābhyupagamādastyeva | apāramārthikatvaprasaṅgo 'pi na saṅgataḥ |
evaṃ vidhā sarvaiva 'devadattaḥ pacati, kāṣṭhairoda [P4B/8] nami' tyādi kāpi kriyākārakavyavahṛtiḥ |
"anvayavyatirekābhyāmekatvānaikyakalpane |
kriyākārakabhedena vyavahāro vyavasthitaḥ[411]| |"[412]
__________NOTES__________
[411] anvayavyatirekābhyām.... .... kalpane | .... vyavasthitaḥ | | -pra- vā- bhā- 348 pṛ-, 3/320/624 |
[412] kriyākārakabhedena.... .... vyavasthitaḥ || -vā- 7 pṛ-; pra- vā- bhā- 348 pṛ-, 3/320/ 624 |
adevadattaparāvṛttyā devadatta ekapratyavamarśaviṣayatvenaikastāvad vyavasthāpyate | tasya ca tuṣavuṣaprakṣepaprasaṅgapracalatpāṇipallavatālakṣaṇāpākakriyā kādācitkī yadi devadattasvabhāvaḥ sān 'na yajñadattaḥ pācako bhavedi'tyevānādivāsanāvaśādanvayavyatirekābhyāṃ bhede kriyādivyavasthiti syāt | tato yasminnābhinne yad bhidyate, tat tato vyatiricyate |
[413]paramārthastu ---
__________NOTES__________
[413] Sh: 74.
devadatta evāparāparapratyayayogād viśiṣṭasvabhāvo vibhāvyate |
lokastvekatvā[414]'dhyāropeṇa varttata iti tadanurodhādeva vyavasthā |
__________NOTES__________
[414] atra'dhyā iti likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
tathā ---
na nīlākāraḥ sakalādhigativyāpakaḥ | adhigatistu --- sakalākāravyāpiketi bhedavyavahāraḥ pramitipramāṇayoḥ |
"dadhānaṃ tacca tāmātmanyarthādhigamanātmanā |
savyāpāramivābhāti vyāpāreṇa svakarmaṇi[415]| |[416]
__________NOTES__________
[415] dadhānaṃ tacca.... .... tmanā | .... karmaṇi || -pra- vā- bhā- 343 pṛ-, 3/308 kā - | ('ṇoḥ' iti pāṭhayuk) vā- 3 pṛ- |
[416] savyāpāramivā.... ....svakarmaṇi || (ṇoḥ pāṭhayuk) -pra- vā- bhā- 343 pṛ-, 3/309 kā-; vā- 3 pṛ- |
"tad[417]vaśāt tadvyavasthānādakārakamapi svayam[418]|
__________NOTES__________
[417] atra'ddhya'iti likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
[418] tad vaśāt.... .... svayam | sat || -pra- vā- bhā- 343 pṛ-, 3/309 kā | pūrvārdhamātram vā- 3 pṛ- api |
savyapārapratītatvāt pramāṇaṃ phalameva sat[419]| |
__________NOTES__________
[419] savyāpārapratīta.... ....sad || -tathācoktam savyā- - vā (rttikālaṅkāre) 10 pṛ-; -pra- vā- bhā- 349 pṛ- 3/320 kā | ṭīkā |
iti |
tadeva sagrāhakākāraparāvṛttyā grāhakākāraḥ pramātā, cittamātmā grāhyākāro 'nubhūyamānaḥ sārūpyātmanānumitaḥ karaṇam | yatsvarūpo grāhakākārastatpratīti [P4A/9] : phalamiti sthitam ||
[iti] tarkaṃrahasye viṣayādinyāyanirṇayaścaturthaḥ ||
[420][421]anumānaṃ dvidhā --- svārthaṃ, parārthaṃ ca --- jñānasyābhidhānarūpa --- tvāt svaparapratipattinibandhanena |
__________NOTES__________
[420] Sh: 75.
[421] atra''atra granthaḥ''iti-mūlapāṭhaḥ |
nanu ---
yo liṅgarūpaṃ vetti sa vattum (ra ?) 'rthakramamapi jñāsyati |
kimartham
parārthamabhidhānarūpamanumānamuktam ?
satyam |
santi hi liṅgavastupratipadyamānā api tadvacane 'nabhijñāḥ |[422]
__________NOTES__________
[422] 'jñā iti- mūlapāṭhaḥ |
yathā---pratijñādyadhi (?) ca paravādinaḥ | tadvipratipattinirāsārthaṃ parārthamuktam |
tatra ---
svārthaṃ tri[423]rūpālliṅgāt yadanumeye jñānam | trairūpyam, punaḥ ---
__________NOTES__________
[423] atra'li'likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
anumeye sattvameva | sapakṣa eva sattvam | asapakṣe cā[424]'sattvameva niścitam | anumeyo 'tra jijñāsitaviśeṣo dharmī | tatra sattvameva |
__________NOTES__________
[424] 'ca'mūlapāṭhaḥ |
ayogavyavacchedena viśeṣaṇāt |
"tathā sādhyasyāpyayogavyavaccheda[425]viśeṣaṇāt | |
__________NOTES__________
[425] 'atra'chedena vi- mūlapāṭhaḥ |
viśeṣe '[426]nugamābhāvaḥ sāmānyaḥ siddhasādhyatā[427] | |
__________NOTES__________
[426] 'be anu-'mūlapāṭhaḥ |
[427] viśeṣe'nugamā.... ....sādhyatā || -pra- vā- bhā- 499 pṛ- |
iti nirastam |
yataḥ ---
[428]"sāmānyameva tatsādhyaṃ na ca siddha prasādhanam |
__________NOTES__________
[428] Sh: 76.
viśiṣṭadharmiṇā tacca na niranvayadoṣabhāk[429] | |"[430]
__________NOTES__________
[429] viśiṣṭadharmiṇā.... ....doṣabhāk || -pra- vā- bhā- 499 pṛ-, 3/39 kā |
[430] sāmānyameva tat.... .... sādhanam | .... doṣabhāk || - pra- vā- bhā- 499 pṛ-, 3/39 kā |
avahniparāvṛttaṃ bahnirūpaṃ[431]sādhyam | adhūmaparāvṛttaṃ ca dhūmarūpaṃ sādhanam | anayośca jijñāsitaviśeṣeṇa dharmiṇā viśiṣṭatvena nānanvayadoṣo 'yogavyavacchedena viśeṣaṇāt | anyayogavyavacchedasya pratyakṣabādhitatvāt |
__________NOTES__________
[431] 'pyaṃ'- mūlapāṭhaḥ |
"ayogaṃ yogamaparairatyantāyogameva [P4B/9] ca |
vyavacchinatti dhamaṃsya nipāto vyatirekataḥ[432]| |[433]
__________NOTES__________
[432] ayogaṃ yoga... .... ....ca | ....dekataḥ | | -pra- vā- bhā- 581 pṛ-, 4/190 kā- |
[433] vyavacchinatti.... ....rekataḥ | ....recakaḥ | | pra- vā- bhā- pṛ-, 581 pṛ-, 4/190 |
viśeṣaṇaviśeṣābhyāṃ kriyayā ca sahoditaḥ |
vivakṣāto 'prayoge 'pi tasyārtho 'yaṃ pratoyate[434]| |[435]
__________NOTES__________
[434] vivakṣāto 'prayoge 'pi.... .... pratīyate | -pra- vā- bhā- 581 pṛ-, 4/191 kā- |
[435] viśeṣaṇaviśeṣā.... .... sahoditaḥ | .... pratīyate | -pra- vā- bhā- 581 pṛ-, 4/191 kā- |
vyavacchedaphalaṃ vākyaṃ ya taścaitro dhanurdharaḥ |
'pārtho dhanurdharo' 'nīlaṃ sarojami'ti vā yathā[436] | |"[437]
__________NOTES__________
[436] pārtho dhanurdharo nīlaṃ.... .... yathā -pra- vā- bhā- 582 pṛ-, 4/192 kā- |
[437] vyavacchedaphalaṃ.... .... dhanurdharaḥ | .... vā yathā || -pra- vā- bhā- 582 pṛ-, 4/192 kā- |
aprayoge 'pi nipātasya niyamaviśeṣāvadhāraṇaṃ prakaraṇavivakṣāviśeṣādityarthaḥ |
nanu ---
yathā --- 'pārtha eva dhanurdhara' iti viśe(+ṣa ?) sya sannidhāne 'vadhāraṇād viśeṣyāntaravyavacchedaḥ, tathā --- viśeṣaṇasannidhāne viśeṣaṇāntarasyāpi[438]vyavacchedaḥ syāt ?
__________NOTES__________
[438] 'rasthāyi-'mū- paṭhituṃ śakyate |
na |
"pratiyogivyavacchedaḥ sarvatrārtheṣu gamyate |
tathā prasiddheḥ sāmarthyād vivakṣānugamād dhvaneḥ[439]|"[440]
__________NOTES__________
[439] tathā prasiddheḥ.... .... dhvaneḥ || -pra- vā- bhā- 588 pṛ-, 4/193 kā- |
[440] pratiyogibyavacchedaḥ.... .... gamyate || .... dhvaneḥ || -pra- vā- bhā- 588 pṛ-, 4/193 kā- |
caitre dhanurdharatvaṃ pratiyogi | pārtho 'pi pratiyogī vā dheyaḥ | tathā viśeṣaṇena sah nipātasya vacane 'yogavyavacchede 'pi yadi śaṅkyate ---
"pūrvaṃ[441]kimanyo 'pyasya guṇo 'sti ? " tadā, sakalaguṇavyavacchedo 'vyabhicārivarjyaḥ (?)|
__________NOTES__________
[441] Sh: 77.
caitro dhanurdhara eva, na paṇḍitādiḥ | tathā --- pārthe 'pi yadi rāmādiḥ kodaṇḍapāṇḍityaṃ paripiṇḍayet kaccit ? tadā --- tatrāpi tadanyasakalanirāsaḥ |
tadevam ---
pratiyogivyavaccheda'--- iti sāmānyalakṣaṇam |
sa ca pratiyogī trividho 'yogādiprakāreṇa | dharmāntarakriyāntaraviśeṣyāntarayogavyavacchedādanyayogavyavacchedo 'pi [P5A/1] tridhā sampradhāryaḥ |
prastute 'pi 'jijñā sitaviśeṣe dharmiṇi sanni'tyavadhāryam | na tu tatraiveti noktadoṣaḥ |
tathā ---
sādhyasyāpi dharmisambandho[442] 'yogavyavacchedena vedyaḥ |
__________NOTES__________
[442] nyo ayo- - mūlapāṭhaḥ |
yat punarucyate ---
"pitrośca brāhmaṇatvena putrabrāhmaṇatābhidhā |
marvalokapratītā na pakṣadharmamapekṣate ||"
'śiśurayaṃ brāhmaṇo[443], mātāpitrorbrāhmaṇyāt |' tathā --- palvale kumudaprakāśena candrodayānumāne, na lakṣyate pakṣasaṅgatiḥ |
__________NOTES__________
[443] 'ṇā- mūlapāṭhaḥ |
ātapasadbhāvāt parabhāge cchāyāsambhavaḥ | tamasyulmukavilokane dūre dhūmānumānam candrodayādambhodhi bṛddhyanumānam, tāmbūlaballyāḥ patrasaṅkocadarśanād dāhānumānam, vinā pakṣadharmatayā |
tasmāt ---
[444]prativandho[445]liṅgasya lakṣaṇam | na pakṣadharmatā | sāmānye na ca vyāptigrahe pakṣadharmasyāpi praviṣṭatvāt| 'mayūradhvani'riti cānākṣiptadeśa kālāpratītiḥ pakṣadharmatānapekṣaṇī |
__________NOTES__________
[444] Sh: 78.
[445] 'ndho 'pi'iti likhitvāpi'chinnamiva mūlapāṭhe |
kiṃ vā prayojanaṃ pakṣadharmatvasya rūpasyeti ? tadapi sarvatra pakṣasambhavādayuktam |
tathā hi ---
yasyaiva brāhmaṇyaṃ śiśoḥ sādhyam, tasyaiva mātāpitrorbrāhmaṇyaṃ[446]
__________NOTES__________
[446] 'ṇya'- mūlapāṭhaḥ |
hetuḥ | candrodayānumāne kālaviśeṣo dharmī |
evam --- chāyāsamudravṛddhayoranumāne veditavyam |
ballī pakṣaḥ | saṅkucitapatratvaṃ hetuḥ | 'dhvaniḥ[447]śrūyamāṇo mayūra[448]manumāpayatī'tyatra mayūradhvani [P5B/1] viśeṣaḥ pakṣo mayūrapūrvaka iti sādhyam |
__________NOTES__________
[447] 'ni'- mūlapāṭhaḥ |
[448] atra'mayūr'iti dvidhā likhitaṃ- mūlapāṭhe |
tathā --- bhūtapūrvānubhūtadhvanisāmānyaṃ hetuḥ |
anupalabdherapi pakṣadharmatvamastyeva | anyasya bhūtalāder upalambhajananayogyataivānupalabdhiḥ | sā anyabhūtalādidharmaḥ karmadharmānupalabdhiḥ |
yadā tu --- karttṛdharmo 'nupalabdhistadā ---
"sthita eva bhavatyeṣā sthita eva vinaśyati |"
iti nyāyāt bhūtalasya madhyāvasthāgrāhyākāralakṣaṇā bhūtalasya dharma eva |
"nadīpūro 'pyadhodeśe dṛṣṭaḥ san upari sthitām |
niyamyo gamayatyeva vṛttāṃ vṛṣṭiṃ niyāmikām | |"
[449]tatra ---
__________NOTES__________
[449] Sh: 79.
"iṣṭaṃ viruddhakārye 'pi deśakālādyapekṣaṇam |
anyathā vyabhicāri syād bhasmevāśītasādhane[450] | |"
__________NOTES__________
[450] anyathā byabhicāri.... ....sādhane || -pra- vā- 3/6; vā (da) nyā (ya) ṭī (kāyām) śāntarakṣitaḥ 15 pṛ- |
iti nyāyāt |
adhodeśanadīpūra eva dharmī | upariṣṭād viśiṣṭapūrvakatvaṃ sādhyam | pūrasāmānyaṃ hetuḥ | tathaiva vyāptigrahaṇasthānaṃ dṛṣṭāntaḥ |
tathā ---
bhasmaviśeṣo dharmī | deśāntarakālāntaraśītābhāvasampādakabahnipūrvakatvaṃ sādhyam | bhasmasāmānyaṃ hetuḥ |
tathaiva vyāptigrahaṇasthānaṃ dṛṣṭāntaḥ |
"kaṣṭena pakṣadharmatve yastatrāpi prakalpayet |
na saṅgaccheta tasyaital lakṣyeṇa saha lakṣaṇam ||"
pakṣadharmatvamasaṅgatamapakṣadharmasyaiva hetutvena phalitatvāt |
"yathā lokaprasiddhaṃ hi lakṣaṇairanugamyate |
lakṣyaṃ ca lakṣaṇenaiva tadapūrvaṃ na sādhyate ||"
ayamapi kaṣṭakalpanopā [P5A/2] ''lambho nirastaḥ |
yataḥ pakṣadharmatāmantareṇa kevalasambandhabodhe pratyāsattidhī[451]
__________NOTES__________
[451] 'vipradhīkarṣā-mūlapāṭha |
viprakarṣābhāvād dhūmād bahnisambandhāt kva tadanumānam ? yatrāsau dṛśyate tatraiva |
nanu ---
jātaviśeṣe 'pi dṛśyate | kim tatrāpyanumānam ? siddhatvād bahneḥ |
evaṃ tarhi ---
bahniryatra jijñāsito yatra ca dṛśyate "dhūmo bahnisambandha" iti vruvatā jijñāsitaviśeṣe dharmiṇi sattvameve [+tya ?] bhyupetaṃ tvayā |
vayamapyevameva pratipannāḥ 'anumeye sattvameve'ti bruvantaḥ |
[452]pakṣadharmatvasya ca mahadeva prayojanam | yaddeśakālaniyataṃ bahnimupadarśayatyanumānamatastatprāpaṇayogyam | ataśca pramāṇam |
__________NOTES__________
[452] Sh: 80.
[453][454] sādhyadharmasāmānyena samāno[455]'rthaḥ sapakṣaḥ tatraiva ca sattvaṃ dvitīyaṃ rūpam.
__________NOTES__________
[453] Textedition von: YAITA, Hideomi (1991): Tarkarahasya kenyū (V). Journal of Naritasan Institute for Buddhist Studies No. 14: 145-148.[Y V]
[454] Y V: 145. Text für diesen Abschnitt nach Y V. Endnoten nach Shastri.
[455] Ms sāmāno.
''anumeye sattvam eve''ty uktam. ''sapakṣa eva ca sattvam'' ity anyayogavyavacchedena nirasyate cakārāt, yathānaraṃ ca nārāyaṇam eva cādau svataḥ sutau dvau janayāṃ babhūve''ti.
nanu ---
''sādhyenānugamo[456]hetoḥ sādhyābhāve[457]ca nāstitā |
__________NOTES__________
[456] Ms & Sh -nugamā.
[457] Ms sādhyabhāve.
khyāpyate yatra dṛṣṭāntaḥ sa sādharmyetaro dvidhā | |''
iti lakṣaṇam, tat kim ucyate ''sādhyadharme'' tyādi. satyam.
''tatraiva ca[458]sattvam'' ity abhidhānāt tāvān evārthaḥ sampadyate.
__________NOTES__________
[458] Sh omits ca.
sapakṣo yo na bhavati so 'sapakṣo 'samarthasamāsena, tato 'nyas tadviruddhas tadabhāvaś ca. tatrāsattvam eva niścitaṃ[459]tṛtīyaṃ rūpam.
__________NOTES__________
[459] Y V: 146.
niścitagrahaṇaṃ triṣv api rūpeṣu draṣṭavyam. vahnisambaddhatvenānumeye[460]
__________NOTES__________
[460] Sh --sambandhenānumeye.
niścīyamāno dhūmo vahniṃ pratipādayati, nānyathā.
prapadyamānaś cānyas tan nāntarīyakam īpsitaiḥ |
sādhyārthair hetunā tena katham apratipāditaḥ[461]| |[462]
__________NOTES__________
[461] prapadyamānaścā.... .... psitaiḥ .... pāditaḥ || -pra- vā- bhā- 504 pṛ-, 4/59 kā- |
[462] sādhyārthairhetunā.... .... pratipāditaḥ || -pra- vā- bhā- 507 pṛ-, 4/56 kā- |
[463]tasmān nāntarīyakatayā[464]niścīyamānatvam eva parokṣārthapratipādanavyāpāro[465]liṅgasya.
__________NOTES__________
[463] Sh: 81.
[464] Sh nāntarīkatayā.
[465] Ms parokṣortha-; Sh parokṣo 'rtha-. Cf. note 13 above.
jñānam apy āttam evātra jñāpako 'dhikṛto yataḥ |
ato[466]niścitatvaṃ na rūpāntaram. rūpāntaraṃ tad eveha vivakṣitam. yatra vivādas tatra pakṣadharme darśito vivādaḥ.
__________NOTES__________
[466] Sh svato.
"kāryakāraṇabhāvād vā svabhāvād vā niyāmakāt |
avinābhāvaniyamo 'darśanān na na darśanāt[467]| |[468]"
__________NOTES__________
[467] avinābhāva.... ... .... darśanāt || -pra- vā- 3/30 ||2/70 ||
[468] kāryakāraṇa.... .... niyāmakāt | .... darśanāt || -pra- vā- 3/30 ||2/70; ta- sa- paṃ- 430 pṛ- |
ity anvayavyatirekayor vivādaḥ.
na ca liṅgaṃ parokṣapratipattyaṅgam athavā niścitaṃ sad iti matam asti kasyacit.
tasmād anvayavyatirekayor niścitavyāptikayor ekam api prayuktam arthāpattyā dvitīyam ākṣipati rūpam iti niyamavator anvayavyatirekayor niścitayor eka eva prayoktavya iti prayogaśikṣaṇārtham anvayavyatirekopādānam. yasmād yataḥ''sapakṣa eva ca[469]sattvam'' ity ukte '''sapakṣe cāsattvam'' iti gamyate, kimarthaṃ kathyet''āsapakṣe cāsattvam eva niścitam'' iti.[470]tad evaṃ darśanādarśanamātreṇa na sidhyati sambandhaḥ.
__________NOTES__________
[469] Sh omits ca.
[470] Sh: 82.
[471]kiṃ tarhi. janmatanmātrānubandhaprasādhakadarśanādarśanaviśeṣeṇeti[472]
__________NOTES__________
[471] Y V: 147.
[472] Sh janya-.
vaktun niścitagrahaṇaṃ kṛtam.
etāvān evārthaḥ Pramāṇasamuccaye 'pi---
anumeye 'tha tattulye sadbhāvo nāstitāsati[473]|
__________NOTES__________
[473] anumeye 'rthataḥ tulye... .... .... 'sati || -('tha tattu'pā-yuk) he (tu) vi (ndu) ṭī (kāyām) arcaṭena uddhṛtam 222 pṛ- |
sādhyadharmasāmānyenā tulya[474]eva sadbhāvaḥ. anena cāvadhāraṇena labdho 'tattulye 'sadbhāvaḥ. tato 'nāstitāsatīti niyamārtham. siddhe saty ārambho niyamāye''ti nyāyāt.
__________NOTES__________
[474] Ms & Sh -nyenātulya eva.
''asaty eve''tyādigrantha Īśvarasenena prakṣiptaḥ.
''anumeye 'tha tattulye sadbhāvo nāstitāsatī''ty eva sūtraṃ gamitam ācāryeṇa niyamārtham. tathāpi prakṣepo vibhajyate. asaty eva nāstitā yathā syān nānyatra na viruddhe, tattulyatvena yaḥ san na bhavati so 'san tasmin ''nāstitaive''ty asamarthasamāsaphalam. tadanyas[475], tadviruddhas tadabhāvaś cety uktaṃ bhavati. tasmād āha ''nānyatraiva na viruddha eva ce''ti.
__________NOTES__________
[475] Ms tadanyataviruddhas; Sh tadanyaḥ tadviruddhas.
[476]api tu anumeyaviparīte[477]sarvasmin yo nāsty eva sa hetuḥ, kutaḥ punar anyaviruddhayoḥ prasaktiḥ. ucyate. ''tattulya eva yo 'stī''ti niyamenātattulye[478]nāstitvam ākṣipyate. tatr''ātattulya''[479]ity asamarthasamāsāsapakṣe[480]'nyaviruddhavācinañśabdasamāse[481]
__________NOTES__________
[476] Sh: 83.
[477] `anumeyaviparīte' not included in Ms & Sh, but tentatively inserted by the present writer. Cf. note 44 above.
[478] Ms (a)tantul-.
[479] Ms (a)tantul-.
[480] Ms samarthasamāsasapakṣe; Sh samarthasamāsapakṣe.
[481] Sh --vāci nañ śabda-.
'brāhmaṇavad 'anṛtavad[482]anyo viruddho vā niyato vipakṣo gam[483]yeta.
__________NOTES__________
[482] Sh anubhavat.
[483] Y V: 148.
''nāstitāsatī''ti vacanena punas tattulyatayā[484][485]yaḥ san na bhavati so 'tulyo grāhyaḥ.
__________NOTES__________
[484] Ms (a)tantul-.
[485] Sh tattulya upāyaḥ san; Ms tantulyate(bhe ?)yāyaḥ. Cf. TR 82, 15-16: tattulyatvena yaḥ san na bhavati so 'san...
evaṃ tarhi pūrveṇāsiddhatvād apūrvavidhānaṃ na niyamārthaṃ syāt. na.
vyākhyānato--
''viśeṣapratipattir na hi sandehād alakṣaṇam |''
iti nyāyāt. asamarthasamāsa eva bhaviṣyaty ''atattulya'' iti. tathāpi ''nānyatra na viruddha'' iti vacanam aghaṭamānaṃ vā ghaṭamānaṃ kim asamarthasamāsena samartha evāstu samāsa iti codye doṣadarśanārthatvād iti.
''asato 'dhikaraṇādiśaktiśūnyatvād vipakṣatvam anupapannam'' iti paraḥ.
na, svavacanavirodhāt. asato 'dhikaraṇaśaktiṃ pratirundhāno yena vākyena tāṃ pratiruṇaddhi, tena tasminn adhikaraṇaśaktyabhāvādhikaraṇaśaktiṃ[486]
__________NOTES__________
[486] Sh --śakya-.
vidhatte.
[487]"(arthā ?) atadrūpaparāvṛttamātraprasādhanāt |
__________NOTES__________
[487] Sh: 84.
sāmānyaviṣayaṃ proktaṃ liṅgabhedāpratiṣṭhiteḥ[488] | |"[489]
__________NOTES__________
[488] atadrūpaparāvṛtta... ... ... nāt | ... ... pratiṣṭhiteḥ | | -dharmakīrttivacaḥ | -pra (māṇa) vā (rttika) bhā (ṣye) 18 pṛ -, ta- sa- pa- 330 pṛ- |
[489] sāmānyaviṣayaṃ.... ....pratiṣṭhiteḥ | | -pra- vā- bhā- 18 pṛ- |
dāhapākādisamartho hyartho jñātumiṣṭaḥ pākādyasamarthavyatirekī cānumānenārtho jñāpyate | ato bahavo[490]'rthāḥ sajātīyavyāvṛtter aniścitatvānniścitatvācca vijātīyavyāvṛtteḥ 'sāmānyami'ti vyapadiśyante |
__________NOTES__________
[490] 'bahavo arthāḥ'- mūlapāṭhaḥ |
bhedāpratiṣṭhiteri'ti vacanāt | ūrdhvatāsāmānyaṃ sajātīyānyavyaktivyāvṛttyā pratyakṣaviṣayaḥ | tataḥ "samānānāṃ bhāvaḥ sāmānyami'
tyanyarūpavyāvṛttameva, [P5A/4] (vi?) parītādiśaṅkā na kāryā |
nanu---
"viśeṣe 'nugamābhāvaḥ sāmānye siddhasādhyatā |
anumābhaṅgapaṅke 'smin nimagnā vādidantinaḥ[491] | |"
__________NOTES__________
[491] viśeṣe 'nugamā.... .... sādhyatā | .... dantinaḥ || sādhyatā yāvadeva pra- vā- bhā- 499 pṛ - |
iti kathaṃ parihāryam ?
atra bhāṣyam | ---
sāmānyenānvaye siddhe pakṣadharmatvayogataḥ |
viśeṣaniṣṭhatā tasya sambandhagrahaṇāt parā[492] | |"[493]
__________NOTES__________
[492] viśeṣaniṣṭhatā.... .... parā | | -pra- vā- bhā- 500 pṛ-, 3/39/103 ||
[493] sāmānyenānvaye.... ....yogataḥ | ....parā || -pra- vā- bhā- 500 pṛ-, 3/39/103 ||
ayoga[494]vyavacchedena viśeṣaṇe pakṣāyogavyavacchedaṃ sādhyamapāsyasāmānyenānvayadarśane tadviśiṣṭatvasiddhiratadrūpaparāvṛttatayaikatvasya vivakṣitatvāt pakṣadharmatvayogāt | pakṣadharmāyogavyavacchedena sāmānyaṃ[495]
__________NOTES__________
[494] gya- mūlapāṭhaḥ |
[495] 'nyaviṃ'- mūlapāṭhaḥ |
niśeṣībhavati | na viśeṣaḥ sāmānyam |
[496]yadi hi ---
__________NOTES__________
[496] Sh: 85.
pakṣāyogavyavacchedapūrvakamanvayaḥ pradarśyate ? bhaved ---
"viśeṣe 'nugamābhāvaḥ sāmānye siddhasādhyatā[497] |"
__________NOTES__________
[497] viśeṣe 'nugamā.... .... sādhyatā | -pra- vā- bhā- 499 pṛ- |
ca (na ?) bhavet |
yadi ---
sāmānyenānvayo viśeṣeṇa paścānna pariṇameta |
ata eva ---
pakṣadharmatārūpabalāt sāmānyena dharminā sambaddho vyāpako viśeṣaṇagharmiṇā sambandhād viśeṣaṇaṃ[498]pariṇamati | na tu yaḥ kaścit |
__________NOTES__________
[498] 'ṇa pari'mūlapāṭhaḥ |
evam ---
yadāpi --- pakṣadharmatāpūrvakaḥ prayogaḥ tadāpyayogavyavacchedena viśeṣaṇāt dharmimātrasambandhyeva vyāpakaṃ sāmānyaṃ sat viśiṣṭatāpratiṣṭhaṃ pratīyate ---
dhūmo 'tra --- 'yatra dhūmastatrāgnirya [P5B/4] thā --- mahānasa' iti sādhyadharmasāmānyena dharmimātrayogavyavacchedaṃ smaratādhūmo 'tra varttamānaḥ sādhyadharmasāmānyanāntarīyaka' iti pakṣayogavyavacchinnastasya dharmasāmānyaṃ pratīyate |
samānasvaviṣayavijñānajananayogyatārūpayorekadṛṣṭiḥ paryudāsadṛṣṭyānupalambhaḥ |
yathā ---
yadyatropalabdhilakṣaṇaprāptaṃ sat nopalabhyate sa tatrāsadvyavahāraviṣayaḥ siddho yathā --- turaṅgamottamāṅge śṛṅgam !
nopalabhyate copalabdhilakṣaṇaprāpto dhaṭaḥ kvacit pradeśe |
[499]tatra ---
__________NOTES__________
[499] Sh: 86.
'abhāvo nāma pramāṇaprameyābhāvarūpatayā dvividho' bhaṭṭasya |
'prameyābhāvo 'bhāvāt pṛthageva 'sti pratyakṣasādhya' iti nyāyamatam |
"nāsti padārtho 'bhāvo na ma pramāṇaviṣaya" iti matam bauddhānām |
nanu ---
'ghaṭo 'tra nāstīti 'ghaṭavān yanna bhavatī' tyādipratiṣedhavyavahāro 'sti | sa kiṃviṣayo bhavatu?
'saghaṭād bhūtalādanyabhūtalaviṣaya' iti brūmaḥ |
aparāparapratyayayogena jāyamānaṃ bhūtalaṃ 'kiñcit saghaṭaṃ kiñcit sadhaṭādanyadi'ti bhāvarūpatayā tadākārānu kāriṇā pratyakṣeṇānubhūtaniścitaṃ sasahāyatayā saghaṭapratyayanibandhanam | tatpratiyogitayā nirūpyamāṇaṃ saghaṭādanyad bhūtalaṃ, ghaṭo 'tra nāsti, [P5A/5] ghaṭavān vā na bhavatīti pratyayadvayanibandhanaṃ nirūpyate |
tatra ---
abhāvatattvāvatāraṇo[500]vimarśataraḥ kavalayati (?) kalpanāvījānupapatteḥ |
__________NOTES__________
[500] 'ṇaṃ'mūlapāṭhaḥ |
tathā hi 'ghaṭo 'tra nāstīti buddhinibandhanatayā na kalpanāmarhati | bhūtalabiśeṣeṇa ghaṭādanyasaṃjñena tasyāḥ buddheḥ kṛtatvāt | nāpyabhāvavyavahāraviṣayatayā | saghaṭādanyabhūtalaviṣayaḥ khalvayamabhāvavyavahāra'iti prathamameva kīrttitam |
nāpi bhāvaviśeṣaṇatayā, pratiniyatabhūtalānubhavabhāvitatvādanyavyavahārasya | yadi punarviśeṣaṇamantareṇa niyatarūpaṃ na sidhyati, na sidhyatyeva tarhi niyataṃ viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca rūpamiti kiṃ kasya viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ vā ?
[501]tasmāt ---
__________NOTES__________
[501] Sh: 87.
svahetorniyatarūpamutpannam |
yathā ---
viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ vā pratyakṣeṇa ca tadākārānukāriṇā tadanyena vā pratyayenābhūtaṃ niścataṃ viśeṣaṇāntaramantareṇa |
tathā ---
saghaṭādanyo 'pi bhūpradeśaḥ svahetorniyatamutpannaḥ, pratyakṣeṇa tathaiva dṛṣṭvā vyavasthāpito 'stu | pratiyogyantarāpekṣayā viṣayaḥ pratiṣedhavyavahārasya |
'iha bhūtale kalaśo 'san' iti pratyayo na bhūtalamātraprabhavo, ghaṭavatyapi prasaṅgāt | nāpi bhūtalaviśeṣaḥ | tato bhūtalāttasya tattvānyatvā [P5B/5]
bhyāṃ yathāsaṅkhyaṃ ghaṭavatyapi prasaṅgasyābhāvasvīkārasya ca duratikramatvāt |
tasmādalaṃ bhaṇitvābhūtalakaivalyamevābhāva' iti paraḥ |
ayuktam etat |
samānasamañjasajātīyatvāt prasaṅgasya | abhāvo 'pi bhūtalamātraviśeṣaṇaṃ nopapadya[502]te | ghaṭavatyapi prasaṅgāt | tadviśeṣaṃ 'pi svīkṛte 'bhāvādanyatve tasya kimabhāvena ? ghaṭavatyapi prasaṅgāt |
__________NOTES__________
[502] 'dye'likhitvā e'mātrā chinnā mūlapāṭhe |
tasmāt ---
aparāparapratyayayogena saghaṭād bhūtalādanyadeva bhūtalaṃ niyatapratibhāsavaśena vyavahṛtam |
yathā --- ghaṭābhāvapratīternibandhanam | kimabhāvena tad (+ti)riktena ?
[503]upalabdhilakṣaṇaprāptirupalambhapratyayāntarasākalyaṃ, svabhāvaviśeṣaśca | 'yaḥ svabhāvaḥ satsvartheṣūpalambhapratyayeṣu san pratyakṣa eva bhavatī 'tyādi vistarastu prasiddha eva |
__________NOTES__________
[503] Sh: 88.
atra ---
dvau vastusādhanāvekaḥ pratiṣedhahetuḥ | svabhāvapratibandhe hi ---
pratyartho 'rthaṃ gamayati | sa ca svabhāvapratibandhaḥ sādhye 'rthe liṅgasya, vastutastādātmyāttadutpatteśca | atatsvabhāvasyātadutpatteśca tadvyavahāraniyamābhāvāt | kāryasvabhāvahetuvidherbhinnābhinnasvabhāvasya sādha kau tenopeyasya bhedādupāyo vidhisādhanau bhinnau | tau tāvat katha sādhayataḥ ?
ucyate |
yasya yatrāyattaṃ svarūpaṃ sa āpattiviṣayaṃ sādhayati | eta[P5A/6] deva pratibaddhasvabhāvatvamucyate | taccāyattatvaṃ kārye tvakāraṇena karttavyatve sādhyasya ca svabhāvatve vispaṣṭamucyamāne sphurati | na saṃyogitve sati, na vā samavāyitve sati | tenocyate | ---
"tādātmyāttadutpatteśca"
iti |
svabhāvapratibaddhatvaṃ hi vyāpakasya tatra bhāva eva 'vyāpyasya vā tatraiva bhāva' ityevaṃ lakṣaṇānvayavyatirekalakṣaṇo 'vinābhāva ucyate | sa cāvinābhāvastādātmyatadutpattibhyāṃ vyāptaḥ | tayostatrāvaśyambhāvatvāt | tasya tayoreva bhāvāt | nanvetadeva na sahāmahe maheśvareṇāpyanuśiṣṭam |
sato rūpāderasato gatirakāryakāraṇatve 'pi | tathā --- tasyāpi hi kāryamevātha ca vyabhicarati bahnim |
tathā ---
kāryatvamantareṇāpi janasādhāraṇaṃ[504]gamayati | gamayati ca kāryaṃ kāraṇātmānam | na kāraṇātmā kāryam | sādhāraṇakāryakāraṇabhāvaḥ sambandhaḥ | tatrocyate | ---
__________NOTES__________
[504] 'ṇa'mūlapāṭhaḥ |
[505]"ekasāmagryadhīnasya rūpāderasato gatiḥ |
__________NOTES__________
[505] Sh: 89.
hetudharmānumānena dhūmendhanavikāravat[506]| |[507]
__________NOTES__________
[506] ekasāmagryadhīnasya.... ... gatiḥ | .... vikāravat || -pra- vā- 3/8 | ta- sa- paṃ- 417 pṛ- |
[507] hetudharmānumānena.... ....vat || -pra- vā- 3/8, ta- saṃ- paṃ- 417 pṛ- |
śaktipravṛtyā na vinā rasaḥ saivānyakāraṇam |
ityatītaikakālānāṃ gatistatkāryaliṅgatā |"
ramo hi rasaneva pūrvakaṃ gamayati svopādānam | hetudharmānumānena punaḥ samānakālaṃ rūpam | yato --- yenāsau raso rasena jani [P5B/6] taḥ sa pravṛttaśaktirūpopādānarūpasahakārikāraṇo raso rasaṃ janayati | na kevalaḥ |
yathoktarūpasahakāritvaṃ ca hetudharmo, hetuviśeṣaṇam | nacānumīyamānam samānakālatayā rūpamanumāpakasya rasasya kāryahetutāṃ vyāhanti |
yathā ---
svabhāvahetoḥ kṛtakatvasya "hetupratyayairi''ti vyatiriktaṃ viśeṣaṇaṃ na svabhāvatāṃ nirākaroti --- tathehāpi nayo veditavyaḥ |
tathā ---
yadi nāma bhasmāṅgārādiniruddhe 'pi kāraṇe 'nuvarttate | tat kime[508] tāvatā tatpūrvakatāṃ vyabhicarati ?
__________NOTES__________
[508] 'va'likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
jalasya punaḥ sthairyamupārjitamādhāraṇātaḥ sthiraṃ jalamādhāraṃ gamayati | kāryatayaiva |
yat punaḥ kāraṇaṃ kāryasya na gamakam, tatpuruṣāya bādhate |
tathā hi---
"kurvatā bahninā dhūmaṃ kāraṇatvamavāpyate |
kurvatā yadi gamyeta gamakatvaṃ bhavedapi[509]| |[510]
__________NOTES__________
[509] kurvatā yadi .... ....bhavedapi || -pra- vā- bhā- 605 pṛ-, 4/203/488 ||
[510] kurvatā vahninā.... ....vidyate | ....bhavedapi || -pra- vā- bhā- 605 pṛ-, 4/203/488 ||
yattvaśakyaṃ tathā gantumiti doṣo na tasya saḥ |
tathā tatkāryameva syād dhūmābhāvādabhāvataḥ[511]| |[512]
__________NOTES__________
[511] tathā tatkāryameva... ....bhāvataḥ || -pra- vā- bhā- 605 pṛ-, 4/203/489 |
[512] yattvaśakyaṃ tathā gantu.... .... saḥ | ....bhāvataḥ || -pra- vā- bhā- 605 pṛ-, 4/203/489 |
[513]vyāpakaṃ vyatiriktatve kāraṇaṃ sarvameva hi |
__________NOTES__________
[513] Sh: 90.
pūrvatve kāraṇasyeṣṭe hyupādānaṃ tadarthinām[514]| |
__________NOTES__________
[514] vyapakaṃ vyatiriktatve.... .... meva hi | .... tadarthinām | -pra- vā- bhā- 605 pṛ-, 4/302 kā- |
paratve hyanumānaṃ yat sāmarthyāt tad bhaviṣyati |
ko hi hastagataṃ dravyaṃ pādagāmi kariṣyati[515]? ||
__________NOTES__________
[515] ko hi hastagataṃ .... .... kariṣyati || (etāvadeva) pra- vā- bhā- 69 pṛ- |
bhāvikāraṇabhāvena paralokānumā sthirā | |"
bhāvinā sārdhamanvayavyatirekānuvidhānamapi pratya[P5A/7] kṣānupalambhābhyāmeva sambhāvyam |
apratibaddhaśaktikaṃ hi kāraṇaṃ yena pratyakṣānupalambhena paricchidyate, tena kāryamasyāvaśyambhāvi | paricchindatā kāryasya bhāvāt | 'bādhaṃ na karoti kāraṇami'ti paricchinnaṃ bhavati | tena kāraṇasyāpi gamakatve kāryatvameve[516]'ti bhede sati gamakaṃ nānyadityuktaṃ bhavati |
__________NOTES__________
[516] kāryameveti adhikaṃ likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
yat punarucyate | ---
tādātmyāviśeṣe 'pi śiṃśapātvaṃ gamakaṃ, na vṛkṣatvamapi | tasmād avyabhicāri gamakaṃ na tadātmakamiti ! tatrācāryeṇoktam | ---
"yo vātmā so 'vibhāgavān sa tenāvyabhicārī syāt |"
ya ātmā yasya sa gamakastasya | vṛkṣaḥ śiṃśapāmapāsyāpyasti palāśādiḥ |
na tu śiṃśapā tatheti saivāvibhāgavatī |
"tatrāpi śiṃśapātmā syād vṛkṣo 'pi gamako mataḥ |
tādātmyaṃ sugamaṃ neti gamakatvaṃ na vidyate[517]| |[518]
__________NOTES__________
[517] tatrāpi śiṃśapātmā.... ....mataḥ | ....vidyate || -pra- vā- bhā- 605 pṛ-; 4/203/490 |
[518] tādātmyaṃ sugamaṃ.... .... vidyate || -pra- vā- bhā- 605 pṛ-; 4/203/490 |
tathā vā gamakatve syādavibhāgata[519]yā gatiḥ |
__________NOTES__________
[519] 'gabat yā gatiḥ'mūlapāṭhaḥ |
tasmāt sarvā gatiḥ kāryāvibhāgatvena vastunaḥ[520]| |[521]
__________NOTES__________
[520] tathā vāgamakatve.... .... gatiḥ | .... vastunaḥ || -pra- vā- bhā- 604 pṛ-, 4/203/491 |
[521] tasmāt sarvā... ... vastunaḥ | - pra- vā- bhā- 605 pṛ-, 4/203/491 |
[522]api ca ---
__________NOTES__________
[522] Sh: 91.
'pakṣadharma' ityatra dharmaśabdo na guṇaparyāyaḥ | kiṃ tarhi ? āśritavācī |
pratitantrasiddhāntanyāyāt |
tena ---
"dehāśritavastrādāvaprasaṅgo dharmaśabdasya" ityaprastutamapi grāhyamastu |
tadevam ---
avinābhāvo vyāptastādātmyatadutpattibhyām | 'te ca --- tādātmyatadu[P5B/7]
(+tpa) ttī svabhāvakāryayoreve'ti tābhyāmeva vastusiddhiḥ |
tatra prayogaḥ |
yasya yena saha tādātmyatadutpattī na staḥ, sa na tadavinābhāvī | yathā ---
prameyatvādiranantatvādinā, na staśca tādātmyatadutpattī kāryasvabhāvavyatirekiṇām |
vyāpakānupalabdhireṣā |
svabhāvānupalabdhistu ---
svabhāvahetāvantarbhāvitvāt tattādātmyalakṣaṇaḥ pratibandhavyāpakakāraṇānupūrvī ca tādātmyatadutpattibalādeva kāryavyāpyayornivṛttiṃ sādhayataḥ, pratiṣedhasiddhirapi yathoktāyā evānupalabdheḥ |
anupalabdhestāvat tasyā upalabdhilakṣaṇaprāptasya sattve sambhavāt |
nahyasti---sambhavastulyasvajñānajananayogyatayoḥ pratiyoginoḥ satorekarūpaniyatāyāḥ pratīteḥ |
yasmin vedyamāne yasmin (yan ?) niyamena vedyate, tattasya pratiyogi |
tadekendriyajñānagrāhyaṃ vā | yathā---bhūtalaghaṭarūpayoḥ |
bhinnendriyagrāhyaṃ vā |
[523]yathā---devakulabherīśavdayoḥ | vikalpajñānāndhakārasya pratiṣedhya[524]
__________NOTES__________
[523] Sh: 92.
[524] atra'prata'iti likhitvā chinnamiva mūlapāṭhe |
dīpayorvā |
'deśakālasvabhāvaviprakṛṣṭeṣu merudhāmapiśā ceṣu cānupalabdhilakṣaṇaprāpteṣu satsvapi pratyakṣanivṛttilakṣaṇāyā adṛśyānupalabdheḥ sambhavādanaikāntikatvena pratiṣedhavyavahārāsiddherdṛśyānupala [P5A/8] bdhereva sā bhavatīti pratiṣedhasiddhirapi yathoktāyā evānupalabdheriti siddham |
yathā ---
ekajñānasaṃsargiṇi dṛśyamāne dṛśyatvaṃ pratiṣedhasya | tathā--- atītakāle 'tītakālatvamadṛṣṭasmṛtisaṃskāre 'dṝṣṭasmṛtisaṃskāratvam, varttamāne varttamānatvam | tenādṛṣṭasmṛtisaṃskārātītasya pratipattṛpratyakṣasya dṛśyapratiṣedhyasya varttamānasya cānyopalabdhilakṣaṇā pratyakṣanivṛttisvabhāvānupalavdhilakṣaṇā pratyakṣanivṛttisvabhāvānupalabdhirabhāvavyavahāre hatuḥ |
tena ---
dṛṣṭāntāsiddhicodanāpi pracyāvitā |
'gaurayam, sāsnādisamudāyātmakatvādi 'tyāderdṛṣṭāntatvāt |
pariṇāmena yogyatābhājo yogiprabhāvādvā stambhitajñānaśakterghaṭasya ghaṭate kathaṃ bhūtale pratiṣedhaḥ ? sāndhakāre, sāloke vā ?
na |
tadānīmadṛśyatvāt | yogināpi indriyasya viṣayasya vā jñānajanana śaktistambhasambhavāt |
sā cānupalabdhiḥ vyāsena ṣoḍaśaprakārā |
tasyāśca saṅgrahaślokaḥ |--
"svabhāvakāraṇavyāpikāryāṇāṃ syuḥ pṛthak pṛthak |
adṛgvirodhi dṛgvairi kāryādṛgvairivyāptadṛk ||"
[525]tatra--
__________NOTES__________
[525] Sh: 93.
(1)svabhāvā[526]nupa[527]labdhiryathā--
__________NOTES__________
[526] 'vanu'mūlapāṭhaḥ |
[527] atra'va'iti likhitvā chinnamiva mūlapāṭhe |
nātra dhūmaḥ, upalabdhilakṣaṇaprāptānupalabdheḥ |
(2)kāraṇānupalabdhiryathā --
nātra dhūmo ba[P7B/8] hanyabhāvāt |
(3)vyāpakānupalabdhiryathā --
nātra[528]śiṃśapā, vṛkṣābhāvāt |
__________NOTES__________
[528] 'bhrābhra'iti mūlapāṭhe |
(4)kāryānupalabdhiryathā --
nehāpratibaddhasāmarthyāni dhūmakāraṇāni santi, dhūmābhātrāt |
(5) svabhāvaviruddhopalabdhiryathā --
nātra śītasparśo bahneḥ |
(6)kāraṇaviruddhopalabdhiryathā --
nāsya romaharṣādiviśeṣā santi, sannihitadahanaviśeṣatvāt |
(7)vyāpakaviruddhopalabdhiryathā --
nātra tuṣārasparśo bahneḥ |
(8)kāryaviruddhopalabdhiryathā --
nehāpratibaddhasāmarth[529]yāni śītakāraṇāni santi, bahneḥ |
__________NOTES__________
[529] atra'sāmānyārthāni'iti likhitvānyāchinnamiva mūlapāṭhe |
(9)svabhāvaviruddhakāryopalabdhiryathā --
nātra śītasparśo dhūmāt |
(10) kāraṇaviruddhakāryopalabdhiryathā --
na romaharṣādiviśeṣayuktapuruṣavānayaṃ pradeśo dhūmāt |
[530](11)vyāpakaviruddhakāryopalabdhiryathā --
__________NOTES__________
[530] Sh: 94.
nātra tuṣārasparśo dhūmāt |
(12) kāryaviruddhakāryopalabdhiryathā --
nehāpratibaddhasāmarthyāni śītakaraṇāni santi, dhūmāt |
(13)svabhāvaviruddhavyāptopalavdhiryathā --
na dhruvabhāvī, bhūtasyāpi bhāvasya vinā hetvantarāpekṣaṇāt |
(14)kāraṇaviruddhabyāptopalabdhiryathā --
nātra dhūmaḥ, tuṣārasparśāt |
(15) byāpakaviruddhavyāptopalabdhiryathā --
nāyaṃ nityaḥ, kadācit kāryakāritbāt | nityaṃ hi---niratiśayatvena vyāptam |
tad viruddhaṃ sā [P6A 1] 'tiśayatbam | tena vyāptaṃ kādācitkāryakāritvam |
(16)kāryaviruddhavyāptopalabdhiryathā --
nehāpratibaddhasāmardhyāni bahnikāraṇāni santi, tuṣārasparśāt |
tadevam---
eṣā svabhāvānupalabdhiḥ prayogabhedād vyāsataḥ ṣoḍaśaprakārā |
kāryakāraṇabyāpyavyāpakabhāvasiddhiḥ khalu ---
dṛśyatāmantareṇa na sambhavati | tato viruddhayā upalavdhyā kāraṇādyanupalavdhyā ca yeṣāṃ pratiṣedha uktasteṣāṃ dṛśyānāmeva smṛtānāṃ pratiṣedhasiddhiḥ |
sarvavitpretyabhāvādayastu---
na pūrvaṃ, na tadā nīṃ bā dṛśyāstato na viṣeddhavyāḥ |
bhāṣyaṃ punaḥ---
[531]"abhāvena hi śītasya vahneḥ prāgupalabdhibhāk |
__________NOTES__________
[531] Sh: 95.
sambandhastena tatsiddhayā tadabhāvaḥ prasidhyati[532]| |"[533]
__________NOTES__________
[532] abhāve na hi śītasya... .... labdhibhāk | .... prasiddhyati || -pra- vā- bhā- 231 pṛ-, 3/88/272 ||
[533] sambandhastena..... .... prasiddhyati | -pra- vā- bhā- 231 pṛ-, 3/88/272 |
sa cābhāvo 'nupalabdhireva | tenānupalabdhirevānumānasiddhā sādhayatbhāvavyavahāram, yathā pratyakṣasiddhā | yato - vakṣyati |
"tasmādanupalambho 'yaṃ svayaṃ pratyakṣato gataḥ[534]|
__________NOTES__________
[534] tasmādanupalambho........ gataḥ || -pra- vā- 4/274 kā-; pra- bā- bhā 637 pṛ-, 233 pṛṣṭe ca |
iti |
tathānumānato gata' ityapi veditavyam |
yadā tu --
romaharṣābhādaḥ sādhyate | tadāgninā śītānupalabdhiḥ | tayā kāraṇānupalabdhyā romaharṣābhāvaḥ sādhyate | tatra ---agnirūpeṇa sparśasyoṣṇātmanaḥ ekasāmagryadhīnatayānumānam | sa ca śītābhāvasvabhāvaḥ | tasyānumānenopala P[6B/1] (+bdhi)reva śītānupalabdhiḥ | tena--kāryahetukāraṇānupalavdhyorekatra pravṛttatvān na virodhī nāma padārtho liṅgāntaram |
tasyānupalabdhirebānumānasiddhābhāvaṃ gamayati | tenānumitānumāname'taditi |
mitramataṃ punaḥ ---
'anupala(+bdha)tā svabhāvasyāparā | svabhābānupalabdhirevāparasyāparā bhavati' kāraṇānupalabdhirvyāpakānupalabdhiśce'tyādi prakārā |
tasmād ---vidhipratiṣedhaprakāraprayoge 'pyanupalavdhireva gamikā |
āha ca | ---
"anyathaikasya dharmasya sadbhāvokttyāparasya tat |
nāstitva kena gamyeta ? virodhāccedasāvapi[535]| |[536]
__________NOTES__________
[535] anyathaikasya dharmasya.... ....tat | | ....sāvapi | | -(sya bhāvasya pāṭhayuk) pra- vā- bhā- 230 pṛ-; 3/87 kā |
[536] nāstitvaṃ kena.... .... vapi || -pra- vā- bhā 230 pṛ-, 3/87 kā |
siddhakenāsahasdhānāditi cet ? tat kuto gatam ? |
dṛśyasya darśanābhāvāditi cet ? sāpramāṇatā[537] | |"[538]
__________NOTES__________
[537] dṛśyasya darśanā... .... pramāṇatā | -pra- vā- bhā- 230 pṛ-, 3/88 kā- |
[538] siddhaḥ kenāsaha.... ....matam | ....'pramāṇatā || -pra- vā- bhā- 230 pṛ-, 3/88 kā- |
[539]pratiyedha 'pi dvividhaḥ --- tādātmyasyādheyasya ca |
__________NOTES__________
[539] Sh: 96.
tatra --'tādātmye niṣedhye viśeṣaṇamapyupalabdhilakṣaṇayāptami'ti na vācyam | sarvasyaiva dṛśyatvāt |
tadeva ca niṣidhyate tādātmyena, yad yatra niyatākāram |
yathā ---
"stambho 'yamambhodharo na bhavati | piśāco vā śaśaviṣāṇaṃ vā na bhavatīti |
yat punaraniyatākāram --- tanna sidhyate (ti?) | yathā---
kṣaṇikatvanīle---
"vastusaṅkarasiddhiśca pramāṇābhāvanāśritā |"
ityapyasat | yataḥ kvacit pramāṇaṃ vṛttaṃ tat pa[P6A/2]ricchinatti, tato 'nyad vyavacchinatti |
"tṛtīyaprakārābhāvaṃ ca sūcayatī'tyekapramāṇaṃ vyāpāra eṣaḥ |
viruddhopalabdhau ca dvividho virodhaḥ | sahānavasthānalakṣaṇaḥ |
parasparaparihārasthitalakṣaṇatā ca | lakṣaṇamanyorvikalakāraṇasya bhavato 'nyabhāve 'bhāvād virodhagatiḥ, parasparaparityāgasthitasvarūpatvaṃ ca |
ādyasya --- pratyakṣānupalambhairgrahaṇam | ata evāyam --- dṛśyayoreva vastunoreba virodhaḥ |
dvitīyastu --- vastvavastunorduśyādṛśyayorapi | dvitīyasya grahaṇopāyo niyatopalambhaḥ |
ata evocyate | ---
'yasmin paricchidyamāne yanniyamena vyavacchidyate, tattato 'nyadi'ti |
[540]taduktam | ---
__________NOTES__________
[540] Sh: 97.
"anyonyabhedasiddhervā dhrubabhāvavināśavat |
pramāṇāntarabādhādvā kadācitkānapekṣavat[541]| |"[542]
__________NOTES__________
[541] anyo 'nyabhedasiddhe.... ....vat | .... kṣavat | -pra- vā- bhā- 640, 4/279 kā- |
[542] pramāṇāntara.... .... pekṣavat || -(sāpekṣadhruvabhāvavat iti pāṭhayuk) pra- vā- bhā- 640 pṛ-, 4/279 kā- |
pratyakṣameva niṣedhakamanupalambha ucyate | te na ---
kāryakāraṇabhāvasiddhau --- 'pratyakṣānupalambhābhyāmi'tyatra yadyanupalambho 'numānam, tadā --- tatrāpi vyatirekagraho 'pareṇānumānenetyanavasthiti pratyuktam |
kāryahetau ca | ---
"kṣaṇikatve kathaṃ bhāvāḥ kvacidāyattavṛttayaḥ |
prasiddhakāraṇābhāve yeṣāṃ bhāvastato 'nyataḥ[543]| |[544]
__________NOTES__________
[543] kṣaṇikatve kathaṃ.... .... vṛttayaḥ | 'nyataḥ || he- vi- ṭī- arcaṭenoddhṛtam 155 pṛ- |
[544] prasiddhakāraṇābhāve.... ....'nyataḥ || --he- vi- ṭī- arcaṭenoddhṛtam 155 pṛ- |
tataścānagnito 'dhūmād yathā dhūma[P6B/2] sya sambhavaḥ |
śakramūrdhnastathā tasya kena vāryeta sambhavaḥ[545]? ||
__________NOTES__________
[545] tataścānagnito .... sambhavā | .... sambhavaḥ || -(ataśca- pāṭhayuk) he- vi- ṭī- arcaṭenoddhṛtam 155 pṛ-; vā (da) nyāya) ṭī (kā-) śāntarakṣitaḥ 15 pṛ-
citraṃ citrakarājjātaṃ yatastriṣvapi dṛśyate |
ayaskārācca tīkṣaṇatvaṃ vadarībījato 'pi ca ||
śālūkādapi śālūkaṃ kathaṃ bhavati gomayāt ? |
jāyate ca śaraḥ śṛṅgāt jāyate ca śarādapi | |
vījakandodbhavā rambhāpyambho 'sti maṇisambhavam |
bṛścitkānniścitaṃ jāto bṛściko go mayādapi | |
--- evamādiṣu vyabhicāradṛṣṭeriṣṭaṃ kathaṃ kāryasya hetutvam ?
ucyate |
agnīndhanasāmagrījanyo yādṛṣo dhūmo na tādṛśa eva dhūmād bhavati |
kāraṇabhedena kutaścit sāmyāt samānarūpatayāvasīyamānasyāpyanyādṛśatvāt | tādṛśo hyanīndhanādisāmagrīkṣaṇāntarajanya evāparaḥ kṣaṇaḥ |
[546]ta[547]thā ---
__________NOTES__________
[546] Sh: 98.
[547] atra'da'likhitvā chinnamiva mūlapāṭhe |
tadanya ādya eṣāparāgnīndhanādisāmagrījanya' iti tādṛśasya dhūmasya dhūmāt sambhavābhāvāt | na kvacidanāśvāsaḥ kāryaḥ |
evam--- anyādṛśameva citraṃ citrakarakarapallavollasitamanyādṛśamevamatantriyantravisphuritam |
tūṇītomarādiṣu ca tīkṣṇatvamayaskārādanyā dṛśam |
badarībījanirjātamanyādṛśameva kaṇṭakakoṭitayā pratyakalitam |
evam ---
śālūkādīnāmapi bhedo vācyaḥ | pratyeti ca vanakandodbhavāṃ kadalīmanyādṛśī [P6A/3] m bījodbhavāyāḥ kadalyāḥ |
uktaṃ ca ---
"taikṣṇyādīnāṃ yathā nāsti kāraṇaṃ kaṇṭakādiṣu |
tathākāraṇametat syāditi kecit pracakṣate[548]| |[549]
__________NOTES__________
[548] tathā kāraṇa.... ....pracakṣate || -pra- vā- bhā- 133 pṛ- 2/181 kā |
[549] taikṣṇyādīnā.... .... kaṇṭakādiṣu | .... pracakṣate || -pra- vā- bhā- 133 pṛ- / 2/181 kā- |
satyeva yasmin yajjanma vikāre vāpi (+yā ?) kriyā |
tattasya kāraṇaṃ prāhustat teṣāmapi vidyate ||"
anvayavyatirekānuvidhāyināṃ nāparaḥ kāryakāraṇābhāvaḥ |
na ca sparśenānekāntaḥ |
"sparśasya rūpahetutvād darśane 'sti nimittatā[550]|
__________NOTES__________
[550] sparśasvarūpahetutvād nimittatā || -pra- vā- bhā- 134 pṛ-, 2/183 kā- |
yadi nāmarūpānvayavyatirekānuvidhāyi rūpadarśanaṃ sparśasyānvayavyatirekāvanuvidhatte | tathāpi sparśaḥ paramparayā hetuḥ |
ekasāmagryadhīnatvāt |
[551]bhadṛsyātra codyam ---
__________NOTES__________
[551] Sh: 99.
"yaḥ śubhāśubhakarmaṇaḥ karttā na sa phalasya bhoktā --- ataḥ kṛtanāśākṛtābhyāgamadoṣaḥ |
"nairātmyavādapakṣe ca pūrvamevāvavudhyate |
tad vināśāt phalaṃ na syānyasānyā (?) 'pi vā bhavet[552]| |
__________NOTES__________
[552] nairātmyayavāda.... .... .... budhyate | ....bhavet | --ta- saṃ- 167 pṛ-, 481 kā- |
iti naiva pravartteta prekṣāvān phalalipsa yā |
śubhāśubhakriyārambhe dūratastu phalaṃ sthitaḥ[553]| |[554]
__________NOTES__________
[553] iti naiva pravartteta.... .... lipsayā | .... sthitaḥ | | ta- sa- 167 pṛ-, 481 kā- |
[554] śubhāśubhakriyā.... .... phalaṃ sthitaḥ || --ta- saṃ- 481; pṛ- 167 (sthitaṃ pāṭhayuk) |
kiñca ---
kṣaṇānnānāgatān nātītān na varttamānatāvantaṃ kālamanavasthiteḥ kāryajanma |
"tasmāt prāk karmaniṣpattervyāpāro yasya dṛśyate |
tadeva kāraṇaṃ tasya na tvānantaryamātrakam[555]| |"[556]
__________NOTES__________
[555] tadeva kāraṇaṃ mātrakam || ta- sa- 169 pṛ-, 487 kā- |
[556] tasmāt prāk kārya.... ... dṛśyate | ... mātrakam | | ta- saṃ- 169 pṛ-, 487 kā- |
kiñca ---
pratyakṣānupalambhena grahaṇamapi sambhāvyate | ekasyātmano 'bhāvena kaḥ sandadhyāt kra[P6B/3]mavadgatim |
'yasyādṛṣṭāvidaṃ dṛṣṭannāsya dṛṣṭau --- [tu lakṣyate] ---'
"sādṛśyāt pratyabhijñānaṃ bhinne deśādike bhavet |
jñāturekasya sadbhāvād dvibhede tu kathaṃ bhavet[557]? ||"
__________NOTES__________
[557] jñāturekasya.... .... kathaṃ bhavet || ta- saṃ- paṃ- 170 pṛ-, 494 kā- |
'dvibheda' iti jñāturjñeyasya ca bhede |
atrocyate |---
'avinaṣṭādeva kṣaṇāt kāryami'ti pakṣaḥ | na ca yauga[558]padyāvadyamanayoḥ |
__________NOTES__________
[558] 'yaugya'mūlapāṭhaḥ |
kāryakṣaṇe naṣṭatvāt pūrvakṣaṇasya kāraṇasya |
[559]na ca --- naṣṭādeva tasmādutpattiḥ | kāryasya dvitīyakṣaṇabhāvitvāt | na ca kāryakāle kāraṇānuvṛttyā ? kiñcinniṣpannatvāt kāryasya |
__________NOTES__________
[559] Sh: 100.
tasmāt--- niyataṃ prāgbhāvitvaṃ kāryāpekṣayā kāraṇatvam --- na vyāpārakāritvam, anavasthāprasaṅgāt | vyāpāre 'pi vyāpārāntareṇa pravarttanāt |
"dīrghā vyāpāramāleyametā[560]vat kasya jīvitam ? ||"
__________NOTES__________
[560] mevāvat mūlapāṭhaḥ |
tasmāt ---
'gardabhānantaraṃ ghūma' iti niyamatvena nirasyate | bhāvitvena śaśaviṣāṇādi |
tacca niyatatvaṃ kāryadhūme vahnerbhāva eva | niyatapaścādbhāvitvaṃ kāryasya kāryatvam | atrāpi niyatatvaṃ bahnāveva sati bhāvakāryasya dhūmasya |
atrāpi bahnayantaramupalabhyamānasya gardabhāderniyatapadenāpavādaḥ | kāryo bhāvitvenābhavato ghaṭādeḥ | sa ca niyamo bhāvo hetubhāvā bhāvābhyāṃ kāryabhāvābhāvau viśiṣṭau |
kāryagatabhāvābhāvābhyāṃ ca kāraṇagata[P6A/4] bhāvābhāvau viśiṣṭau 'sarvatra deśe kāle ca sarvadā vahnināntarīyaka eva dhūma' ityavadhāraṇāt |
tat kiṃ sarvajño bhūtvā vijño 'vijānīyānniyamam ?
na ca sarvajño 'sau na ca na gṛhlāti kāryakāraṇayor niyamam ? yadi hi dhūmo nāgnijanyastadā sakṛdapi tato na jāyeta ? kimetat pramāṇāntaram ?
[561]na |
__________NOTES__________
[561] Sh: 101.
tasyaiva pratyakṣānupalambhasyāvāntaravyāpāraparāmarśaḥ |
yathā ---
yadi nīlo dṛśyamāno 'yaṃ deśāntare kālāntare vā na nīla ihāpi varttamāno na nīlo dṛśyeta | dṛśyate ca | --- tathā ---
'dhūmo 'yaṃ vivakṣitadeśakālayoḥ[562]pāvakānantaraṃ niyatabhābīti bhāvito[563]deśāntare kālāntare ca nānyathā śaṅkanīyaḥ |
__________NOTES__________
[562] atra'pa'likhitvā chinnam mūlapāṭhe |
[563] atra'pi'likhitvā chinnam mūlapāṭhe |
"yathā nīlasya dṛṣṭasya nāśaṅkyānīlarūpatā |
tathā dṛṣṭasya janyasya nāśaṅkyājanyarūpatā ||
agnisvabhāvaḥ śakrasya mūrdhā yadyagnireva saḥ |
athānagni svabhāvo 'sau dhūmastatra kathaṃ bhavet ? ||
dhūmahetusvabhāvo hi bahnistacchaktibhedavān |
adhūmahetordhūmasya bhāve saḥ[564]syādahetukaḥ ||
__________NOTES__________
[564] atra sa iti visargarahitaḥ pāṭho mūlapāṭhe |
nityaṃ sattvamasattvaṃ vā heto ranyānapekṣaṇāt |
apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitke tvasabhbhavaḥ[565]| |"
__________NOTES__________
[565] nityaṃ sattvamasattbaṃ.... .... kṣaṇām | .... tvasambhavaḥ || -(pūrvārdhamātraṃ) pra- vā- bhā- 133 pṛ-, 180; 643 pṛ- api |
'sa dhūmo yo bahnijanitaḥ, 'sa bahni[566]ryo dhūmajanaka' iti parasparasvabhāvaniyama[P6B/4] uktaḥ | sa ca niṣphalaḥ |
__________NOTES__________
[566] atra'bahniyāmūlapāṭhaḥ |
[567]yataḥ | ---
__________NOTES__________
[567] Sh: 102.
prajvalatprabhātāḍambaracumbibhāsvaratvādiko 'pyaparaḥ pāvakasya svabhāvo 'sti, kaṇṭhakvaṇāmbu(?)kāmbuprakṣaraṇavikārādivāritvaṃ dhūmasya |
satyam |
sākārā khalu śaktiḥ | kāryatāpi kāryameva | bhedāntarapratikṣepābhyāṃ dharmādharmitayā vyapabhede (?) 'pi tena pāvakasya śakramūrdhnaśca yadi śaktirekā dhūmajananaṃ prati, dugdhavārinoreva kledaṃ prati svāt | tadā --- 'dugdhavāriṇoreva naiva śaktiyoge 'pi pāvakaśakramūrdhnorekarūpatā syādi'ti nirākṛtam ---
tatra---
śakteḥ sākāratāmabhisandhāya ---
"agnisvabhāva........ "
ityādi vārtikamuktam |
ekasya tu pratisandhāturabhāve 'pi bhede 'pi bahnyādiprameyasya ---
"vastudharmatayaivārthāstādṛgvijñānakāraṇam |
bhede 'pi yatra tajjñānaṃ taṃstathā pratipadyate[568]| |[569]
__________NOTES__________
[568] bhede 'pi yatra.... .... pratipadyate || -pra- vā- bhā- 260 pṛ, 3/161 kā- |
[569] bastudharmatayaivārthāḥ.... ... kāraṇam | .... pratipadyate | | -pra- vā- bhā- 260 pṛ, 3/161 kā- |
jñānānyapi tathā bhede'bhedapratyavamarśane |
ityetat kāryaviśleṣasyānvayo naiva vastutaḥ[570]| |[571]
__________NOTES__________
[570] ityetat kārya... .... .... vastunaḥ || -pra- vā- bhā- 260 pṛ, 3/162 kā- |
[571] jñānānyapi tadhā.... ...śane | .... vastunaḥ || -pra- vā- kā- 260 pṛ-, 3/162 kā- |
vastūnāṃ vidyate tasmāt tanniṣṭhā vastuni śrutiḥ[572]| |"
__________NOTES__________
[572] vastūnāṃ vidyate.... .... śruti vā- bhā- 361 pṛ-, 3/163 kā- |
pratyeti bhedapramāṇam | sā yataḥ kutaścidekatvaśūnyācchaktādutpadyatāṃ evam---
[573]grāhakapratyabhijñāpi | yādṛśyeva pratyabhijñā ghaṭe chinnodbhinnaka[574]dalīkāṇḍe 'pi tādṛgeva | 'lakṣaṇāyukter vādhāsambhave tallakṣaṇameva dū[P6A/5] ṣitaṃ syādi'ti sarvatrānāśvāsaḥ |
__________NOTES__________
[573] Sh: 103.
Original text: Tarkarahasya · Edition: Paramanandan Shastri, Patna 1979 (Tibetan Sanskrit Work Series, 20) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0