Tarkarahasya · Part 6166
[574] 'kālikhitvā ākāramātrā chinnā mūlapāṭhe |
uṭṭoka (durvveka ?) stvāha ---
'na bhinnalakṣaṇatvād yā pratyabhijñā viruddhadharmādhyāsaśūnyaviṣayā sā pramāṇam | itarā tvapramāṇāmi'ti | tatra viruddhadharmādhyā saśūnyaviṣayatvaṃ pratyabhijñāyāḥ kena siddham ? kim pramāṇāntareṇa ? pratyabhijñayaiva vā ? anyena siddhau kiṃ pratyabhijñayā ? tayā siddhāvanyo 'nyāśrayaṇam |
tasmāt ---
ekāvasāyasamanantarajātamanyavijñānamarthaparāmarśamupadadhāti |
evam---
tadeka[575]virahānubhavodbhavānyavyāvṛttidhīḥ prathayati vyatirekabuddhim |
__________NOTES__________
[575] tadevaka iti mūlapāṭhaḥ |
'anenaiva kṛtaṃ karma ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati[576]'ityapi vacanam, pracuratarājñānatimirasaṅghātopahatajñānālokaṃ lokaṃ prati kīttiṃtaṃ munibhiḥ |
__________NOTES__________
[576] anenaiva kṛtaṃ karma .... ....bhabiṣyati || --ta- sa- paṃ- 166 pṛ- |
mahitatvānyadvyāsajjyādivicāramavadhūya viśiṣṭahetuphalābhāvaniyatarūpāṇāṃ saṃskārāṇāṃ prabandhamekatvenādhyavasīya sa evāhaṃ karomī 'ti vyavaharati yuktameva pravarttate | tadabhimānānurodhenedam udīritam |
tattvadṛṣṭyā tu---
'darśito rājadṛṣṭāntastadetannāsamañjasam |
yathā prajāhito rājā svasantānāya yatnavān ||
[577]bhede'pi vartatte tadvat sattvā rthaṃ tattvadṛṣṭimān ||'
__________NOTES__________
[577] Sh: 104.
yat punarucyate --
'nityaṃ sattvamasattvaṃ vā hetoranyānapekṣaṇāt[578]|'
__________NOTES__________
[578] nityaṃ sattvam.... ....kṣaṇāt || -pra- vā- bhā- 293 pṛ-, pra- vā- 3/34 ||
ityatra na vauddhasya nityaṃ sattvam [P6B/5] siddham | tatraivaṃ veditavyam |
ākādācitkatvaṃ sattvaṃ nityamuktam, na tu sadakāraṇavannityam |
"yathā yathā hi hetūnāmabhāvo nityatā tathā |
taimirajñānakeśāderviṣayeṇa vinodayāt[579]| |[580]
__________NOTES__________
[579] taimirajñāna.... ....trinodayāt || -(timira pāṭhayuk) -pra- vā- bhā- 133 pṛ-, 2180/729 |
[580] yathā yathā hi.... .... tathā | .... vinodayāt || -pra- vā- bhā- 133 pṛ-, 2/180/729 ||
yato yato 'kṣivikṣepaḥ keśadṛṣṭistatastataḥ |
evaṃ kathamanekasmād kledavad dugdhavāriṇaḥ ||
dravaśakteryataḥ kledaḥ sā tvekaiva dvayorapi[581]|[582]
__________NOTES__________
[581] evaṃ kathamaneke.... .... ....bāriṇaḥ | .... dvayorapi || -pra- vā- bhā- 627 pṛ-, 4/253 |
[582] dravaśakte.... .... dvayorapi | | -pra- vā- bhā- 627 pṛ-, 4/253 kā- |
bhinnābhinnaḥ kimasyātmā ? na bhinno dravatā katham ? ||
abhinnehayucyate buddhestadrūpāyā abhedataḥ[583]|"[584]
__________NOTES__________
[583] abhinnetyucyate.... .... abhedataḥ | -pra- bā- bhā- 627 pṛ-, 4/254 kā- |
[584] bhinnābhinnaḥ.... .... katham | .... bhedataḥ | | -pra- vā- bhā- 627 pṛ-, 4/254 kā- ||
---ityapi dharmo vyāpriyate kvacid | kvacid dharmyeva |
evam---
kārye 'pi kvacid dharma utpadyate | yathā --- kuḍyāderaktatā |
kvacid dharmyeva | yathā--- ghaṭādiḥ |
nanu---
sa ca kiṃ sadutpadyate ? athāsad ?
sataḥ kimutpādena ? asato 'pi śaśaviṣāṇādeḥ kimutpādena ?
[585]"śaśo 'pyasti viṣāṇamapyastīti vākyamasambaddham |
__________NOTES__________
[585] Sh: 105.
'śaśasambandhi viṣāṇaṃ nāstī 'ti vruvāṇaṃ prati---
'aśaktaṃ sarvamiti ced ? vījāderaṅkurādiṣu |
dṛṣṭā śaktirmatā sā cet saṃ[586]vṛtyāstu yathā tathā[587]| |[588]
__________NOTES__________
[586] samvṛ- mūlapāṭhaḥ |
[587] aśaktaṃ sarvaṃmiti.... .... .... diṣu | ....tathā | -pra- vā- bhā- 182 pṛ-, 3/4 kā- ||
[588] dṛṣṭā śakti.... .... tathā | | -pra- vā- bhā- 182 pṛ-, 3/4 kā- |
sāsti sarvatra ced buddher nānvayavyatirekayoḥ |
sāmānyalakṣaṇe ''dṛṣṭeścakṣūrūpādibuddhivat[589]|'[590]
__________NOTES__________
[589] sāsti sarvatra.... .... rekayoḥ | .... buddhivat || -pra- vā- bhā- 186 pṛ-, 3/5 kā- |
[590] sāmānyalakṣaṇe 'dṛṣṭe.... ....buddhivat || -pra- vā- bhā- 186 pṛ-, 3/5 kā- |
'yathā tathe'tyadhivacanam nānādare śarāccharotpāde | tādṛśāmādikāraṇaṃ tādṛśaṃ sarvathā dṛṣṭaṃ kāraṇaṃ na vyabhicarati kāryātmā [P6A]6] na tu yajjātīyaṃ kāryaṃ tajjātīyameva kāraṇamapi |
na ca |
ākārabheda eva kāraṇānāṃ tattvātattvanibandhanam, api tu svabhāvāntaramapi | kṛtrimākṛtrimāṇāmiva maṇimuktāprabālādīnām |
tathā hi |--
kvacit svasyaiva bhede, nīletarakusumayoriva sūryayoḥ |
kvacit phale, vanyetarayoriva karkaṃṭayoḥ |
kvacid rase, vanyetarayoriva bhadratrapuṣayoḥ |
kvacid svabhāve, sparśopayogaśrayiṇyoriva harītakyoḥ |
tasmāt---suvivecitaṃ kāryaṃ na kāraṇaṃ vyabhicarati | anuvarttakaḥ kāryasya svabhāvo 'nuvarttanīyo yaḥ sa kāraṇasvabhāvaḥ |
"anvayavyatirekād yo yasya dṛṣṭo 'nuvattaṃkaḥ |
svabhāvastasya taddhetorato bhinnārthasambhavaḥ ||"
[591]kathaṃ tarhi ?
__________NOTES__________
[591] Sh: 106.
nīlavahalo 'rthaṃsadasadambudadarśanādiṣṭaṃ vṛpṭeranumānam ?
na dṛ(vṛ ?)ṣṭerapi tu yogyatāyāḥ |
"hetunā yaḥ samagreṇa kāryotpādo 'numīyate |
arthā[592]ntarānapekṣatvāt sa svabhāvo 'rthavarṇitaḥ ||
__________NOTES__________
[592] arthanta- mūlapāṭhaḥ |
sāmagrīphalaśaktīnāṃ pariṇāma 'nuvandhini |
anaikāntikatā kārye prativandhādisambhavāt[593]| |"[594]
__________NOTES__________
[593] anaikāntikatā.... ....sambhavāt || - ta- sa- paṃ- 3 pṛ- |
[594] sāmagrīphalaśaktīnāṃ.... .... vandhini | .....sambhabāt || - ta- saṃ- paṃ- 3 pṛ- |
kāryamutpadyate yasmāt sa kāryotpādo yogyatāyāḥ svabhāvaḥ | yāvanto bhāvā[595]militāstāvadbhyo 'nyānapekṣaṇāt kāryo [P6B/6] tpādanayogyatvasya sādhyasya sāmagrīsādhanadharmasattāmātrabhābitbena samagrasya hetoḥ sādhanatayā sammatasya svabhāvahetutvamuktam |
__________NOTES__________
[595] vo iti likhitvā okāramātrā chinneva mūlapāṭhe |
atra ca prakriyā |--
upasarpaṇapratyayāt samagrāḥ kṣitivījādayaḥ prathamakṣaṇam | tebhyo dvitīye kṣaṇe aṅkurajananayogyāḥ kṣityādayaḥ | tatrādyātiśaya vyapadeśaḥ |
tadūrdhvam ---bhāratasyānubandhino dharaṇi-dhāmādayaḥ kāryotpādāt pūrvaṃ sahakārivyapadeśabhājaḥ parasparopakāritvena ekakāryakāritvena ca |
parasparopakāritvaṃ sahakāritve śavdārthaḥ katham?
iti cet ?
ucyate |
sahaiva kurvanti | parasparāpekṣāṃ kurvanti | apekṣatā ca kāryatā |
kāryatātiśayādhānamato gamyate | sahaiva kurvantaḥ | parasparamupakurvantaḥ |
[596]parasparamupakurvantaḥ kurvanti kāryam | kimanayā kaṣṭasṛṣṭyā ? kāryameva kiṃ nānumīyate ?
__________NOTES__________
[596] Sh: 107.
na vayaṃ kāryānumānāyābhyasūyāmahe |
na sahāmahe punaḥ, kāranaiḥ kāryasya vyabhicārāt |
ādyātiśayakrameṇa sāmagrīphalabhūtāḥ yāḥ śaktayaḥ, tāsāṃ pariṇāmastāvat | tasya matāntare ca pratibandhavaikalyayoḥ sambhavena kārye kāraṇānāṃ vyabhicāraḥ |
"hetṛnā tu samagreṇa yat kāryamanumīyate |
śeṣavattadasā P6A/7] marthyād dehād rāgānumānavat ||"
dehendriyabuddhibhyo rāgādyanumānaṃ vyabhicāri | yogyatāyāmapi ātmīyābhiniveśapūrvakā rāgādayo na dehendriyabuddhimātrā bhavitumarhati |
ādyātiśayalakṣaṇayogyatā prathamopanipatitāt samagrād bhavati | asamagrāt kāraṇānupalavdhyā nāsti |
tasmād---
dehādīnāṃ hetutve 'pi na kevalānāṃ sāmarthyamastīti vipakṣavṛtteradṛṣṭāvapi śeṣavadanumānāt saṃśayaḥ |
"yasyādarśanamātreṇa vyatirekaḥ[597]pradarśyate |
__________NOTES__________
[597] 'kapra'mūlapāṭhaḥ |
tasya saṃśayahetutvāccheṣavattadudāhṛtam[598]| |"[599]
__________NOTES__________
[598] tasya saṃśaya... ....tadudāhṛtam || -pra- vā- 3/13 |
[599] yasyādarśanamātreṇa.... .... pradarśyate | .... tadudāhṛtam || -pra- vā- 3/13 ||
nāntarīyakameva kāryaṃ kāraṇamanumāpayet | tat prativandhānnānyad vipakṣe 'darśane 'pi |
"vipakṣe dṛṣṭamātreṇa kāryasāmānyadarśanāt |
hetujñānaṃ pra[600]māṇābhaṃ vacanād rāgitādivat[601]| |"[602]
__________NOTES__________
[600] praṇāmā-iti likhitvāṇāchinnamiva |
[601] vipakṣe 'dṛṣṭimātreṇa.... .... darśanāt | .... dibat || -pra- vā- 3/11 kā- |
[602] hetujñānapramāṇābhaṃ.... ....vat || -pra- vā- 3/77 |
[603]atra---
__________NOTES__________
[603] Sh: 108.
vacanaṃ paramparayā vaktukāmatākāryam | sākṣādopṭhapuṭaspandādikāryam | kadācid dveṣasyāpi snigdhaṃ rūrkṣa ca vacanaṃ kāryam |
ataḥ, kāryamātrād vacanamātrād rāgasya viśiṣṭasya kāraṇasyānumānaṃ pramāṇābhāsam rāgamantareṇāpi vacanasya sambhavāt |
tathā---
pakvānyetāni phalāni madhurarasāni vā samānarūpatvādekaśākhāprabhāvād vā upayuktaphalavat |
tathā ---
bahulaṃ pākada[P6B/7]rśane 'pi na sthālyantargamanamātreṇa pākaḥ sidhyati---
"na cādarśanamātreṇa vipakṣe 'vyabhicāritā |
sambhāvyavyabhicāritvāt sthālītaṇḍulapākavat[604]| |"
__________NOTES__________
[604] sambhāvyavyabhicāritvāt.... ....pākavat || -pra- vā- 3/12 ||
asamagrāt kāraṇāt kāryajñānasya vyabhicārāt |
tathā---
aryaviśeṣaṃsamīhāpreritāvāgata idamiti viduṣaḥ munitvānābabhāsinamarthaṃ sūcayartā(to ?) buddhirūpavāgvi[ji ?]jñāsyo janyajanakabhāvaḥ samvandhaḥ | tataḥ śabdāt pratītiravinābhāvāt | tadākhyānāṃ samayaḥ | tataḥ pratyāyakasambandhasiddheḥ |
tena---
saṅketasambandhāpekṣaṃ dūṣaṇamadhikṣiptam |
[605]"saṅketaḥ pratisamvandhāt pratyuccāraṇameva vā |
__________NOTES__________
[605] Sh: 109.
kriyeta jagadādau vā kartraivaikena kenacit ||"
ityādi |
tathā---
sarva eva vastusambandhā janakasyeva prayogaviśeṣavaśāt pravibhāgena kāryakāraṇabhāvād vyavasthāpyante | tenādhārādheyabhāvavyañ[606]jakatopakāryopakārakabhāvādayaḥ kāryakāraṇabhāva evāntarbhāvyāḥ sambandhāḥ |
__________NOTES__________
[606] atra'vyaja'iti dvidhā likhitaṃ mūlapāṭhe |
svabhāvahetau pratijñārthaikadeṣena parihāryā upohavādena |
tathā hi |
nīlādiśabdāt nīlādyākārabuddhiraho ! pramāṇādanubhūyate | sā ca nīlārthamantareṇa | tato na nīlasvalakṣaṇaṃ pratyeti | na sāmānyākṣa (śra?) yāviruddhaṃ tatsambaddhamṛ [P6A/8] na | yo hyanyo 'nyāsambhavīviśepaḥ tatra kāraṇabhedād bhedaḥ | yaḥ punaraviśeṣeṇa sarvasya tasya kāraṇamātrādeva bhāvo, yathā-vastutvasya |
na khalu vastutvaṃ jāyamānasya sattāhetoranyadapekṣate | yathā tadanapekṣetat svahetoreva bhavati | tathā ---bhāvānāṃ naśvaraḥ svabhāvaḥ |
dṛṣṭanivṛttīnāṃ vā bhāvānaṃ yathā nāśo hetvantarānapekṣo janmānantaraṃ vyavahtriyate | tadvikaladvitīyakṣaṇavilokanātmakānupalambhena tathādṛṣṭanāśānāmapi mahīmhīdharādīnāṃ kṛtakamapi kiñcidavinaśvaraṃ syāt ?
iti cet?
na |
rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānānāṃ prakārāṇāṃ vināśadarśanena teṣu ca [607]deśakālāntariteṣu yadi kṛtakeṣu śaṅkā syād dṛṣṭasteṣāṃ sbabhāvena vināśo virudhyeta |
__________NOTES__________
[607] Sh: 110.
rūpādiskandhasambandhitvena kṛtakatvaṃ viśeṣanīyam | tadanyeṣāṃ kṛtakatvena naśbaratvaṃ na sādhyate |
yathā--
prayatnāntarīyakatvena vidhyudvanakusumādīnām | yadi nāma kālo nāma mahābhūtādivyatirikto nāsti tathāpi taireva vyavahāro bhaviṣyati |
cirakṣiprādipratyayo 'pi tatkṛtaḥ |
'grīṣmādayaḥ padārthā hi viṣayā eva ke[608]cana |
__________NOTES__________
[608] kena iti likhitvāna'chinnamiva mūlapāṭhe |
kṣaṇādiko 'pi nikhilaḥ kālabhedastathāvidhaḥ ||
sūryacandraprabhāvādi kālabhedanivandhanam |
a[P6B/8]nyathā tīrthikasyāpi nānātvaṃ tasya nepyate |"
tasmādiyamanapekṣā bināśaṃ prati | kṛtakatvasya viparyaye bādhakaṃ pramāṇam |
yato rūpādīnāṃ yadi deśakālāvasthāsu kāsu[609]cideva vināśaḥ syāt, tadā tatsāpekṣo vināśo nirapekṣatayā pratīto na syāt | pratītaścānapekṣaḥ |
__________NOTES__________
[609] kṛka iti likhitvāka'chinnamiva mūlapāṭhe |
tasmāt --- sarvatraiva kṛtakattvamātrānubandhī vyāptisiddhimākṣipati ---
"eko bhāvastatvato yena dṛṣṭaḥ[610]
__________NOTES__________
[610] ṣṭha mūlapāṭhe |
[611]sarve bhāvāstatvatastena dṛṣṭāḥ |[612]
__________NOTES__________
[611] Sh: 111.
[612] ṣṭaḥ mūlapāṭhe |
eko bhāvo[613]yatsvabhāvaḥ prakṛtyā |
__________NOTES__________
[613] va mūlapāṭhe |
sarve bhāvātstatsvabhāvāḥ prakṛṭyā ||"
iti hi byāptisiddhi[614]nyāyaḥ |
__________NOTES__________
[614] ddha mūlapāṭhe |
nanu ---
vyāptirnāma sambandhaḥ" | sa kriṃ svabhābo 'stu yuṣmākam? yasmād bauddhairavadhṛto dravyādipadārthagaṇaḥ | katham ? tadantargataḥ sambandho 'vaśiṣyatām |
atrocyate ---
'pāratantryaṃ hi sambandhaḥ siddhe kā[615]paratantratā ?
__________NOTES__________
[615] kāpapa iti likhitvā prathamapakāraḥ chinnaiva |
tasmāt sarvasya bhāvasya sambandho nāsti bhāvataḥ |"
sāṃ[616]vṛtaṃ tu na vāryate |
__________NOTES__________
[616] sāmvṛtamiti mūlapāṭhe |
"rūpaśleṣo hi sambandho dvitve sati kathaṃ bhavet ?
tasmāt prakṛtibhinnānāṃ samvandho nāsti bhāvataḥ ||"
yadi svabhāvasaṃśleṣo nahi samvandhino dvitvam | arthasambandhino bhinnasvabhāvau bhāvau staḥ, tarhi rūpasaṃśleṣāyāstā jalāñjaliriti virodhādasambhavī sambandho 'vāstavaḥ |
parāpekṣāpi sambandhaḥ so 'san kathamapekṣate ?
yaśca sarvanirāśaṃso... ... ...
[itaḥ praṃ mūlapustakaṃ nopalabhyate |]
Original text: Tarkarahasya · Edition: Paramanandan Shastri, Patna 1979 (Tibetan Sanskrit Work Series, 20) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0