Tarkarahasya · Part 2140
__________NOTES__________
[207] pratyakṣāderanu.... .... iṣyate | ....vastuni || --ślo- vā- abhāva- 1, 2, 11; he- vi- ṭī- arcaṭena uddhṛtam 190 pṛ- || ta- saṃ- paṃ- 471 pṛ-, 1649 kā- |
[208] sātmanaḥ pari.... ....vastuni | | -ślo- vā- abhāva-, 1, 2, 11, arcaṭena 'pi 190 pṛ-, uddhṛtam, ta- saṃ- paṃ- 471 pṛ-, 1649 kā- /473 pṛ- api |
pramābhāvāttu vastūnāmabhāvaḥ sampratīyate |
caturdhā ca vibhinno 'sau prāga[209]bhāvādibhedataḥ[210] | |[211]
__________NOTES__________
[209] prāgbhā- mū- pā- |
[210] caturddhā ca vibhinno 'sau bhedataḥ | -ta- saṃ- paṃ- 401 pṛ-, 1650 kā- |
[211] pramābhāvāttu.... .... tīyate | .... bhedataḥ | | -ta- saṃ- paṃ- 481 pṛ-, 1650 kā- |
[212]kśīre dadhyādi yannāsti prāgabhāvaḥ sa kathyate |
__________NOTES__________
[212] Sh: 26.
nāstitā payaso daghni praghvaṃsābhāva lakṣaṇam[213] | |
__________NOTES__________
[213] kṣīre dadhyādi.... .... kathyate | .... lakṣaṇam || -ślo- vā- 473 | -ta- sa- paṃ- 292 pṛ- | ta- saṃ- paṃ- 471 pṛ-, 16451 kā- |
gavi yo 'śvādyabhāvastu so 'nyo 'nyābhāva ucyate |
pararūpaṃ na tasyāsti nāsti te nātmanā tataḥ[214] | |[215]
__________NOTES__________
[214] gavi yo 'śvā ........ ucyate | .... tataḥ || ta- saṃ- paṃ- 292 pṛ- | ta- saṃ- paṃ- 471 pṛ-, 1652 kā- | ślo- vā- paṃ- 473 |
[215] pararūpaṃ na.... .... ....tataḥ || -ta- saṃ- paṃ- 471 pṛ-, 1652 kā- |
śiraso 'vayavā nimnā vṛddhikāṭhinyavarjitāḥ |
śaśaśṛṅgādirūpeṇa so 'tyantābhāva ucyate[216]| |[217]
__________NOTES__________
[216] śaśaśṛṅgādirūpeṇa.... .... ucyate || -ta- saṃ- paṃ- 292 pṛ- |, -ta- saṃ- paṃ- 481 pṛ-, 1653 kā- |
[217] śiraso 'vayavā.... ....varjitāḥ | ....ucyate -ta- saṃ- paṃ- 392 pṛ-; -ta- saṃ- paṃ- 472 pṛ-, 1652 kā- |
na ca syād vyavahāro 'yaṃ kāraṇādivibhāgataḥ |
prāgābhāvādibhedena nābhāvo vidyate yadi[218] | |[219]
__________NOTES__________
[218] na ca syād.... .... bhāgataḥ | .... yadi || --ta- saṃ- paṃ-, 482 pṛ-, 1654 kā- |
[219] prāgabhāvādi.... ....yadi || --ta- saṃ- paṃ-, 472 pṛ-, 1654 kā- |
na cāvastuna ete syurbhedāstenāsya vastutā |
kāryādīnāmabhāvaḥ ko bhāvo yaḥ kāraṇādi naḥ[220]| |[221]
__________NOTES__________
[220] na cāvastuna.... .... .... vastutā | ....taḥ | | ślo- vā abhāva, 18; ta- saṃ- paṃ- 292 pṛ-, he- vi- ṭī- arcaṭenoddhṛtam 188 pṛ-, ta- saṃ- paṃ- 472 pṛ-, 1655 kā- |
[221] kāryādīnāmabhāvaḥ.... .... naḥ || -ta- saṃ- paṃ- 472 pṛ-, 1655 kā- |
yadvānuvṛttivyāvṛttibuddhigrāhyo (?) yatastvayam |
tasmād gavādivad vastu prameyatvācca gamyatām[222]| |
__________NOTES__________
[222] tasmād bhāvādi... ...gamyatām || -ta- saṃ- paṃ- 472 pṛ-, 1656 kā- |
etadayuktam | bhinnaviṣayatvāt | lakṣaṇa[223]bhedāddhi bhavantaḥ pramāṇānāṃ nānātvaṃ pratipannāḥ | vayaṃ punar dvaividhyāt prameyasya pramāṇadvaividhyamavabuddhyāmahe |
__________NOTES__________
[223] 'ṇe'likhitvā e'mātrā chinnā mūlapāṭha |
tad yadi lakṣaṇabhedān nānātvam | ṣoḍhā na syāt prauḍhānām api pramāṇābhyāṃ [P2A/4 6] vyavasthā | ādyamadhyāntatayā sammatasvabhāveṣu bhāveṣu prathamaṃ dṛṣṭbā dvitīyadarśanādādyam; prathamāntayor vilokanān madhyam ; prathamam adhyayoravadhāraṇādanantaraṃ tṛtīyadarśanād antyavyavasthā | eṣvapi ca yata jñānamutpadyate, tatrāpyevamabhidhātuṃśakyateḥ---
"tatrāpūrvārthavijñānaṃ niścitaṃ bādhavarttitam |
adṛṣṭaṃ kāraṇārabdhaṃ pramāṇaṃ lokasammataṃ[224] | |[225]
__________NOTES__________
[224] adṛṣṭaṃ kāraṇārabdhaṃ... ... saṃmatam || pra- vā- bhā- 21 pṛ- |
[225] tatrāpūrvārtha.... .... varttitam | .. sammatam || -pra- vā- bhā- 21 pṛ- |
uktañca--- yuktimatā |---
[226]"dṛśyāt parokṣe sādṛśya-dhīḥ pramāṇāntaraṃ yadi |
__________NOTES__________
[226] Sh: 27.
vaidharmyamatirapyevaṃ pramāṇaṃ kiṃ na saptamam?"
tasmā ... ... lakṣaṇabhedagrahaḥ | prameyabhede tātparye ... ... ... ...|
arthakriyārthināṃ hi vyavahartṛṇām upayujyamāne na mānena pravṛttiviṣayaḥśakyaprāpaṇo niyato 'rthakriyāsamarthaḥ pratyakṣo 'pratyakṣaśca pramātavyo viṣayaḥ | tataśca pratyayitapradiṣṭāt kartṛvidhuritācca vākyāt tripramāṇakaśaktilakṣaṇasambandhād bṛddhāntareṇa sāmānyātmanā |
pratipadyamānaḥ parokṣo 'rthaḥ trirūpaliṅgapratyakṣo viṣaye sa[227]tyamantarbhavati |
__________NOTES__________
[227] sa + tyamadhye'pra'likhitvā chinnamiva mūlapāṭhe |
param, kartturāptatvamakartṛkatvaṃ tripramāṇakaśaktilakṣaṇasambandhaśca tīrthasārthaprārthanāsahasrāṇāmapyaviṣayaḥ |
tathā hi ---
āpta (P2B 4/6) tvaṃ durvadhānam | nāvadhānārhañcākarttṛkatvam |
sakarttṛkatvasādhanasambhavāt | 'śaktivādamayo ... ... ... ca kāryamarjayitum ūrjasvī yaḥ kaścidbhāva' iti pratipādayiṣyate | ityevam āptatvādiviśeṣaṇagaṇo guṇibhiravagaṇite yathāyathamarthair anāntarīyakaśabdarāśiravaśiṣyate |
tasmāt -- tadutthaḥ pratyayaḥ pratibhājñānavadyauktapratyavamarśasvabhāvanna bhraśyati | tad upadarśito 'pyartho bhāvābhāvayoraniya-(+ta?) tvādaśakyaprāpaṇo na prīṇāti vyavaharttṝn |
upamānasyāpi viṣayaḥ parokṣasya goḥ sādṛśyam, tadupādhirvā gauḥ |
ubhayathāpi pūrvapratyakṣadṛṣṭasya goḥ sādṛśyaṃ viśeṣyaṃ, viśeṣaṇaṃ vā nārthakriyāsamartho viṣayaḥ, sāmānyasya dūṣayiṣyamāṇatvāt | kāminyāḥ[228]
__________NOTES__________
[228] 'ṇyāḥ'- mū- pā- |
ṣaṇḍharūpavairūpyavat |[229]pākādya[230]rthakriyārthināṃ na prārthanīyaḥ |
__________NOTES__________
[229] atra'kta'likhitvā chinnam |
[230] atra'rtha'likhitvā chinnam |
tataśca so 'pi na pravṛttiviṣayabhedaḥ san pramāṇamedamupakalpyati vailakṣaṇyā[231]dijñānavat |
__________NOTES__________
[231] 'ṇā- mū- pā- |
[232]naiyāyikopamānaṃ tu ---
__________NOTES__________
[232] Sh: 28.
svabhāvahetāvantaryāti | tathā hi -- 'yaḥ śabdo yatra vṛddhaiḥ prayujyate so 'sati vṛttya[233]ntare tasya vācakaḥ | yathā-gośabdo gorarthasya | [P2A 5/5]
__________NOTES__________
[233] vṛtyāntara- mū- pā- |
prayujyate cai[234]ṣa gavayaśabdo gosadṛśe prāṇinīti tasyaiva vācaka iti jñānamanumānameva |
__________NOTES__________
[234] 'vaiṣa'- mū- pā- |
ṣaṭprakārāpyarthāpattiḥ sambandhamanādṛtya pratipādyānubandha[235]nīti varṇitam | kathaṃ cāsambaddho 'rtho 'rthāpattyā boddhavya iti labdhavarṇairaivasuciraṃ cintanīyam |
__________NOTES__________
[235] 'dha'- mū- pā- |
pīno devadatto 'kṛtarasāyano divā na bhuṅkte --iti vākyaṃ vivakṣāyāṃ[236]
__________NOTES__________
[236] 'yā- mū- pā- |
jāyate, sā ca kṣapābhakṣaṇavivakṣāsadhrīcīnā satī pīnādivākyaṃ prakalpayati karaṇagaṇapreraṇayā |
anyathā --- 'pīno 'kṛtarasāyano diveti padadvayamanādeyaṃ svāt | svasantāne caiṣa vivartto vyutpattisamaye sampradhāritaḥ | --- ataḥ, śabdād vivakṣāviśeṣānumitau 'naktaṃ 'bhuṅkta' iti vākyāntare sthirameva vikalpabuddhisthamarthāntaraṃ prathayadāste |
prayogadarśanābhyāsāt svayamapyevaṃ vyavacchedapratītirbhavatīti nyāyāt |
etena --- anvayavākyād vyatirekavarṇanaṃ vyākhyātam |
tena ---
"sāmarthyamicchataḥ kītternaṣṭaṃ dvitvāvadhāraṇam |"
ityanavadhāraṇād galitam |
evam ---
[237]jīvan gṛha'--- iti padadvayopādānāt 'jīvan devadatto gṛhe nāstī' ti vivṛtam |
__________NOTES__________
[237] Sh: 29.
śeṣāpraśakttyādau vivādaḥ |
abhāvaḥ punāranupalabadhiḥ | tadbhāvabhāvānupala [P2B 5/5]
bdhīprabhavābhāva (?) sādhanenānumānamananvayādityādināpi yuktānupalabdhītarakarcacite vyavahārasādhanādanumānam iti |
tadevam ---
samarthaniyataśakyaprāpaṇaprameya --- pratibandhamātreṇa prāmāṇyamātramatravyāptam | tadbhedena ca tadbhedaḥ | tato yaḥ pratyayaḥ samarthaniyataśakyaprāpaṇaprameyapratibaddho na bhavati, na sa pramāṇam |
tad yathā | ---
śaradindukundakamanīyakāntau kambubimbe jāmbūnadadravadigdhadravyapratisparddhī pītapratibhāsapratyayaḥ | na bhavanti ca vivādādhyāsitāḥ[238]
__________NOTES__________
[238] 'taḥ'- mū- pā- |
samarthaniyataśakyaprāpaṇaprameyapratibaddhāḥ śabdopamānā[239]
__________NOTES__________
[239] 'no 'rthā- mū- pā- |
'rthāpattipratyayāḥ |
na cāyaṃ vyāpakānupalavdho (!) hetuḥ |
pūrvapratibandhaprati[240]pāditapramāṇavṛttyāsiddhādhyāsitaḥ | nāpi pracaṇḍanaktañcaracakra-cakrane (?)vānaikāntikatvenākrāntapauruṣaḥ |
__________NOTES__________
[240] 'pradi'- mū- pā- |
prāmāṇyasya prameyasambaddhatvaṃ vyāpakamanvayavyatirekābhyāṃ nirṇītam | atas tadadhīnaṃ taddvayātmakatvaṃ śaṅkyeta ? nāpi viruddhatayā sārdhamayamarharūpo (?) vastum | sapakṣe vīkṣaṇāt |
nanu bhavānarhati dravyadeśī yo vidyāvaidagghyaprasādaḥ !
'śābdopamānādi na pramāṇami'ti cārvākacarvitamevārciṣmatā carvitam !
idaṃ tu nirodhabodhasarvasvam | svapratyakṣo 'rthaḥ sambandhāda [P2A/4 6]
nyasyātmasvasvānubandhinā svabhāvena prameyatāmalamātmasāta karttum |
[241]sakalakālakalākalāpavyāpinā ca svabhāvena sambandhāvabodhaḥ kārtsnyaṃ[242]ca deśānāmadhigamya prasañjamāno manorathānāmapyaviṣayaḥ |
__________NOTES__________
[241] Sh: 30.
[242] 'tsnyaṃ, - mū- pā- |
"avasthādeśakālānāṃ bhedād bhinnasu śaktiṣu |
bhāvānāmanumānena prasiddhiratidurllabhā[243] | |[244]
__________NOTES__________
[243] avasthādeśa .... .... .... śaktisu | | .... durlabhā || --vā (kya) pa(dīye) 1/32; he- vi- ṭī- arcaṭenoddhṛtam 154 pṛ-, ta- sa- 146- kā- |
[244] bhāvānāmanu.... ....durlabhā || he- vi- ṭī- arcaṭenoddhṛtam 154 pṛ-; vā- pa- 1/32; ta- saṃ- paṃ- 426 pṛ-, 1460 kā- |
nirjñātaśakterarthasya tāṃ tāmarthakriyāṃ prati |
viśiṣṭadravyasambandhe sā śaktiḥ pratibadhyate[245] | |[246]
__________NOTES__________
[245] nirjñātaśakte.... ..... ..... prati | .... pratibadhyate || (vijñāta' pāṭhayuk) ta- saṃ- pa 426 pṛ, 1461 kā- | vā- pa 1/32 |
[246] viśiṣṭadrabya.... ....pratibadhyate | --ta- saṃ- paṃ- 426 pṛ, 1461 kā- , vā- pa 1/63 |
yatnenānumito 'pyarthaḥ kuśalairanumātṛbhiḥ[247] |
__________NOTES__________
[247] yatnenānu.... ....mātṛbhiḥ || vā- pa 136; ta- saṃ- paṃ 426 pṛ, 1462 kā- |
abhiyuktarairanyairanyathaivo papādyate[248]| |
__________NOTES__________
[248] amiyuktarai.... .... .... pādyate | - vā- pa- 1/34, ta- sa- paṃ 426 pṛ-, 1462 kā- |
hastasparśādivārthena viṣame pathi dhāyatā |
anumānapramāṇena vinipāto na durllabhaḥ ||
aho ! vidyaprasādaṃ dadatā tvayā dānātirā gādātmavatti-viḍambo 'pi na saṃvṛtaḥ ?
tathā hi ---
'pratyakṣamevaikaṃ pramāṇami'ti bruvatā kasyāñcid jñānavyaktau saṃvādamupalabhya sarvaiva tādṛgvidhā pramāṇamiti paricchinnāparicchinna saṃvādabuddhisāmānyaviṣayo 'yamupadeśaḥ kṛtaḥ | na cānumeyatāṃ tādrūpyeṇa nātikramati !
api ca | ---
'yasmai prasādo deyaḥ so 'numeyaḥ | tato 'pi na pratyakṣamevaikami'ti niyamaḥ | tathā hi ---
'visaṃvādā na pramāṇami'ti pratiṣedhanabhidadhāno 'nupalambhameva sambhāvayasi ! prāmāṇyena ta [P2B/4 6] devam ---
[249]"pramāṇetarasāmānyasthiteranyadhiyo mateḥ |
__________NOTES__________
[249] Sh: 31.
pramāṇāntarasadbhāvapratiṣedhācca kasyacit |"
iti subhāṣitam |
yat punaruktam | ---
'nirjñātaśakteri'tyādi | tat kim asati vidhurapratyayopanipāta iti viśeṣaṇaṃ subhagaśravaṇa ! nāśrauṣīḥ ? tasmāj janmatanmātrānubandhābhyāṃ svabhāvapratibaddhatvāt bodhe 'nāśvāsaḥ parihāryaḥ |
idaṃ tu bodhasarvasvaṃ svīkuru!
'arthasyāsambhave 'bhāvāt pratyakṣe 'pi pramāṇatā |
pratibaddhasvabhāvasya taddhetutvaṃ samaṃ dvayam[250] | |[251]"
__________NOTES__________
[250] arthasyāsambhave.... .... pramāṇatā | ....dvayam || -pra- vā- bhā- 537 pṛ-, 4/417/ 204 || ta- saṃ- paṃ- 775-6 pṛ- |
[251] pratibaddhasvabhāva.... .... dvayam || -pra- vā- bhā- 537 pṛ-, 4/417/ 204 ||
iti |
tatra --- pratyakṣādanumānasya bhinnapramāṇatve prayogaḥ |
'yat pratyakṣaviṣayavilakṣaṇaviṣayam na tat pratyakṣam |
yathā --- utsūtracchātravāñchāvikalpaḥ | pratyakṣaviṣayavilakṣaṇaviṣayaṃ cānumānam |
nedaṃ sādhyasādhanasaudhaśiraḥ śekha[252]rīkṛtaṃ kṛtāspadamasiddhipaddhatyā | svataḥ svaviṣayavijñānajananāśakteḥ parato gamakānugasāmānyarūpeṇa nirūpaṇāt |
__________NOTES__________
[252] 'ṣa'- mū- pā- |
[253]anaikāntikatvenāpi nāntikam upasarpatā sarveṇeva nirdalitadarpamuktalakṣaṇaprameyasambandhamātreṇa pramāṇatvasāmānyo vyāptiva(ma ?)t | tadbhedasambandhena tadbhedavyāpteḥ |
__________NOTES__________
[253] Sh: 32.
virodho 'pi nedamadhyavasyatyavagāhitum | sapakṣe vīkṣaṇāditi |
[iti] tarkarahasye svaparapramāṇasaṃkhyānyāyani [P2A/3 7][254]rṇayaḥ[prathamaḥ] |
__________NOTES__________
[254] 'sthava'- mū- pā- |
________________ _________ pratyakṣalakṣa... ________________
[255]taccaturvidhama indriyajñānam | taduktamanantaram |
__________NOTES__________
[255] Sh: 45.
svaviṣayānantaraviṣayasahakāriṇendriyajñānena samanantarapratyayena janitaṃ manovijñānam |
"idamityādi yaj jñānamabhyāsāt purataḥ sthite |
sākṣatkaraṇato bhāyve pratyakṣaṃ mānasaṃ matam[256] | |[257]
__________NOTES__________
[256] idamityādi.... .... .... sthite | .... matam| | pra- vā- bhā- 305 pṛ-, 3/244/443 kā- |
[257] sākṣātkaraṇato.... .... matam || - (ṇatastattu pāṭhayuk) --pra- vā- bhā- 505 pṛ-, - 3/244/443 |
sukhātmīyo viṣayo manasaḥ | tasyānantaro nirantaro viṣayo manasa eva | anena punaḥ punarābarttanam | viṣayasyābhyāsa uktaḥ |
tatsahakāriṇendriyajñānena samanantarapratyayeneti purataḥ sthitatvamuktaṃ tato yaducyate ---
abhyāsāt parito nirastavibhramātaṅkamanaṅkitamāśaṅkākāluṣyeṇārthāvinābhāvitvamadhyakṣa[258]sya | tan mānasapratyakṣasya phalam |
__________NOTES__________
[258] yatra'yālikhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
anyadapi ṣaratvādi yadunmiṣati, tadapi mānasasya gamyam |
savyāpāre 'pi cakṣuṇi samutpadyamānamapi nendriyapratyakṣāntarbhūtam |
svasaṃvedanavat | svasaṃvedanavadena abhyāsānvayavyatirekānukāri niyatasa[259]tvākārasaṃsṛṣṭarūpākāram[P3A/4] api cakṣurvijñānaṃ pratyakṣāntarameva |
__________NOTES__________
[259] 'śa'likhitvā dantyīkaraṇasaṅketo mūlapāṭhe |
'indriyajñānādutpadyata' ityandhavadhirādyabhāvaprasaṅgāsaṅgatiḥ |
svaviṣayāntaraviṣayasahakāritvenāpūrvārthagrahaṇam | parasparopakāritve na ca sahakāritvam |
'yo hi jñānapratibhāsātmano 'nvayavyatirekānukārayati sa pratyakṣa' iti nyāyāt |
jñānākāraheturartho grāhyaḥ |
[260]"yasmin sthite yadutpannaṃ sthita eva vinaśyati |
__________NOTES__________
[260] Sh: 46.
tasmāt tadanyadevāstu bhedalakṣaṇasambhavāt[261] | |[262]
__________NOTES__________
[261] tasmāttadanya... ....sambhavāt || -pra- vā- bhā- 306 pṛ-, 3/248/445 |
[262] yasmin sthite yadu.... ....naśyati | .... sambhavāt || -pra- vā- bhā- 306 pṛ-, 3/248/445 ||
vadanaprativimbaṃ hi vadane sati sambhavat |
paścād vadanto bhinnaṃ pratibhāsastathātmanaḥ[263]| |[264]
__________NOTES__________
[263] paścāda bada?to.... .... ....naḥ || -pra- vā- bhā- 306 pṛ-, 3/248/446 |
[264] vadanapratibimvaṃ.... .... sambhavat | .... naḥ || -pra- vā- bhā- 306 pṛ-, 3/248/446 ||
bhinnadeśatvato bhinnaṃ pratibimbaṃ bhaved yadi |
pramāṇapratipannaśca sa bhedo mukhabimbayoḥ[265] | |[266]
__________NOTES__________
[265] pramāṇapratipannaśca.... ....bimbayoḥ || -pra- vā- bhā- 306 pṛ-, 3/248/447 ||
[266] bhinnadeśatvato.... .... yadi | .... bimbayoḥ | | -pra- vā- bhā- 306 pṛ-, 3/248/447 ||
pratibhāsasya bhedasya nārthāt sādhanamīkṣyate[267]|
__________NOTES__________
[267] pratibhāsasya.... ....mīkṣyate || -pra- vā- bhā- 307 pṛ-, 3/248/450
tenaikatārthataḥ siddhā nīlādi pratibhāsa[268]yoḥ[269]| |[270]
__________NOTES__________
[268] 'ṣa'mū- pā- |
[269] tenaikatārthataḥ.... ....yayoḥ| | -pra- vā- bhā- 306 pṛ-, 3/248/448 |
[270] pratibhāsasya bhedasya.... ....mīkṣyate | ....bhāsayoḥ| | -pra- vā- bhā- 307 pṛ-, 3/248/448 ||
yathaiva cakṣurādibhya idānīṃ pratibhāsabhūḥ ||
nīlāderapi tadvat syād yogakṣemasamatvataḥ[271]| |[272]
__________NOTES__________
[271] nīlāderapi.... ....tvataḥ || -pra- vā- bhā- 207 pṛ-, 3/248/446 |
[272] yathaiva cakṣurādi..... .... bhūḥ | .... matvataḥ || -pra- vā- bhā- 307 pṛ-, 3/248/449 |
yathaiva cakṣurādibhyo 'rthasya prāgeva sambhavaḥ |
prati bhāsasya tadvat syāditi naibedamīkṣate" ||[273]
__________NOTES__________
[273] yathaiva cakṣurādi..... .... sambhavaḥ | .... mīkṣate || -pra- vā- bhā- 307 pṛ-, 3/248/450 |
tasmād yadīṣyate bhinno nīlādiḥ pratibhāsataḥ |
prāk sattvaṃ tasya nīlādeḥ pratibhāsāditīṣyatām[274]| |[275]
__________NOTES__________
[274] tasmād yadīṣyate... .... sataḥ | .... tīṣyatām || -pra- vā- bhā- 307 pṛ-, 3/248/451 |
[275] prāk sattvaṃ tasya.... ....tīṣyatām || -pra- bā- bhā- 307 pṛ-, 3/248/451 |
tadanantaramutpannanīlādi pratibhāsavat |
vijñānaṃ grāhakaṃ tasyāmitrarūpagraho yathā[276] | |[277]
__________NOTES__________
[276] tadanantaramutpa... ....vat | ...yathā || -pra- vā- bhā- 307 pṛ-, 3/248/452 |
[277] vijñānaṃ grāhakaṃ.... .... ... yathā | -pra- vā- bhā- 307 pṛ-, 3/248/453 | (kiñcit pāṭhāntareṇa)
niṣpāditakriye kiñcid viśeṣamasamādadhat | ?
kāryānīndriyamanyadvā na sādhanam ... ... ... |
iti sādhananyāyamatipa[P3B/4]tati ||
sarvacitacaittānāmātmasaṃvedanamapi pratyakṣam | cittamarthamātragrāhi |
caittāḥ tadviśeṣāvasthāgrāhiṇaḥ sukhādayaḥ | sarvaśavdena vikalpo 'pi saṅgṛhyate |
śabdārthagrāhi yad yatrajñānaṃ tat tatra kalpanā |
svarūpaṃ ca na śabdārthastatrā...(?)kṣama...(?)o 'khilam[278] | |[279]
__________NOTES__________
[278] svarūpaṃ ca na.... .... ....khilam || -(śca pāṭhayuk)- pra- vā- bhā- 331 pṛ-, 3/288 kā- ||
[279] śabdārthagrāhi yad... ... kalpanā | .... khilam || -pra- vā- bhā- 321 pṛ-, 3/288 kā- |
[280]eṣāmātmā grāhyagrāhakākārarūpaḥ saṃvedyate yena | aparokṣatā kuto bhavati ? yena rūpeṇa tatsaṃvedanamāmnātam | tacca rūpaṃ grāhyagrāhakākāraparokṣatānāmaikyam | yathā ca sukham | yathā ca nīlādyākāraḥ | yathā cāparokṣatā | samasamayasambhavitayā niyamenānubhavānusāriṇāṃ pratyavamarśena vyavadriyate | tathaikyamapyeṣā |
__________NOTES__________
[280] Sh: 47.
tathā ca ---
"bhi[281]nnasaṃvedanasyaikye yannaivaṃ tad vibhedavat[282] |
__________NOTES__________
[281] abhinna mūlapāṭhe |
[282] bhinnasaṃvedana.... .... vibhedavat | -pra- vā- bhā- 325 pṛ-, 3/587 kā- |
sidhvedasādhanatve 'sya na siddhaṃ bhedasādhanam[283]| |
__________NOTES__________
[283] siddhyedasādhanatve.... ....sādhanam || -pra- vā- bhā- 325 pṛ-, 3/287 kā- |
bhāsamānai svarūpeṇa pīḍā duḥkhaṃ svayaṃ yadā |
na tadālambanaṃ jñānaṃ[284]na tadevaṃ prasajyate[285]| |[286]"
__________NOTES__________
[284] yatra'ta'likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
[285] na tadālambanaṃ.... .... prayujyate || -pra- vā- bhā- 441 pṛ-, 3/459 kā- |
[286] bhāsamānaṃ sva.... .... yadā | .... prayujyate || --vā- 130 pṛ-; pra- vā- vṛ- 2/459; pra- vā- bhā- 441 pṛ-, 3] 459 kā- |
iti grantho vivṛtaḥ |
tadeva ca yogyatvamucyate | yataścakṣurātlokālambanasamanantarapratyayāj jñāyamānameva sukhamaparokṣaṃ jāyate | yathā jāyanāna evāloko 'nandhakāraḥ |
uktaṃ ca ---
"prakāśamānastādātmyāt sṣarūpastha prakāśakaḥ |
yathā prakāśo 'bhimatastathā dhīrātmavedinī[287] | |"[288]
__________NOTES__________
[287] prakāśamānastādā.... .... prakāśakaḥ | .... vedinī || -pra- vā- bhā- 353 pṛ-, 3/33- kā- |
[288] yathā prakāśo 'bhimataḥ .... rātmabhedinī | -pra- vā- bhā- 353 pṛ-, 3, 330 kā- |
mitrapādāśca ---
'paravyāpāravāraṇami'tyāhuḥ |
"vijñānaṃ jaḍarūpebhyo vyāvṛttamupajāyate[289]|
__________NOTES__________
[289] vijñānaṃ jaḍarūpebhyo.... .... jāyate | --ta- saṃ- 2000 kā- |
iyamevātmasaṃvittirasya yājaḍa[P3A/5] rū(+pa)tā ||
kiyākārakabhāvena na sdasaṃvittirasya tu |
ekasyānaṃśarūpasya trairūpyānupapattitaḥ[290]| |
__________NOTES__________
[290] ekasyānaṃśarūpasya... ...pattitaḥ || ta- saṃ- 200/1 kā- |
iti cācāryāḥ svātma?i ?i?āvirodhaṃ parihṛtavantaḥ | sthitametat tata sukhādisvasaṃvedanaṃ na sthitam | naiva sukhādayaḥ saṃvedanarūpāḥ |
[291]"ekārthasamavāyinā tu jñānena saṃvedyanta" ---iti naiyāyikāḥ |
__________NOTES__________
[291] Sh: 48.
na |
iha nīlādau dṛśyamāne samānakālamāntaraḥ sukhādyākāro 'nubhūyate niścīyate ceti kathamupapadyatām ? ekārthāśrayiṇā vijñānena vedyatve satīti cet ? tat kim ekārthāśrayi jñānamakṣajam ? tathā cet? tadā yasya hi lalitalalanālāvaṇyādirarthasyopanipātena sukhādayo dhīśca jātāḥ taṃ muktvā sukhādīneva sā kathaṃ pratipadyeta?
tadāha ---
"yasyārthasya nipātena te jātā dhīsukhādayaḥ |
mukttvā taṃ pratipadyeta sukhādīneva sā katham[292]? ||[293]
__________NOTES__________
[292] muktvā taṃ pratipadyeta.... .... katham | - (taṃ muktvā pāṭhayuk) pra- vā- bhā- 314 pṛ-, 3/256 kā- ||
[293] yasyārthasya nipātena.... .... sukhādayaḥ | .... sā katham ? || -pra- vā- bhā- 314 pṛ-; 3/256 ||
atha ---
sukhamātmano yogamātraṃ jñena jñānenānubhūyate 'kṣajenārthaḥ |
atrāpi ---
"yugapaj jñānānutpattirmanaso liṅgam |' iti vacanāt | krameṇa cet ?
"avicchinnā na bhāseta tatsaṃvittiḥ kramagrahe |
tallāghavāccet ? tattulyamityasaṃvedanena kim[294]? ||[295]
__________NOTES__________
[294] avicchinnā na.... .... .... kramagrahe | ....kim || -pra- vā- bhā- 315 pṛ-, 3/257 kā- ||
[295] tallāghavāccet.... ....kim || -pra- vā- bhā- 415 pṛ-, 3/257 kā- |
tulyaṃ khalu ! lāghavaṃ viṣayavedane sukhavedane ca' ityasaṃvedanaṃ na (nena ?) kim ? paryāyeṇārthasukhayoranyatarasya parasparānupalambhatvenābhāvarūpatvāt | santānasukhaveda [P3B/5]nameva viṣayasantatāvedanam |
evaṃ --- viṣayasantatavedanameva sukhasantatāvedanam | athāpi syāt |
akṣajayā ---
'yugapaj jñānānutpattirmanaso liṅgam |' ityekayā dvayajñānam |
na |
cakṣurādīndriyajaṃ viṣayapratiniyataṃ kathaṃ sukhādīn na gṛhvīyāt ?
sukhamantareṇārthācca jāterdhiyastasya sukhasyā śaktisiddhirato 'pi kāraṇa[296]tvābhāvān na sukhaṃ grāhyam | athāpi syāt | yathā--nīlaṃ pītaṃ ca pṛthagapi śaktam, saṃhatāvapi | tathādirviṣayaśca pṛthak saṃhatāvapi svajñānajanane śaktaḥ syāt !
__________NOTES__________
[296] Sh: 49.
'yadyevaṃ kevalamapi sukhaṃ gṛhyeta nīlavat |'
na ca sukhahetuviṣayaṃ grāhyamantareṇa sukhavedanaṃ yuktam |
athāpi---
sarasasarasīruhadhībhramabhrājamānasuhṛdavadanenevārthena saha grahaḥ |
tathāpi na sāmarthyaṃ sukhasya syāt | anvayavyatirekābhāvāt | na ca parasya sukhasāmarthyābhyupagama indriyadhiyaṃ prati |
atha ---
vinārthena cakṣurādibhiḥ sukhaṃ gṛhyate | tadānukūlatvādināstyādibhedo na gṛhyetākṣnā | antaraṅgatvāt sukhādāvevākṣamatiḥ syāt |
athāpi--
yugapadeva buddhirudayati, tattadviṣayasambhavāt | tadā ---
sukhaduḥkhavidau sadā syātām --- hemante śītamārutāśanasparśa(+ā)bhyāmiva | raṇarasāsaktacetasaḥ svāmisammānaniṣkra(ṣkra ?)yaṃ cikīrṣataḥ niśitanisviśaniṣpeṣamapyanubhavato bhavetāṃ sukhaduḥkhavidau | na caivam [P3A/6] |
tasmādalīkakalpanābhiralam |
saralenaiva krameṇa ---
'sārthe satīndriye yogye yathāsvamapi cetasi |
dṛṣṭaṃ janmasukhādīnāṃ tattulyaṃ mansāmapi[297]| |[298]
__________NOTES__________
[297] dṛṣṭaṃ janma sukhādī.... .... mapi | | -pra- vā- bhā- 310 pṛ-; 3/253 kā- |
[298] sārthe satīndriye.... ....cetasi | .... manasāmapi || -pra- vā- bhā- 310 pṛ-, 3/253/ kā- ||
asatsu satsu caiteṣu na janmājanma vā kvacit |
dṛṣṭaṃ sukhāderbuddhervā tattato nānyataśca te[299]| |[300]
__________NOTES__________
[299] asatsu satsu... ... .... kva cit | .... te | | -pra- vā- bhā- 31- pṛ- 3/254 kā- ||
[300] dṛṣṭaṃ sukhāde.... .... śca te | .... pra- vā- bhā- 310 pṛ-, 3/254 kā- |
sukhaduḥkhādibhedaśca teṣāmeva viśeṣataḥ |
tasyā eva yathā buddhermāndyapāṭavasaṃśayāḥ[301]| |[302]
__________NOTES__________
[301] tasyā eva yathā... ...saṃṣayāḥ || -pra- vā- bhā- 310 pṛ- 3/355 kā- |
[302] sukhaduḥkhādibheda.... .... viśevataḥ | .... saṃśayāḥ || -pra- vā- bhā- 310 pṛ-, 3/255 kā- |
[303]ityakṣa(+mu) pagamyatām |
__________NOTES__________
[303] Sh: 50.
'tasmāt sukhādayo 'rthānāṃ svasaṅkrāntāvabhāsinām |
vedakāḥ svātmanaścaivamarthebhyo janma kevalam[304]| |[305]"
__________NOTES__________
[304] tasmāt sukhādayo... .... bhāsinām | .... kevalam | | -pra- vā- bhā- 319 pṛ-, 3/267 kā- || 321 pṛ- 3/267 kā- |
[305] vedakāḥ svātmanaścaiṣāṃ.... janma kebalam || -pra- vā- bhā- 319 pṛ-, 3/267 kā- |
amī sukhādayaḥ svasaṅkrāntārthāvabhāsavedanādvāreṇārthasya vedakāḥ | svātmanaśca jaḍavyāvṛttatayā | kutastarhi utpadyantām ?
uktameva ---
"cakṣurādīndriyālokālambanasamanantarapratyayebhyaḥ |"
tasmāt --- sadhūktam ---
"iha nīlādau dṛśyamāne samānakālamāntaraḥ mukhādirniyamenānubhūtaniścitastathaiva vyavahattavyaḥ |
sāmagrībhedādapi na bhedo 'sya |
'tadatadrūpiṇo bhāvāstadatadrūpahetujāḥ |
tatsukhādi kimajñānaṃ vijñānābhinnahetujam[306]? ||[307]
__________NOTES__________
[306] tatsukhādi .... ....hetujam || -pra- vā- bhā- 309 pṛ-, 3/252 kā |
[307] tadatadrūpiṇo.... .... hetujāḥ | hetujam | | -pra- vā- 2/251; pra- vā- bhā- 309 pṛ, 3/252 kā |
na kāryabhedādapi bhedaḥ | ekato 'pyanekakāryadarśanāt |
sukhaduḥkhādibhedo 'pi sāmagrayā evāvāntaraviśeṣāt |
buddhermāndyapāṭavasaṃśayādivat |
etena ---
sukhāderjñānāntaragrāhyatvam, jñānavilakṣaṇasāmagrījanyatvaṃ ca |
sattvarajastama [P3B/6] sāṃ sāmyāvasthā prakṛtiḥ, pradhānam | tato buddhir ato 'haṅkāraḥ | tataḥ pañcatanmātrāṇi śabdādīni | tataḥ pañcabuddhīndriyāṇi śrotratvakcakṣurghrāṇajihvākhyāni | pañca karmendriyāṇi vākpāṇipāyūpasthākhyāni | manaśca | pañcatanmātrebhyaḥ pañca mahābhūtāni vyomavātajvalanajalabhedinī[308]nāmāni | etāni jaḍāni |
__________NOTES__________
[308] medanī - mū- pā- |
pumāṃścetanaḥ | caitanyaṃ nijamasya rūpam | buddhiḥ punarekā sarvavyāpinī, niravayavā, svacchā, darpaṇaprāyā, sarvapratibimbavato | tatra rūpādayaḥ pradhānapariṇā[309]matayā sukhādyātmakāḥ buddhidarpaṇabimbitāḥ | puṃso 'pi tatraiva bimbanāt, tena gṛhyante | buddhyadhyavasitamarthaṃ puruṣaścetayata iti cocyate bhokttṛtvamasya | etāvadeva |
__________NOTES__________
[309] Sh: 51.
asyāṃ prakriyāyāmayamaparo viśeṣo 'vagantavyaḥ | śabdādayo bhūtātmanā pariṇatāḥ, bhūtādyapi kumbhāmbhodharadharādiprabhedena |
uktaṃ ca ---
"ākāro gauravaṃ raukṣyaṃ dharaṇaṃ sthairyameva ca |
sthitirbhedaḥ kṣamā kārṣṇyaṃ chāyāyāḥ sarvabhogyatā ||
ityete pārthivā dharmāstadviśiṣṭāstathāpare |
jalāgnipavanākāśavyāptāstāṃ (+stā) nnibodhata ||
iti |
atra 'chāyāyā iti kārṣṇyāpekṣayā ṣaṣṭhī "kṛṣṇācchāye'tyarthaḥ |
tadevam --- puruṣapratibimbena śrotrādivṛttyā śabdādipratibimbo buddhau svacchāyāṃ pradhānapariṇāmatvena ca śavdā[P3A/7] dīnāmātmabhūtaḥ sukhādiprativimbamāno vedyate | tasmāt na āntarāḥ | nāpi caitanyātmānaḥ sukhādayaḥ' iti sā[310]ṅkhyaḥ pratyavatiṣṭhate |
__________NOTES__________
[310] śā mū- pā- |
idaṃ svābhiprāyeṇa sā[311]ṅkhyasya prakriyājñānamastu | santastu pramāṇasahaṃ sahante | sukhādīnāmāntaratvamanubhavātmatvamavaśyaṃ śyāmādyākāreṇa saha sphuratvam saṃbādavedanād vyavasthāpitaṃ kathamanyathā karttuṃ śakyate |
__________NOTES__________
[311] śā mū- pā- |
śakyate buddhāvahaṅkāraḥ | ahaṅkārāspade antare bhavatvādāntaratvam |
tatraiva ca nityacaitanyapratibimbanād bhrānttayā anubhavātmatvam | nīlādyātmatvāt sukhādīnāṃ saha sphuratvamiti cet?
[312]na |
__________NOTES__________
[312] Sh: 52.
vedanādanyasyā buddherabhāvāt |
'mukttvādhyakṣasmṛtākārāṃ saṃvitti buddhiratra kā[313]?' nityacetanacchāyayācchuritatvaṃ punaḥ chadbhaiva |
__________NOTES__________
[313] muktvādhyakṣa.... ....tra kā | -pra- vā- bhā- 325 pṛ, 3/276 kā |
'... ... ... ... ... ... saṃvedyatvācca cetanāḥ |
saṃvedanaṃ na yadrūpaṃ nahi tat tasya vedanam[314]|"
__________NOTES__________
[314] saṃvedanaṃ na... .... .... vedanam || (tasmāt bhrāntarā eva saṃvedya-)-pra- vā- 2/274; -pra- vā- bhā- 324 pṛ, 3/275 kā |
'idamasya vedanami'ti sambandhasya nibandhanamabhidhānīyam | na caitanyamātraṃ tannibandhanam | cakṣurādāvapi prasaṅgāt |
tasmād ---
vedyenārthena vedanasya sārūpyaṃ tannibandhanam sā[315]ṅkhyapratyayidṛṣṭānto 'sti | yathā --- nīlasvarūpaṃ vedanaṃ nīlasya vedakam | tathā--- sukhasyāpi vedanena sukhasvarūpeṇa veditavyam |
__________NOTES__________
[315] 'śāmū- pā- |
upadhāyakaṃ tarhi nīlavat sukhamanyadapi syāt?
na |
tvatpakṣe 'pi sukharūpameva hi saṃvedanaṃ sukhamavaiti, nānyadi[P3B/7]ti sākāraṃ jñānamastīti sādhitamasmābhiḥ |
tacca svarūpavedanaṃ kvacit sopadhānam, kvacicca nirupadhānam | idameva ca naḥ sukhaṃ yat sāttaṃ (?) saṃvedanaṃ nāma | na sāttasaṃvedanādanyārthakriyātra yadvaśādupadhāyakakalpanaṃ hi nīlasya | nīlasaṃvedanameva phalam[316]| kintu, rañjanādikamapi | tadvaśāttatra parikalpanā |
__________NOTES__________
[316] 'la'mū- pā- |
atra punaḥ, saṃvedanamevaikamāntaraṃ prītiparitāparūpaṃ paśyāmaḥ |
'ekami'tyanena na vāhyāropitatvaviśeṣa ucyate |
[317]tathā hi ---
__________NOTES__________
[317] Sh: 53.
nānyat rsavedanaṃ grāhakam | anyaśca[318]sukhādyākāro grāhyarūpaḥ pratyavabhāsate | yena grāhakākārād vicchinnasya sukhāderbahīrūpatayā vā[319]kṣa (hya ?)kṛtatvaṃ vidbhaḥ | nahi ya ākāro vahīrūpeṇa grāhyākāratayā nāvabhāsate sa sa[320]rvākṣa(sa bāhya ?) kṛtaḥ | tadyathā --- cetanāyā ākāraḥ |
__________NOTES__________
[318] 'nyāśca'mūlapāṭhaḥ |
[319] 'tāvākṣa'-mūlapāṭhaḥ |
[320] 'te sarvāmūlapāṭhaḥ |
tathā ca svargādyākāraḥ |
etadevoktam |---
'āntaramāntare 'haṅkārāspade 'ṅguṣṭhātmardhā (nmūrdhā ?) 'vadhiyadantaḥ praṣṭavyavedanā 'kāre grāhake sukhādirūpam saṃvedanaṃ sanniviṣṭaṃ, na bāhyegrāhyākāre |'
nahi surabhikarkaśādyanubhavataḥ tadeva bāhyaṃ vastu sukhitaṃ, duḥkhitaṃ hṛṣṭaṃ, dviṣṭaṃ vā pratyavabhāsate | kintu, tato vicchinnamahaṅkārāspadamāntaraṃ grāhakamevaṃrūpaṃ hṛṣṭaṃ dviṣṭaṃ vā pratibhāti |
tadevam---
'grāhakarūpasanniviṣṭasya sukhāderbāhyārthādhya[321]vasāyā--[P3A/8]
__________NOTES__________
[321] atra'ya'likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
bhāvānna vāhyāropitatvam | ato 'smākaṃ na vāhyāḥ sukhādayaḥ prāpnuvantīti |
ata eva---
yoginām parasantānavarttinaḥ sukhādirāgādīnāmālambamānānāṃ bāhyena stambhādikarūpeṇā[322]'nahaṅkārāspadena grāhyākāreṇa sukhite na rakte na dviṣṭe na vā duḥkhitatvaraktatvādiprasaṅgaḥ |
__________NOTES__________
[322] 'nāmūlapāṭhaḥ |
āntaratvenaiva[323]vedanānna nīlādyātmakatvena nīlādinā saha sphuratvam |
__________NOTES__________
[323] Sh: 54.
atrārthe yuktirapyucyate ---
'ye bāhyātiśayanirapekṣabhāvanātiśayabhāvābhā (+ vā) 'nuvandhinasta āntarāḥ | yathā ---prajñā | āla[324]mvyamānaśabdādyatiśayanirapekṣabhāvanātiśayabhāvābhāvānuvandhinaśca sukhādayaḥ | 'yo bhāvanayeṣṭādyābhāsaḥ sarvātmanā vinivarttate, viparītaśca pravarttate, na sa bāhyaviśeṣabhāvābhāvānuvidhāyī' itīdṛśo 'trābhiprāyo 'bhipretaḥ | ihāpyekasmin eva lavaṇadravye 'vyagra ... ... ... ... saukhyamuṣṭrāṇāṃ kaṣṭaṃ cāntaramanyeṣāṃ saṃvedanamutpa ( +dya) te yathā, tathaikasminneva śabdādānupakārāpakāraudāsīnyabhāji bhāvyamānā sābhāsā tayoranyathātvāpatti[325]rutkarṣaśca | bhāvanājātatvenāntaraḥ | 'yadahaṅkārāspadatvenābhyasyate tattathaiva bhāvanāprakarṣe niṣpadyata' iti yāvat |
__________NOTES__________
[324] 'lavya'mūlapāṭhaḥ |
[325] atra'ka'likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
bāhmātiśayanirapekṣabhāvanātiśayabhāvābhāvānubandhitvamātrānubandhitvenā [P3B/1] nāntaratvasya svabhāvaheturayaṃ nāsiddhidoṣāvakāśamāśrayati | śriyamapi hi hitatvenāsakṛd bhāvayan anukūladhīrdhīrahṛdayaḥ | prāgeṣa putrakalatrādikam |
anaikāntikatvamapi kīrttitamakīrttikarameva | anāntaratvaṃ hi bāhyatvam |
tacca bāhyabhāvābhāvānuvidhāyitvena vyāptam | yathā nīlasya vijñāne nīlabhāvābhāvānuvidhāyi na pītasya | tathehāpi bāhyātiśayanirapekṣabhāvātiśayabhāvābhāvānuvidhāyi sukhaṃ bhāvyamānamāntarameva bhavati |
ata eva |---
virodho 'pi yayorvirodhanipatitaḥ | sapakṣe vikṣaṇāt |
samāsastvayam ---
[326]yadāntaratvenābhya[327]syate tadāntarameva sphuṭābhaṃ bhavati | yathā yathābhūtamatiḥ | āntaratvena cābhyasyante sukhādayastathā | yat saṃvedyate, tatsaṃvedanarūpam | yathā --- nīlam |
__________NOTES__________
[326] Sh: 55.
[327] atra'bhya'iti adhikaṃ likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
saṃvedyate ca sukhādikam |
sā[328]ṅkhye ---
__________NOTES__________
[328] 'śāmūlapāṭhaḥ |
pratibādhakaṃ hi pramāṇamadṛṣṭāntamapi dṛṣṭāntayanti (ti?) tacca---
'savedyatvācca cetanā |
saṃvedanaṃ na yadrūpaṃ nahi tattasya vedanam[329]| |"
__________NOTES__________
[329] saṃvedanaṃ na... .... .... vedanam || (tasmāt bhrāntarā eva saṃvedya-)-pra- vā- 2/274; -pra- vā- bhā- 324 pṛ, 3/275 kā |
ityatrāntare vivecitam |
tarhi---
vijñānavādaḥ prasaktaḥ | 'na kiñcit sopadhānamanupadhānaṃ ca kiñcidi'tyatrāntare vivecitam |
sā[330]ṅkhyīyabuddhisvabhāvasukhādyutkarṣāpakarṣau bhāvanayetyapi ---
__________NOTES__________
[330] 'śāmūlapāṭhaḥ |
'mukttvādhyakṣasmṛtākā?ṃ saṃvitti buddhiratra kā[331]? ||
__________NOTES__________
[331] muktvādhyakṣa... ...tra kā || -pra- vā- bhā- 325 pṛ, 3/276 kā |;
ityanena gatārtham |
saṃsargādivibhāgaḥ sphuṭā [P3A/9] 'yogolakavahnivadi'tyapi parāpekṣayā sādhyavikalaṃ sāmagrīvaśādekamevāyogolakaṃ vastu vadāmaḥ | vātaśītādisāmagryantaravaśādvā prabhāsbarāyogolakajanmajam |
[332]bhaṭṭārcaṭapādairapyuktam---
__________NOTES__________
[332] Sh: 56.
"tanmūlamanyadevedaṃ guḍanāgarasaṃjñitam[333]|
__________NOTES__________
[333] tanmūlamanya... ...saṃjñitam || he- vi- ṭī- 103 pṛ- |
evam---
pā?kalaḍu?kātmakamekamevedaṃ dravyaṃ veditavyam | upādānamapyatra yadanuvarttate tad veditavyam |
pratyakṣasukhādisvarūpātmakapuruṣabhogapakṣe 'pi---
"abhinnavedanasyaikye yannaivaṃ tad vibhedavat |
siddhyedasādhanatve 'sya na siddhaṃ bhedasādhanam[334]| |[335]
__________NOTES__________
[334] abhinnavedana.... .... .... bhedavat | .... sādhanam || -pra- vā- bhā- 325 pṛ-, 279 kā- ; -pra- vā- vṛttau 2/27 ||
[335] siddhyedasādhanatve.... ....sādhanam || -pra- vā- bhā- 325 pṛ-, 3/287 kā-
bhinnābhaḥ sitaduḥkhādirabhinnebuddhivedane |
abhinnābhe vibhinne[336]ced bhedābhedau kimāśrayau? |"
__________NOTES__________
[336] 'nnevaced'mūlapāṭhaḥ |
pūrvavannirvikalpakamabhrāntaṃ ca | svasaṃvedane pramāṇādivyavasthāpi---
"tatrānubhavarūpatvāt te yogyāḥ svātmasaṃvidi |
iti sā yogyatāmānamātmāmeyaḥ phalaṃ svavid[337]| |"[338]
__________NOTES__________
[337] iti sā yogyatā.... .... svavid || pra- vā- bhā- 401 pṛ-, 3/666 kā- ||
[338] tatrānubhava.... .... saṃbidi | .... svavit || -pra- vā- bhā- 401 pṛ-; 3/366 kā-; ta- saṃ- paṃ- 398 pṛ- |
ityanenāvagantavyā |
bhūtārthabhāvanāprakarṣaparyantajaṃ yogijñānam | bhūtārthatvena pramāṇavṛtti | 'bhāvanāprakarṣe 'tyanena janmaparamparāsiddhiḥ |
paryantagatvena nirvikalpakatvābhrāntatve | tatra bhūtaḥ satyaḥ |
pramāṇadṛṣṭaśca satyaḥ | arthyata ityarthaḥ, heya upādeyaśca | heyo hi hātumarthyate, upādeyaścopādātum | tatra heyaṃ duḥkhasatyam, [P3B/9] samudayasatyasahitam | upādeyaṃ nirodhasatyam, mārgasatyānvitam |
caturbhiśca sābhyudayaheyopādeyatattvaiḥ sāṅkleśiko vaivadānikaśca sakalaḥ padārthaḥ saṅgṛhītaḥ | tatra niravaśeṣaṃ vastu jānātu | mā vā[339]jñāsīt |
__________NOTES__________
[339] Sh: 57.
kiṃ tena duḥkhakṣayamāptukāmānāṃ tadupāye pravarttitumacchatām ?
"kīṭasaṅkhyāparijñānaṃ tasya naḥ kvopayujyate[340]?"
__________NOTES__________
[340] kīṭasaṅkhyā.... .... ...yujyate || -pra- vā- bhā- 2/32 kā- ||
tasmāt ---
parimitānāmapyasmadabhimatānāṃ sābhyupāyaheyopādeyatattvānām ---
'jñānavān mṛgyate 'smābhistaduktapratipattaye[341] |"
__________NOTES__________
[341] jñānavān mṛgyate... ... pattaye || -pra- vā- bhā- 53- pṛ-, 2/31 kā- |
sarvaṃviṣayaṃ jñānamasya ---
'nāsmābhiḥ śakyate jñātumiti santoṣa[342]ipyate |"
__________NOTES__________
[342] atra'bā iti likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
yathā ---
kumbhenāmbhasāṃ parimāṇāparicchi(cche ?)de 'pi gaṅgāyāḥ svayamupayoktavyasalilaparikalpanādeva kṛtārthatārthinām | yathā ---
vastunaḥ kārtsnyena nikhi(+la) jñasyāpi jñane | tenaiva 'bhūtārthetyatra na sarvaṃpadopādānam | arthināmupayujyamānena jñānena ca sarvajñavyutpādanam | bhūtārthasya bhāvanā punaścetasyāropaḥ | tasyāḥ prakarṣaḥ sphuṭatvārambhaḥ | tasya parisamāptaṃ gamanam paryantaḥ |
tasmājjātaṃ rūpādiskandhapañcakānityatvādi viṣayam | dvividhaṃ hi dharmadharmabhāvanābhedena tatphalam | tatra---kāminīviyuktasya kāmāveśavaśādupanatatadbhāvanasya sphuṭaḥ kāminyākāraḥ pratyayo dharmibhāvanāphalam [P4A/1] |
'yathā viplavamāvegapratipattipradarśanāt |
parokṣagatisaṃjñāyāṃ tathāvṛtteradarśanān ||
visvarase priyatvamabhyasyato rasanāsaṅgini visvarase 'pi priyatvaṃ sphuṭaṃ sphuraddharmabhāvanāphalam | tadarthaṃ bhūtagrahaṇam |
[343]anyathā ---
__________NOTES__________
[343] Sh: 58.
pratyakṣapramāṇaprabhedaprastāvān na abhūtasya samprāptiḥ | yāṃ hi daśāmabhiniviśya bhābanā bṛttā, tasyā atibṛttatvāt | aparāsāṃ ca daśānāmutpāde mahīmahīdharāvapi yogijñānamapramāṇam kimaṅga! gaṅgātaraṅgādau pratikṣaṇabhaṅgure ?
dharmabhāvanāpakṣe tu ---
kimapi vastvastu | tadgatamanityatvādi sphuṭaṃ sphurati | visvarase 'pi yatnavat | 'nahi sarve visvarasāḥ sphuṭaṃ sphurantī 'ti tatra dharmabhāvanāphalavarṇanam | kiṃ tarhi ? yat sphurati tat priyatvāśliṣṭam |
tadvadihāpi yat kiñcid vastujātaṃ yātaṃ pratyakṣatām, tat kṣaṇakṣayyatvenāliṅgitam | na tu yāvat kiñcid vastvasti, samastameta[344]dābhāti yogijñāne | dṛṣṭaśca bhāvanāprakarṣaparyantabhāvyamānasphuṭabhāvatvayoḥ kāmaśokabhayonmādacaurasvapnādyupaplavāvasthāyāṃ kāryakāraṇabhāvaḥ | kasyacit kiñcit prasiddhamiti dṛṣṭāntabhūyastvam |
__________NOTES__________
[344] atra'sta'mū- pā- |
ayaṃ punaratra paramārthaḥ |
bhāvanātiśayasaṃskṛtajñānaṃ samanantarapratyayaṃ prāpya cakṣur [P4B/1] rthau duḥkhaṃ śūnyānātmākāraparikaritaṃ svaviṣayavijñānaṃ sphuṭaṃ janayataḥ | tena --- paramārthaviṣaye kṣaṇikatvādau cakṣurjñānamapi sad yogijñānam |
athavā ---
cakṣurjñānaṃ ca mānasaṃ sat yogijñānaṃ cotpadyate --- gṛhītagrāhitvaṃ hi doṣo na gṛhyamāṇagrāhitvam |
yathā ---
[345]kṛtasya karaṇāyogo na kriyamāṇasya | kṣaṇikatve bhāvanāpyupapadyate |
__________NOTES__________
[345] Sh: 59.
rāgādikleśaviśleṣāya paramapuruṣārthaghiyā samuddhu[346]rasyāpi kṣaṇikaparāvṛttpā kṣaṇikatvameva punaḥ puna[347]rāmṛśataḥ | kṣaṇikatve 'pyekasmin viṣaye jñānābhyāsavṛttilakṣaṇāyā bhāvanāyā bādhakābhāvāt |
__________NOTES__________
[346] atra'ddha'iti likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
[347] 'rāmṛṣa'iti likhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
yāvadasannihitatayā ākāreṇa kṣaṇikatvādikamālambyate tāvadiyaṃ bhāvanā kalpanātmikā | tatsaṃskṛtāt samanantarapratyayāt sannihitatayā vedanena nirvikalpakatvam | sannihitāsannihitatvena ca gṛhyamāṇatvam sphuṭāsphuṭatvam |
ata eva ---
svapnenāpi manovedanavaiśa[348]dyanidānena noddīpayituṃ svapnavikalpasya śakyate sphuṭatvam |
__________NOTES__________
[348] 'ṣa'mūlapāṭhaḥ |
"tasmād bhūtamabhūtaṃ vā yad yadevātibhāvyate |
bhāvanāvalaniṣpattau tat sphuṭākalpadhīphalam[349]| |"[350]
__________NOTES__________
[349] tasmād bhūta ... ... ... bhāvyate | ... phalam || --pra- vā- bhā- 327 pṛ-, 3/286 kā- |
[350] bhāvanābala.... .... dhīphalam || -(nā pari- pāṭhak) pra- vā- bhā- 327 pṛ-, 3/286 kā- ||
bhūtam = satyam | abhūtaṃ vā yadevātiśayena | tadeva bhāvanāprakarṣe sati sphuṭāyā avikalpāyā [P4A/2] dhiyo heturbhavati | yadasatyaṃ tat pūrvavijñānārūḍham | tasmādavyatiriktamuttarasya jñānasya heturucyate |
yattvasatyaṃ tat sphuṭaṃ saj jñānasya bhāvyamānaṃ hetuḥ svabhāvena, na jñānarūpatayā |
anena abhāvo 'pi vivṛtaḥ[351]| so 'pi jñānārūḍhatayā niḥśaṅkagamanāgamanaṃ karoti | kiṃ punarjñānam ?
__________NOTES__________
[351] 'ta'mūlapāṭhaḥ | FN 3 der Seite o. Stellenangabe im Text
[352]anātmavedanaṃ jñānaṃ | 'yato viṣayagrahaṇaṃ dharmo 'vijñānasye 'tyāhācāryaḥ |
__________NOTES__________
[352] Sh: 60.
tacca ---
pramāṇasāmagryā jātaṃ satyārthagrāhi | duṣṭakāraṇārabdhaṃ viparītaparicchedi | yathāsti sa gṛhyate | so 'sya janako vidyamānātmaneti ca | eṣā prakṛtirasyāstannimittāntarataḥ svālambāvṛttau pratyayāpekṣamadṛḍhaṃ sarpabuddhivat | vādhitvāvādhitvābhyāṃ vikṛtiprakṛtivyavasthā | na tu satyagrāhitvaṃ sakalajñānaprakṛtiḥ|
evaṃ hi ---
'viṣayagrahaṇaṃ dharmo vijñānasye 'ti vākyamatiricyeta --- asatyārthaṃ ca kiñcinna syāt ---
nanu mitra[353]pādaiḥ ---
__________NOTES__________
[353] 'sintu'ityapi paṭhituṃ śakyate mūlapāṭhe |
"svaprakāśamasāmānyaṃ vijñānamiti sammatam | |"
ityuktam, na tad vijñānavāde | kathaṃ tahi ?
bahirartha eva |
vārttike ---
'jñānaṃ tat yogyadeśakairajñānasya svayaṃ jñānādi''ti |
asatkhyātyarthaṃ tat |
tadevam ---
catvāryāryasatyāni anityatvādyā kārasahitāni sarvajñajñānasyālamvanam |
trikalpāsaṅkhyeyaḥ kālo 'vadhiḥ | janyaparamparā ca tadantarvarttinī viśeṣaṇam | kāraṇaṃ karuṇā bodhisattvānāmabhyāsasya | ta [P4B/2]
danyeṣāṃ saṃsārodvegaḥ | heyopādeyatattvaprāpaṇācca pramāṇaṃ bhagavān mumukṣūṇāmiti |
[354]atra pramāṇam ---
__________NOTES__________
[354] Sh: 61.
yat sādaranirantaradīrghakālabhāvanābhyāsaviṣayīkṛtam, tat spaṣṭa'
tattā[355]yogyam | yathā --- kāminyākārakāmukasya heyopādeyasyopāyatattvāni ca yathoktābhyāsaviṣayīkṛtāni |
__________NOTES__________
[355] 'tatā iti pāṭhaḥ pratibhāti mūlapāṭhe |
a[356]thāpi syāt ?
__________NOTES__________
[356] 'yālikhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
ko 'yaṃ kāpuruṣākāraḥ ? sarva[357]vedī bhagavān sugatamahaṣiḥ ? sa kim kṛtibhirapakarṣitaprayuktasarvaviditi ?
__________NOTES__________
[357] 'sarvasarva'iti pāṭho mūlapāṭhe |
"nāsmābhiḥ śakyate jñātumiti santoṣa iṣyate |"
ityapayaśaḥpidhānam ! brūmaḥ |
paramārthatastu ---
bhaṭṭabhartsanābhayenaiva paraprayuktamapi sarva[358]vidamujbh?ittvā svalpa --- viditi ninaulāvādiḥ (?)|
__________NOTES__________
[358] 'sarvasarva'iti pāṭho mūlapāṭhe |
tathā hi ---
bhaṭṭabhāṣitam ---
'bhūtārthabhāvane'ti lakṣaṇam | pramāṇena ca bhū[359]tārthatvam | na ca sarvaviṣayamindriyajamadhyakṣam | nāpyanumānam, dharmādyasiddheḥ |
__________NOTES__________
[359] 'bhi'mūlapāṭhaḥ | korrekt plaziert im Text ?
nāpi manomātrametat | indriyānusāritvāt | nāpyāgamaśeṣam, apramāṇatvāt |
uktaṃ ca ---
"prāmāṇyaṃ ca parokṣārthajñānaṃ tatsādhanasya ca |
abhāvānābhyanuṣṭhānamiti kecit pracakṣate[360] | |"[361]
__________NOTES__________
[360] abhāvānnāstyanuṣṭhānaṃ ... .... pracakṣate || -pra- vā- bhā- 2/30 kā- |
[361] prāmāṇyaṃ ca paro.... ....sya ca | .... pracakṣate || -pra- vā- bhā- 2/30 kā- |
[362]atra samādhi | ---
__________NOTES__________
[362] Sh: 62.
pūrvanirāsānusmṛtijñānabalena ---
"vyavasyantīkṣaṇādeva sarvākārān mahādhiyaḥ[363] |
__________NOTES__________
[363] vyavasyantīkṣaṇa.... ....mahādhiyaḥ || -pra- vā- bhā- 236 pṛ- ; 3/107 kā- |
sarvākārānumānaṃ yat pratyakṣāt tanna bhidyate ||
atītānāgataṃ va tu tenaiva pratipādyate |
karma tatphalasambandhabodhastena prasidhyati | |"
yathā [P4A/3] deśādibhedena prakṛtīnāṃ vibhinnatā |
tathā jātismaratvena devābhyāgatinirṇayaḥ ||"
eṣaiva niṣpattyavasthā kathaṃ syāditi cet ?
ajñānametat | yuktijñena sarvaṃ hi vastu sarvaiḥ vastubhiḥ sākṣāt pāramparyeṇa ca sambaddhaṃ budhyate yatnavatā krameṇa prakṛṣyamāṇam |
tathaiva smaryate | ---
tathā hi ---
'iyaṃ me mātā | ' mātṛparamparāṇāṃ pūrvā koṭiḥ sambaddhā | sarva digbhavaiśca tādātmyakairupariṣṭād bhaviṣyadbhiśca upādeyasahakāryair antyavivarjitaiḥ sambaddhā | sambandhananibandhanamityanumānaṃ sambhāvyate |
"anekopāyasadbhāvāt kālaṃ vaipulyayogataḥ |
abhyāsāt sarvavittvasya prāptirasyeti yuktimat[364]| |
__________NOTES__________
[364] anekopāyasadbhāvāt.... .... yogataḥ | yuktimat || -pra- vā- bhā- 329 pṛ- ; 3/287/567
kāyaṃkāraṇabhāvasya viśeṣeṇa viniścaye |
atīnānāgataṃ jñānaṃ tasya bhāvi parisphuṭam[365] | |
__________NOTES__________
[365] atītānāgataṃ ... ... sphuṭam || -pra- vā- bhā- 326 pṛ- 3/287/549 |
sthiramavyākulaṃ bhāvanairātmyādinivedane ||
abhyāsāt sarvavittvasya prāptirasyeti yuktimat[366]| |
__________NOTES__________
[366] abhyāsāt sarvavittvasya.... ...yuktimat || -pra- vā- bhā- 326 pṛ-; 3/287/568 ||
kārvakāraṇabhāvasya viśeṣeṇa viniścaye |
atītānugataṃ jñānaṃ tasya bhāvi parisphuṭam[367]| |
__________NOTES__________
[367] kāryakāraṇa.... .... niścaye | .... sphuṭam || -pra- vā- bhā- 329 pṛ-; 3/287/549 |
sarvabhāvānugatvena deśanā vākyasaṃśrutiḥ ||
evambhūtācca vacasastatkartturjñānavad gatiḥ ||
[368]pariśuddhaṃ vaco nāsti pariśuddhadhiyaṃ vinā |
__________NOTES__________
[368] Sh: 63.
svatarkānusmṛtereṣa prapañco vacasāṃ yadi | |
bhāvanājñānamapyasti sadarthe 'nādaro na hi | |"
tadatra [P4B/3] pramāṇam |
yat pramāṇopapannatraikālikasamastavastuviṣayaṃ vākyam, tat praṇetustadviṣayakajñānapūrvakam | tad yathā -- yathāyathamarthasya sarvasya vācakaṃ sarvavākyam | tathā ca --- niḥśeṣasamastavastunairātmyādinivedanāya vākyam tathāgatasya bhagavataḥ kāryaheturayam |
tadevaṃ samāsa 'rthaḥ |
yaḥ kaścit paraiḥ sarva[369]vidaṃ pratyudbhāvito doṣaḥ, sa sarvaḥ kāraṇānupalabdhilakṣaṇaḥ | sa cādṛśyaviṣayatvena sandigdhāsiddhaḥ |[370]tena ---
__________NOTES__________
[369] 'sarvasarva'- mūlapāṭhaḥ |
[370] 'ddhāmūlapāṭhaḥ |
adoṣodbhāvanaṃ nigrahasthānaṃ pareṣāmiti |
"cakṣuḥ paśyati rūpāṇi sabhāgaṃ na tadāśritam |
vijñānaṃ dṛśyate rūpaṃ na kilāntaritaṃ yataḥ | |"
tathā ---
mānase 'ndhavadhirādyabhāvadoṣaḥ | svasaṃvedane svātmani kriyāvirodhaḥ |
sarvajñe'sambhavaḥ sāmagryāḥ | taduddhāreṇa caturvidhamadhyakṣamavasthāpitamiti ||
[iti] tarkarahasye pratyakṣaprabhedasvaparanyāyanirṇayastṛtīyaḥ ||
[371]akṣādakṣācca sākṣādutpadyate jñānam | atha ca ---
__________NOTES__________
[371] Sh: 64.
'pratyakṣami 'tyākhyāyate | na prativiṣayam | kena hetunā?
nirvi[372]kalpakatvaṃ pratigamakatvāgamatvābhyām | puruṣāntarasādhāraṇatvād viṣayasya |
__________NOTES__________
[372] 'nivi'mūlapāṭhaḥ |
vaibhāṣikāpekṣayā ca manoviṣayatvena vyabhicārāt | asādhāraṇena ca vyapadeśo dṛṣṭaḥ | yathā ---bherīśabdo yathā vā ---yavāṅkuraḥ |
viṣayo hi manoji (?) vijñānā[P4A/4] 'tadābhoganivandhanaśca paratvāparatvaguṇamantareṇāpi pratikṣaṇavalīpalitaśmaśrujālādiviśiṣṭasvabhāvotpādaviṣayo yuvāsthavirādivyapadeśaḥ | na sthiraiksvabhāvānāṃ bhāvānāṃ kādācitkasvabhāvābhinivo?śino vyapadeśāḥ sambhavanti |
tadevam ---
pāratantryaṃ, rūpaśleṣo, nairantarkaṃ, prāptiḥ, saṅgatiravicchedaḥ |
apekṣādisaṃyogasamavāyo, niyamo, virodhādayo na vastubhūtāḥ sambandhāḥ | kim tarhi ?
bhāvānāmātmānamavibhāgavantamadhikṛtya tādātmyasambandhaḥ sāṃ[373]vṛtaḥ |
__________NOTES__________
[373] 'sāmvṛtaṃ'mūlapāṭhaḥ |
bhāvābhāvau niyatāvavadhārya kāryakāraṇabhāvaḥ sāṃ[374]vṛtaḥ | yato ---
__________NOTES__________
[374] 'sāmvṛtaṃ'mūlapāṭhaḥ |
bhinnāneva bhāvān miśrayati kalpanā | sā cāvidyānubhavavāsanāsambandhāj jāyamānā, viparītā ca vastu svabhāvāvagāhinī veti vyavahārāṅgamaṅgīkṛtā |
tatra vyāptau sambandhe vipratipattavyam |
api ca ---
"pratyakṣāṃ ca dhiyaṃ dṛṣṭvā tasyāśceṣṭābhidhādikam |
paracittānumānaṃ ca na syādātmanyadarśanāt[375]| |[376]"
__________NOTES__________
[375] paracittānumānaṃ.... ....darśanāt || -pra- vā- bhā- 446 pṛ- 3/477 kā- | |, vā- 138 pṛ- |
[376] pratyakṣāṃ ca dhiyaṃ.... .... dikam | .... darśanāt | | vā- 138 pṛ- 3/474; pra- vā- bhā- 446 pṛ-; 3/476 |
[377]sambandhasya svasaṃvedanasiddhyā pūrvoktayā pratyakṣā (+ma?) pīhabuddhiṃ dṛṣṭvā kāyavāgvyavahārānupalabhya tatkāryatayā ātmasantāne, taṃ ca kāyavyāpāraṃ vyavahāraṃ cātmasamīhānubhavamantareṇānubhavan, para[378]cittasantatikṛtaṃ manyamāno 'numinoti santānāntaram |
__________NOTES__________
[377] Sh: 65.
[378] 'ri'likhitvā ikāramātrā chinnā mūlapāṭhe |
cittaparokṣatāpakṣe ca ---
[P4B/4] cittānumānasamastavimbasantāne cittānupalabdherdṛṣṭāntābhāvāt sambandhasiddheḥ, 'dṛṣṭatvānyathānupapattyāsvabuddhivedane sarvametad bhaviṣyatī' tyapi na yuktaḥ samādhiḥ | buddheḥ prākaṭyaṃ grāhyākārāparokṣateti paryāyāḥ paryālocitāḥ |
taccārthaprākṭyaṃ na kevalaṃ grāhakākāraśūnyatayānubhūyate |
yadyanubhūyeta, tadānedamanubhūyata' iti svaparavedanavibhāgābhāvāt sutarām paracittānumānamapāstam ---
"manobuddhāvarthaliṅgāprasiddhitaḥ |"
yadi ---
bāhyapadārthaprākaṭyānyathānupapattyā svacittānumāpanam ? evaṃ tarhi, manobuddheḥ smaraṇarūpayoḥ padārthaprakaṭyaliṅgābhāvān nānumānam |
viparītakhyātyā sāmānyapratibhāsanena vāsa[379]nānāṃ ca, anubhavānusārān nīrūpatvācca sāmānyasya nirastam |
__________NOTES__________
[379] atra'rālikhitvā chinnaṃ mūlapāṭhe |
tadevam ---
bāhye 'rthe svasaṃvedanena pratyakṣeṇa buddhyanubhave, yathāsvamindriyapratyakṣeṇa ceṣṭābhidhādikaṃ kāryatayā svasantāne niścitya paracittānumānamuktam |
[380]taccāyuktam |
__________NOTES__________
[380] Sh: 66.
īśvarānumānasamānatvāt |
sarvathā anumāturasadṛśatvāt paracittasya pallavo[381]llāsanāt prabhañjanānumāne vānadṛśyāsti sindhumārutasyāntarbhāvo, nāpi dhūmād dhūmadhvajānumāne jaṭharajātajātavedasamantarbhāvya vyāptigrahaḥ kasya cit!
__________NOTES__________
[381] ekāramātrā likhitvā chinnā mūlapāṭhe |
'yad vyāptigrāhakaṃ mānaṃ ta [P4A/5/5] smin dravye samavāyābhāvāt, vijātīyānāmanārambhādālekhyādāvekasya dravyasyābhāve samavāyābhāvādityarthaḥ |
"vanaṃ kusumitaṃ yathā |"
tatra hi ---
vanaṃ bahutvasaṅkhyā --- kusumaṃ cārambhadravyam | ekatra vṛkṣadravye tayoḥ samavetatvād "vanaṃ kusumitami"tyupacāraḥ |
ekayā buddhyā anekasya grahaṇe citravyavahāraḥ | tasmād[382] yathānekātmakamālekhyacitramekayā manīṣayā gṛhyate tathā sañcito 'pi |
__________NOTES__________
[382] atra'dya'likhitvā chirnna mūlapāṭhe |
tat kimucyate ?
"athaikāyatanatve 'pi nānekaṃ dṛśyate sakṛt |"
iti ?
'ko vā virodho bahavaḥ sañjātātiśayāḥ sakṛt |
bhaveyuḥ kāraṇaṃ buddheryadi nāmendriyādivat[383]? ||[384]
__________NOTES__________
[383] ko vā virodho.... .... sakṛt | ....vat || -(pṛthak pāṭhayuk) pra- vā- 2/223 || (sakṛt-pāṭha yuk) pra- vā- bhā- 294 pṛ-; 224 kā- |
[384] bhaveyuḥ kāraṇaṃ.... .... divat || --pra- vā- bhā- 296 pṛ-; 224 kā- |
pūrvamekāyatanatvena buddhireke' tyuktam | adhunā punaḥ ---
[385]"anekākārā buddhirekā | ekaprakaṭatānntargatatayā parasparapratyakṣatvāt |
__________NOTES__________
[385] Sh: 67.
anyathā ---
mantamasanimagnānekapuruṣasaṃvedanavad vyativedanābhāvaḥ syāt |
ekopādānatvād bhede 'pi na tatheti ced ?
atītādivat smaraṇameva syāt, na sphuṭasphuraṇam |
tathā ---
citravijñāne jñānādanekākāram, ekākā(+ra) vadanekākāramityapi bodhyam |
sā yadyanekākārā buddhi[386]rekā sañjātaśaktibhiḥ paramāṇubhiścakṣurādibhiriva bahubhiḥ kriyeta, tathā (dā?) na kaścid virodhaḥ |
__________NOTES__________
[386] 'buddhikārā ityadhikamatra mūlapāṭhe |
tasmād ---
ubhayathāpi sañcitālamvanatve 'pyavikalpatvamiti sthitam |
tathā ---
"sva [P4B/5/6] saṃvedyamanirdeśyaṃ rūpamindriyagocaraḥ[387]|
__________NOTES__________
[387] svasaṃvedyamani.... .... gocaraḥ || --pra- vā- bhā- 298 pṛ-; 3/231/431, ta- saṃ- paṃ- 293 pṛ- ||
svenāsādhāraṇena rūpeṇa vedyaḥ svabhāvo na dharmitvādinā | ata eva na nirdeśyatayādhinibandhanena śabdena na vyapadeśyaḥ pratyakṣatya gocaro grāhyaḥ | tato --- nirvikalpakamadhyakṣam |
tadevam ---
pratyakṣajñānaṃ pramāṇaphalam |
evam ---
anumānam iti tadityanantaranirdviṣṭaprabhedam | nipātena pravarttakaprāpakayoḥ phalatvena pratikṣepaḥ |
[388]'pratyakṣami'tyanena ādyamasādhāraṇaviṣayaṃ kalpanāpoḍhābhrāntamuktam |
__________NOTES__________
[388] Sh: 68.
'jñānami'tyanena cakṣurādijaḍapramāṇānādaraḥ phalaprastāve'pi darśitaḥ |
arthapratītirūpatvāt |
arthau = heyopādeyau, tayoḥ pratītiḥ, prāptyaṅgapravṛttiviṣayopadarśanā parokṣatākhyārūpaṃ svabhāvo yasya grāhyākāragrāhakākārātmakasya, tadbhāvastattvam, tasmāt |
svasaṃvedanaṃ cākārayoḥ sādhitameva | svasaṃvedane tarhi kathamarthapratītirūpatvam ? trayāṇāṃ tādātmye sutarāmeva aparamapi tādātmyamiti cet ?
na | ekenaiva gatatvāt | vyapadeśā ete yathākathañcit prayoktabhiprāyānubhavāścarācaraṃ cañcūryante, naitebhyo 'rthāntaraparigrahaḥ |
karotyarthādivat |
yathā --- pacati = pākaṃ karoti | tathā --- karoti = karaṇamabhinirvarttayati |
"sarvo hi dhātvarthaḥ karotyarthena vyāptaḥ |' karotyarthaḥ kena vyā[P4A/6/7]pyatām ? tatraiva sāmānyaviśeṣakalpanā cet ?
ihāpi samānam |
evam --- anumāne 'pi vācyam | yadyartha?tītirūpatvāttadeva pratyakṣaṃ jñānaṃ pramāṇaphalam |
kimidānīṃ pramāṇam ?
ucyate |
'pramīyate yena tat pramāṇami'ti sāmānyena vyutpāditamapi pramāṇapadam --- karttṛkarmakriyāḥ samākṣipya svasāmānyaviśevalakṣaṇamākṣipati |
tatra --- kartrādikaṃ leśataḥ prāguktam |
karaṇaṃ sāmānyalakṣaṇamucyate | ---
"kriyāyāḥ pariniṣpattiryadvyāpārādanantaram |
vivakṣyate yadā tatra kara [+ ṇa] tvaṃ tadā smṛtam | |"
[389]karṇaṃ hi karttṛparatantraṃ svavyāpārāviṣṭam pradhānakriyāyāmupayogavat sādhakatamam |
__________NOTES__________
[389] Sh: 69.
yathā --- puruṣādhiṣṭhitaḥ paraścaraḥ svavyāpāreṇotpatananipatanānvitaḥ pāṭanakriyāyāmupayogavān sādhakatamaśca |
viśeṣalakṣaṇaṃ tu ---
"kriyā sādhanamityeva sarvaṃ sarvasya karmaṇaḥ |
sādhanaṃ nahi tattasya sādhanaṃ sā kriyā yataḥ[390]| |[391]
__________NOTES__________
[390] kriyāsādhanamityeva... .... karmaṇaḥ | ... yataḥ || -pra- vā- bhā- 340 pṛ-, 3/302 kā- |
[391] sādhanaṃ na hi tattasya.... .... yataḥ-(syāḥ pāṭhayuk) pra vā- bhā- 340 pṛ-, 3/302 kā- |
arthena ghaṭayatyenaṃ nahi mukttvārtharūpatāṃ |
tasmāt prameyādhigateḥ sādhanaṃ meyarūpatā[392]| |"[393]
__________NOTES__________
[392] arthena ghaṭaya .... .... rūpatāṃ | .... rūpatā || -pra- vā- 2/302-7 ||; pra- vā- bhā- 342 pṛ-, 3/306 kā-; vā (rttikālaṅkāre) 2 pṛ- | |
[393] tasmāt prameyā.... rūpatā || -pra- vā- bhā- 342 pṛ-; 3/307 kā |
sārūpyamasya pramāṇam tadvaśādarthapratītisiddheḥ | 'grāhakākārasya sākhpyami'ti karttṛpāratantryamuktam | 'tadvaśādi'ti svavyāpārāveśaḥ prakāśitaḥ | prakaṭatāntargatatālakṣaṇo grāhyākārasya arthapratautiḥ |
[P4B/6/8] yathā--- meṣayoḥ, anyatarakarmajaḥ | yathā ---
sthāṇuśyenasaṃyogaḥ | saṃyogajaśca saṃyogaḥ | yathā --- sarvaiḥ samavāyikāraṇairākāśaḥ[394] saṃyuktaḥ | tatsaṃyogaścākāśena kāryasya saṃyogaḥ |
__________NOTES__________
[394] 'kāśaṃ saṃyuktam'mūlapāṭhaḥ |
athāpi syāt ? na saṃyogajananāt saṃyoginau | kiṃ tarhi ? sthāpanāt |
sthitirapi pratikṣiptābhinnābhinnavikalpena dūṣaṇāt |
"saṃyogādyāśraye yogyamayogyaṃ tacca jāyate |
nityaṃ yogyasvabhāvasya tadvaikalyavirodhataḥ ||
Original text: Tarkarahasya · Edition: Paramanandan Shastri, Patna 1979 (Tibetan Sanskrit Work Series, 20) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0