Tarkarahasya · ભાગ 4160

ઇતિ તદ્યોગ્યતાવાચ્યઃ સ્વભાવો ઽસ્ય નિરુચ્યતામ્ ॥
વિભાગયોગ્યગતિભિઃ કિ?અન્યૈર્ન?નાદિભિઃ ॥
તેષુ સત્સ્વપિ તસ્યેતિ સમ્બન્ધસ્ય પ્રસિદ્ધિતઃ ।
[395]યુક્તઃ સ્વભાવભેદો ઽયં તત્ પ્રતિક્ષણજન્મનામ્ । ।
__________નોતેસ્__________
[395] સ્હ્: 70.
યદિ સંયુક્તાસંયુક્તયોઃ ના સંયોગભાવાભાવાભ્યાં વિશેષઃ । યદિ ચ વિભક્તાવિભક્તયોર્ગર્ઞ્છદગચ્છતોર્વા વિભાગકર્મભાવાભાવાભ્યામ્, કથમમી વ્યપદેશા ન ઽકુણ્ડલો દેવદત્તઃ", "છત્રી વા દેવદત્તઃ" ?
એવં વિભક્તાદાવપિ વાચ્યમ્ । તસ્માત્ --- સંયોગવિભાગક[396]ર્માણિ સંયુક્તાદિબુદ્ધીતાં કરણાનિ ।
__________નોતેસ્__________
[396] ઽર્મણિઽમૂલપાઠઃ ।
ન તુલ્યપર્યનુયોગતઃ । તવાપિ તુલ્યરૂપસ્ય વિભક્તાદેઃ કિં ન સંયોગાદિસમવાયઃ ? કર્માભાવાદ્યનુત્તરં કર્માપિ જનકં સંયોગસ્ય દ્રવ્યાત્ કિં ન જાયતે?
તસ્માદ્ --- ઽદણ્ડકુણ્ડલાદિદ્રવ્યં વિભક્તમયોગ્યે પ્રાક્ પશ્ચાદુપસર્પણપ્રત્યયસમર્પિતાત્મભાવં સંયોગસમવાયે યોગ્યમાજાયતેઽ ઇતિ ત્વયા વ[પ્4અ।6।5] ક્તવ્યમ્ । યતઃ સતતં સંયોગાદિયોગયોગ્યસ્ય સ્વભાવસ્ય ભાવસ્ય તદ્વૈકલ્યં[397]વિરુદ્ધ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[397] ઽવ્યઽમૂલપાઠઃ ।
અસ્માકમપિ ---
તર્હિ સંયોગાદિકમનિચ્છતાં તુલ્યમેતત્ । ગણ્ડમણ્ડલસન્નિકૃષ્ટમપરાપરપ્રત્યયવશાત્ કુણ્ડલાદિકં સંયુક્તબુદ્ધિનિબન્ધનમન્યત્કારણાભાવાત્ તથાભૂતં નોત્પન્નમિતિઽ ન કુણ્ડલીતિ નિષિધ્યતે ।
સન્નિકૃષ્ટમુત્પન્નં ઽચ્છત્રીતિ વા વિધીયતે ।
તસ્માદ્ ---
યોગ્યતાખ્યઃ સ્વભાવઃ સંયોગાદિકં પ્રતિ ત્વયા અભ્યુપગમ્યમાનઃ કેવલો ઽસંયુક્તાદિબુદ્ધિનિબન્ધનમ્ । કિમન્યૈઃ સંયોગાદિભિઃ ?
[398]યસ્માત્ સતામપિ ગમનાદીનાં સ્વાશ્રયે વાસ્તવઃ સમ્બન્ધો નિષિદ્ધઃઽપારતન્ત્રયમિઽત્યાદિના । કુતઃ સમ્બન્ધાભાવે તન્નિબન્ધનો વ્યપદેશઃ ?
__________નોતેસ્__________
[398] સ્હ્: 71.
યથાન્યગતૈઃ કર્માદિભિરસમ્બન્ધાદન્યો ન તન્ત્રાદિકઃ, તથા તદ્ગતસમ્મતૈર્ અપિ ।
"તેષુ સત્સ્વપિ તસ્યેતિ સમ્બન્ધસ્યાપ્રસિદ્ધિતઃ ।
યુક્તઃ સ્વભાવભેદો ઽયં તત્પ્રતિક્ષણજન્મનાં । ।"
પ્રતિક્ષણજન્મ કૈશ્ચિદુપસર્પણાદિપ્રત્યયૈર્નિરન્તરોત્પાદઃ સંયોગશબ્દવાચ્યઃ । દન્દશૂકફૂત્કારશ્રુતિસાધ્વસાદિસામગ્ર્યા પ્રતીપાપરાપરપ્રદેશસ્થતયોત્પાદો વિ[399]ભાગવ્યપદેશવિષયઃ ।
__________નોતેસ્__________
[399] ઽગા ઇતિ લિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
એકદિઙ્મુખતયાં પ્રપરાપરદેશસંયોગવિભાગભાગિતયોત્પાદો ગમનાખ્યઃ । પૂર્વા પરત્વેનોત્પન્ને ચ ભાવે પૂર્વાં ઽપરાદિસઙ્કેત [પ્ 4 બ્।7]
સિદ્ધિરિતિ ચ પ્રધાનાર્થપ્રતીતિક્રિયાયા ઉપયોગઃ કથિતઃ ।
અનુમાનસિદ્ધત્વમસ્ય વેદિતવ્યમ્ । તચ્ચાનુમાનં માનસે દર્શિતમ્ ।
અનુમાનસિદ્ધત્વેન ચેદં નિરસ્તમ્ ।
ઽદૃષ્ટયોરેવ સારૂપ્યગ્રહો ઽર્થશ્ચ[400]ન દૃષ્ટવાન્ ।
__________નોતેસ્__________
[400] ઽઞ્ચઽમૂલપાઠઃ ।
પ્રાક્ કથં દર્શનેનાસ્ય સારૂપ્યં સો ઽઘ્યવસ્યતિ ?"
ઇત્યાદિ ।
ભટ્ટસ્ય પુનઃ ---
આલોચનાજ્ઞાનં પ્રમાણમ્ । તતઃ પરં જાત્યાદિવિશિષ્ટવસ્તુનિશ્ચયાત્મકં ફલમ્ । તતો ઽપિ પ્રવર્ત્તનમ્ । તતઃ પ્રાપ્તિઃ । તતઃ[401]સુખમ્-ઇતિ પૂર્વં પૂર્વં જ્ઞાનમ્ પ્રમાણમ્ । ઉત્તરોત્તરં ફલમ્ --- બોધપ્રમાણતાપક્ષે ।
__________નોતેસ્__________

[401] ઽતઽઇતિ મૂલપાઠઃ ।
[402]જડપ્રમાણતાપક્ષે તુ ---
__________નોતેસ્__________
[402] સ્હ્: 72.
"યદ્વેન્દ્રિયં પ્રમાણં સ્યાત્તસ્ય વાર્થેન સઙ્ગતિઃ[403] ।
__________નોતેસ્__________
[403] યદ્વેન્દ્રિયં પ્રમાણં.... .... સઙ્ગતિઃ । --શ્લો- વા- 4।60; ધ (ર્મોત્તર)ઽ પ્ર(દોપે) દુર્વેકમિશ્રઃ 50 પૃ-; હેતુબિન્દુટીકાલોકે ચ 272-78 પૃ- ।
ઇન્દ્રિયૈર્મનસો યોગઃ પ્રમાણં સર્વમેવ વા[404]।"
__________નોતેસ્__________
[404] ઇન્દ્રિયૈર્મનસો.... .... ....મેવ વા ॥ શ્લો- વા- 4।60; ઘ- પ્ર- દુર્વેકમિશ્રઃ 57 પૃ-, હેતુ- વિ- ટી- આ- 272-74 પૃ- ।
નૈયાયિકાદેઃ પુનઃ ---
વિશેષણજ્ઞાનં પ્રમાણમ્ । વિશેષ્યજ્ઞાનં ફલમ્ ।
"નાગૃહીતવિશેષણા વિશેષ્યે બુદ્ધિઃ । "
-ઇતિ વચનાત્ ।
જડપ્રમાણતાયામ્ ---
ઇન્દ્રિયાદિ પૂર્વવત્ । નિરાકારતયા જ્ઞાનમલબ્ધવિષયવિશેષસમ્બન્ધમ્ ।
ભત્તાદિદર્શને ---
વસ્તુમાત્રગ્રાહકમાલોચનાજ્ઞાનં જાત્યાદિવિશિષ્ટવસ્તુગ્રાહિ ચ । તતઃ પરં જ્ઞાનં ન સિધ્યતિ ।
તથા ---
ઽવિશેષણસ્યેદં જ્ઞાનમિદં વિશેષ્યસ્યે ઽતિ ન પ્રાપ્નોતિ ।
"એકાર્થત્વે દ્વયં વ્યર્થં ન ચાસ્તિ ક્રમભાવિતા[405] । "
__________નોતેસ્__________
[405] એકાર્થત્વે દ્વયં... ....ભાવિતા ॥ વા- 7 પૃ- ।
ચક્ષુરાદિ તુ સુતરામર્થપ્રતીતેર્ન નિયામકમ્ । અનાકારતયૈવ [પ્4અ।8] તસ્ય । સાકારત્વે વા કિમન્યેન ? અર્થસારૂપ્યમેવ પ્રમાણમસ્તુ ---
"યદન્યભેદકં તસ્યાસ્તત્ સાધકતં મતમ્ । "
પ્રમાણમ્ કરણમ્ । પ્રમાણં પ્રમિતિઃ । કરણાં ચ સાધકતમમ્ ।
સાધકતમં ચાન્યભેદકમ્ । સમસ્ત?એતત્ સારૂપ્યસ્ય સમ્ભવતિ, ન નિકારસ્ય જ્ઞાનસ્ય । નાપીન્દ્રિયાદેઃ ।
તથા હિ ---
નીલાકારં યસ્માદ્ વેદ્યતે જ્ઞાનં તસ્માન્ નીલસ્ય વેદનમ્ ।
[406]એવમ્ --- પીતાકારતયા પીતસ્યેતિ ભેદકે સારૂપ્યમ્ । નેન્દ્રિયાદિ સર્વસામાન્યહેતુત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[406] સ્હ્: 73.
"ક્રિયાકારકયોરૈક્યવિરોધ ઇતિ ચેદ્ ? અસત્ --- ।
ધર્મભેદાભ્યુપગમાદ્ વસ્ત્વભિન્ન ઽમિતીષ્યતે[407]।[408]
__________નોતેસ્__________
[407] ક્રિયાકારકયો.... .... અસદ્ । .... તીષ્યતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 348 પૃ-, 3।319 કા- ।
[408] ધર્મભેદા ભ્યુપ.... .... ષ્યતે । । -પ્ર- વા- ભા- 348 પૃ-, 3।319 કા- ।
એવં પ્રકારા સર્વૈવ ક્રિયાકારકસંસ્થિતિઃ ।
ભાવેષ્વભિન્નાભિમતેષ્વધ્યારોપણવૃત્તિતઃ[409] । ।[410]"
__________નોતેસ્__________

[409] એવં પ્રકારા સર્વૈવ.... ... સ્થિતિઃ । .... વૃત્તિતઃ ॥ પ્ર- વા- ભા- 348 પૃ-, 3।32- કા- ॥ પ્ર- વા- 2।219 ॥
[410] ભાવેષ્વ.... .... વૃત્તિતઃ । -પ્ર- વા- ભા- 348 પૃ-, 320 કા- । પ્ર- વા- 2।219 ॥
તદેવ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં પ્રમાણફલમિતિ પરમાર્થાપેક્ષયા વ્યપદિષ્ટેનાનિષ્ટં કરોત્યર્થપ્રતીતિવ્યાપારો હિ પ્રકાશમાન એવ નીલાદ્યાકારઃ, પરમાર્થતઃ પ્રમિતિઃ, પરમ્ --- ગ્રાહકાકારપારતન્ત્ર્યેણ ।
તથા ---
પરશોરુત્પતનનિપતનવ્યાપારૌ નાપરાપરદેશસઙ્ગિસ્વરૂપોત્પત્તેરપરૌ દેવદત્તાયત્તતયા । વ્યવહારિકઃ પુનઃ ક્રિયાકારકયોર્ભેદો યદ્યભિમતઃ, તદા ધર્મસ્ય વ્યાવૃત્તિલક્ષણસ્ય ભિન્નસ્યાભ્યુપગમાદસ્ત્યેવ । અપારમાર્થિકત્વપ્રસઙ્ગો ઽપિ ન સઙ્ગતઃ ।
એવં વિધા સર્વૈવ ઽદેવદત્તઃ પચતિ, કાષ્ઠૈરોદ [પ્4બ્।8] નમિઽ ત્યાદિ કાપિ ક્રિયાકારકવ્યવહૃતિઃ ।
"અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામેકત્વાનૈક્યકલ્પને ।
ક્રિયાકારકભેદેન વ્યવહારો વ્યવસ્થિતઃ[411]। ।"[412]
__________નોતેસ્__________
[411] અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્.... .... કલ્પને । .... વ્યવસ્થિતઃ । । -પ્ર- વા- ભા- 348 પૃ-, 3।320।624 ।
[412] ક્રિયાકારકભેદેન.... .... વ્યવસ્થિતઃ ॥ -વા- 7 પૃ-; પ્ર- વા- ભા- 348 પૃ-, 3।320। 624 ।
અદેવદત્તપરાવૃત્ત્યા દેવદત્ત એકપ્રત્યવમર્શવિષયત્વેનૈકસ્તાવદ્ વ્યવસ્થાપ્યતે । તસ્ય ચ તુષવુષપ્રક્ષેપપ્રસઙ્ગપ્રચલત્પાણિપલ્લવતાલક્ષણાપાકક્રિયા કાદાચિત્કી યદિ દેવદત્તસ્વભાવઃ સાન્ ઽન યજ્ઞદત્તઃ પાચકો ભવેદિઽત્યેવાનાદિવાસનાવશાદન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ભેદે ક્રિયાદિવ્યવસ્થિતિ સ્યાત્ । તતો યસ્મિન્નાભિન્ને યદ્ ભિદ્યતે, તત્ તતો વ્યતિરિચ્યતે ।
[413]પરમાર્થસ્તુ ---
__________નોતેસ્__________
[413] સ્હ્: 74.
દેવદત્ત એવાપરાપરપ્રત્યયયોગાદ્ વિશિષ્ટસ્વભાવો વિભાવ્યતે ।
લોકસ્ત્વેકત્વા[414]ઽધ્યારોપેણ વર્ત્તત ઇતિ તદનુરોધાદેવ વ્યવસ્થા ।
__________નોતેસ્__________
[414] અત્રઽધ્યા ઇતિ લિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
તથા ---
ન નીલાકારઃ સકલાધિગતિવ્યાપકઃ । અધિગતિસ્તુ --- સકલાકારવ્યાપિકેતિ ભેદવ્યવહારઃ પ્રમિતિપ્રમાણયોઃ ।
"દધાનં તચ્ચ તામાત્મન્યર્થાધિગમનાત્મના ।
સવ્યાપારમિવાભાતિ વ્યાપારેણ સ્વકર્મણિ[415]। ।[416]
__________નોતેસ્__________
[415] દધાનં તચ્ચ.... .... ત્મના । .... કર્મણિ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 343 પૃ-, 3।308 કા - । (ઽણોઃઽ ઇતિ પાઠયુક્) વા- 3 પૃ- ।
[416] સવ્યાપારમિવા.... ....સ્વકર્મણિ ॥ (ણોઃ પાઠયુક્) -પ્ર- વા- ભા- 343 પૃ-, 3।309 કા-; વા- 3 પૃ- ।
"તદ્[417]વશાત્ તદ્વ્યવસ્થાનાદકારકમપિ સ્વયમ્[418]।
__________નોતેસ્__________
[417] અત્રઽદ્ધ્યઽઇતિ લિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
[418] તદ્ વશાત્.... .... સ્વયમ્ । સત્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 343 પૃ-, 3।309 કા । પૂર્વાર્ધમાત્રમ્ વા- 3 પૃ- અપિ ।
સવ્યપારપ્રતીતત્વાત્ પ્રમાણં ફલમેવ સત્[419]। ।
__________નોતેસ્__________
[419] સવ્યાપારપ્રતીત.... ....સદ્ ॥ -તથાચોક્તમ્ સવ્યા- - વા (ર્ત્તિકાલઙ્કારે) 10 પૃ-; -પ્ર- વા- ભા- 349 પૃ- 3।320 કા । ટીકા ।
ઇતિ ।
તદેવ સગ્રાહકાકારપરાવૃત્ત્યા ગ્રાહકાકારઃ પ્રમાતા, ચિત્તમાત્મા ગ્રાહ્યાકારો ઽનુભૂયમાનઃ સારૂપ્યાત્મનાનુમિતઃ કરણમ્ । યત્સ્વરૂપો ગ્રાહકાકારસ્તત્પ્રતીતિ [પ્4અ।9] : ફલમિતિ સ્થિતમ્ ॥
[ઇતિ] તર્કંરહસ્યે વિષયાદિન્યાયનિર્ણયશ્ચતુર્થઃ ॥
[420][421]અનુમાનં દ્વિધા --- સ્વાર્થં, પરાર્થં ચ --- જ્ઞાનસ્યાભિધાનરૂપ --- ત્વાત્ સ્વપરપ્રતિપત્તિનિબન્ધનેન ।
__________નોતેસ્__________
[420] સ્હ્: 75.
[421] અત્રઽઽઅત્ર ગ્રન્થઃઽઽઇતિ-મૂલપાઠઃ ।

નનુ ---
યો લિઙ્ગરૂપં વેત્તિ સ વત્તુમ્ (ર ?) ઽર્થક્રમમપિ જ્ઞાસ્યતિ ।
કિમર્થમ્
પરાર્થમભિધાનરૂપમનુમાનમુક્તમ્ ?
સત્યમ્ ।
સન્તિ હિ લિઙ્ગવસ્તુપ્રતિપદ્યમાના અપિ તદ્વચને ઽનભિજ્ઞાઃ ।[422]
__________નોતેસ્__________
[422] ઽજ્ઞા ઇતિ- મૂલપાઠઃ ।
યથા---પ્રતિજ્ઞાદ્યધિ (?) ચ પરવાદિનઃ । તદ્વિપ્રતિપત્તિનિરાસાર્થં પરાર્થમુક્તમ્ ।
તત્ર ---
સ્વાર્થં ત્રિ[423]રૂપાલ્લિઙ્ગાત્ યદનુમેયે જ્ઞાનમ્ । ત્રૈરૂપ્યમ્, પુનઃ ---
__________નોતેસ્__________
[423] અત્રઽલિઽલિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
અનુમેયે સત્ત્વમેવ । સપક્ષ એવ સત્ત્વમ્ । અસપક્ષે ચા[424]ઽસત્ત્વમેવ નિશ્ચિતમ્ । અનુમેયો ઽત્ર જિજ્ઞાસિતવિશેષો ધર્મી । તત્ર સત્ત્વમેવ ।
__________નોતેસ્__________
[424] ઽચઽમૂલપાઠઃ ।
અયોગવ્યવચ્છેદેન વિશેષણાત્ ।
"તથા સાધ્યસ્યાપ્યયોગવ્યવચ્છેદ[425]વિશેષણાત્ । ।
__________નોતેસ્__________
[425] ઽઅત્રઽછેદેન વિ- મૂલપાઠઃ ।
વિશેષે ઽ[426]નુગમાભાવઃ સામાન્યઃ સિદ્ધસાધ્યતા[427] । ।
__________નોતેસ્__________
[426] ઽબે અનુ-ઽમૂલપાઠઃ ।
[427] વિશેષેઽનુગમા.... ....સાધ્યતા ॥ -પ્ર- વા- ભા- 499 પૃ- ।
ઇતિ નિરસ્તમ્ ।
યતઃ ---
[428]"સામાન્યમેવ તત્સાધ્યં ન ચ સિદ્ધ પ્રસાધનમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[428] સ્હ્: 76.
વિશિષ્ટધર્મિણા તચ્ચ ન નિરન્વયદોષભાક્[429] । ।"[430]
__________નોતેસ્__________
[429] વિશિષ્ટધર્મિણા.... ....દોષભાક્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 499 પૃ-, 3।39 કા ।
[430] સામાન્યમેવ તત્.... .... સાધનમ્ । .... દોષભાક્ ॥ - પ્ર- વા- ભા- 499 પૃ-, 3।39 કા ।
અવહ્નિપરાવૃત્તં બહ્નિરૂપં[431]સાધ્યમ્ । અધૂમપરાવૃત્તં ચ ધૂમરૂપં સાધનમ્ । અનયોશ્ચ જિજ્ઞાસિતવિશેષેણ ધર્મિણા વિશિષ્ટત્વેન નાનન્વયદોષો ઽયોગવ્યવચ્છેદેન વિશેષણાત્ । અન્યયોગવ્યવચ્છેદસ્ય પ્રત્યક્ષબાધિતત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[431] ઽપ્યંઽ- મૂલપાઠઃ ।
"અયોગં યોગમપરૈરત્યન્તાયોગમેવ [પ્4બ્।9] ચ ।
વ્યવચ્છિનત્તિ ધમંસ્ય નિપાતો વ્યતિરેકતઃ[432]। ।[433]
__________નોતેસ્__________
[432] અયોગં યોગ... .... ....ચ । ....દેકતઃ । । -પ્ર- વા- ભા- 581 પૃ-, 4।190 કા- ।

[433] વ્યવચ્છિનત્તિ.... ....રેકતઃ । ....રેચકઃ । । પ્ર- વા- ભા- પૃ-, 581 પૃ-, 4।190 ।
વિશેષણવિશેષાભ્યાં ક્રિયયા ચ સહોદિતઃ ।
વિવક્ષાતો ઽપ્રયોગે ઽપિ તસ્યાર્થો ઽયં પ્રતોયતે[434]। ।[435]
__________નોતેસ્__________
[434] વિવક્ષાતો ઽપ્રયોગે ઽપિ.... .... પ્રતીયતે । -પ્ર- વા- ભા- 581 પૃ-, 4।191 કા- ।
[435] વિશેષણવિશેષા.... .... સહોદિતઃ । .... પ્રતીયતે । -પ્ર- વા- ભા- 581 પૃ-, 4।191 કા- ।
વ્યવચ્છેદફલં વાક્યં ય તશ્ચૈત્રો ધનુર્ધરઃ ।
ઽપાર્થો ધનુર્ધરોઽ ઽનીલં સરોજમિઽતિ વા યથા[436] । ।"[437]
__________નોતેસ્__________
[436] પાર્થો ધનુર્ધરો નીલં.... .... યથા -પ્ર- વા- ભા- 582 પૃ-, 4।192 કા- ।
[437] વ્યવચ્છેદફલં.... .... ધનુર્ધરઃ । .... વા યથા ॥ -પ્ર- વા- ભા- 582 પૃ-, 4।192 કા- ।
અપ્રયોગે ઽપિ નિપાતસ્ય નિયમવિશેષાવધારણં પ્રકરણવિવક્ષાવિશેષાદિત્યર્થઃ ।
નનુ ---
યથા --- ઽપાર્થ એવ ધનુર્ધરઽ ઇતિ વિશે(+ષ ?) સ્ય સન્નિધાને ઽવધારણાદ્ વિશેષ્યાન્તરવ્યવચ્છેદઃ, તથા --- વિશેષણસન્નિધાને વિશેષણાન્તરસ્યાપિ[438]વ્યવચ્છેદઃ સ્યાત્ ?
__________નોતેસ્__________
[438] ઽરસ્થાયિ-ઽમૂ- પઠિતું શક્યતે ।
ન ।
"પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદઃ સર્વત્રાર્થેષુ ગમ્યતે ।
તથા પ્રસિદ્ધેઃ સામર્થ્યાદ્ વિવક્ષાનુગમાદ્ ધ્વનેઃ[439]।"[440]
__________નોતેસ્__________
[439] તથા પ્રસિદ્ધેઃ.... .... ધ્વનેઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 588 પૃ-, 4।193 કા- ।
[440] પ્રતિયોગિબ્યવચ્છેદઃ.... .... ગમ્યતે ॥ .... ધ્વનેઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 588 પૃ-, 4।193 કા- ।
ચૈત્રે ધનુર્ધરત્વં પ્રતિયોગિ । પાર્થો ઽપિ પ્રતિયોગી વા ધેયઃ । તથા વિશેષણેન સહ્ નિપાતસ્ય વચને ઽયોગવ્યવચ્છેદે ઽપિ યદિ શઙ્ક્યતે ---
"પૂર્વં[441]કિમન્યો ઽપ્યસ્ય ગુણો ઽસ્તિ ? " તદા, સકલગુણવ્યવચ્છેદો ઽવ્યભિચારિવર્જ્યઃ (?)।
__________નોતેસ્__________
[441] સ્હ્: 77.
ચૈત્રો ધનુર્ધર એવ, ન પણ્ડિતાદિઃ । તથા --- પાર્થે ઽપિ યદિ રામાદિઃ કોદણ્ડપાણ્ડિત્યં પરિપિણ્ડયેત્ કચ્ચિત્ ? તદા --- તત્રાપિ તદન્યસકલનિરાસઃ ।
તદેવમ્ ---
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદઽ--- ઇતિ સામાન્યલક્ષણમ્ ।
સ ચ પ્રતિયોગી ત્રિવિધો ઽયોગાદિપ્રકારેણ । ધર્માન્તરક્રિયાન્તરવિશેષ્યાન્તરયોગવ્યવચ્છેદાદન્યયોગવ્યવચ્છેદો ઽપિ [પ્5અ।1] ત્રિધા સમ્પ્રધાર્યઃ ।
પ્રસ્તુતે ઽપિ ઽજિજ્ઞા સિતવિશેષે ધર્મિણિ સન્નિઽત્યવધાર્યમ્ । ન તુ તત્રૈવેતિ નોક્તદોષઃ ।
તથા ---
સાધ્યસ્યાપિ ધર્મિસમ્બન્ધો[442] ઽયોગવ્યવચ્છેદેન વેદ્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[442] ન્યો અયો- - મૂલપાઠઃ ।
યત્ પુનરુચ્યતે ---
"પિત્રોશ્ચ બ્રાહ્મણત્વેન પુત્રબ્રાહ્મણતાભિધા ।
મર્વલોકપ્રતીતા ન પક્ષધર્મમપેક્ષતે ॥"
ઽશિશુરયં બ્રાહ્મણો[443], માતાપિત્રોર્બ્રાહ્મણ્યાત્ ।ઽ તથા --- પલ્વલે કુમુદપ્રકાશેન ચન્દ્રોદયાનુમાને, ન લક્ષ્યતે પક્ષસઙ્ગતિઃ ।
__________નોતેસ્__________

[443] ઽણા- મૂલપાઠઃ ।
આતપસદ્ભાવાત્ પરભાગે ચ્છાયાસમ્ભવઃ । તમસ્યુલ્મુકવિલોકને દૂરે ધૂમાનુમાનમ્ ચન્દ્રોદયાદમ્ભોધિ બૃદ્ધ્યનુમાનમ્, તામ્બૂલબલ્લ્યાઃ પત્રસઙ્કોચદર્શનાદ્ દાહાનુમાનમ્, વિના પક્ષધર્મતયા ।
તસ્માત્ ---
[444]પ્રતિવન્ધો[445]લિઙ્ગસ્ય લક્ષણમ્ । ન પક્ષધર્મતા । સામાન્યે ન ચ વ્યાપ્તિગ્રહે પક્ષધર્મસ્યાપિ પ્રવિષ્ટત્વાત્। ઽમયૂરધ્વનિઽરિતિ ચાનાક્ષિપ્તદેશ કાલાપ્રતીતિઃ પક્ષધર્મતાનપેક્ષણી ।
__________નોતેસ્__________
[444] સ્હ્: 78.
[445] ઽન્ધો ઽપિઽઇતિ લિખિત્વાપિઽછિન્નમિવ મૂલપાઠે ।
કિં વા પ્રયોજનં પક્ષધર્મત્વસ્ય રૂપસ્યેતિ ? તદપિ સર્વત્ર પક્ષસમ્ભવાદયુક્તમ્ ।
તથા હિ ---
યસ્યૈવ બ્રાહ્મણ્યં શિશોઃ સાધ્યમ્, તસ્યૈવ માતાપિત્રોર્બ્રાહ્મણ્યં[446]
__________નોતેસ્__________
[446] ઽણ્યઽ- મૂલપાઠઃ ।
હેતુઃ । ચન્દ્રોદયાનુમાને કાલવિશેષો ધર્મી ।
એવમ્ --- છાયાસમુદ્રવૃદ્ધયોરનુમાને વેદિતવ્યમ્ ।
બલ્લી પક્ષઃ । સઙ્કુચિતપત્રત્વં હેતુઃ । ઽધ્વનિઃ[447]શ્રૂયમાણો મયૂર[448]મનુમાપયતીઽત્યત્ર મયૂરધ્વનિ [પ્5બ્।1] વિશેષઃ પક્ષો મયૂરપૂર્વક ઇતિ સાધ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[447] ઽનિઽ- મૂલપાઠઃ ।
[448] અત્રઽમયૂર્ઽઇતિ દ્વિધા લિખિતં- મૂલપાઠે ।
તથા --- ભૂતપૂર્વાનુભૂતધ્વનિસામાન્યં હેતુઃ ।
અનુપલબ્ધેરપિ પક્ષધર્મત્વમસ્ત્યેવ । અન્યસ્ય ભૂતલાદેર્ ઉપલમ્ભજનનયોગ્યતૈવાનુપલબ્ધિઃ । સા અન્યભૂતલાદિધર્મઃ કર્મધર્માનુપલબ્ધિઃ ।
યદા તુ --- કર્ત્તૃધર્મો ઽનુપલબ્ધિસ્તદા ---
"સ્થિત એવ ભવત્યેષા સ્થિત એવ વિનશ્યતિ ।"
ઇતિ ન્યાયાત્ ભૂતલસ્ય મધ્યાવસ્થાગ્રાહ્યાકારલક્ષણા ભૂતલસ્ય ધર્મ એવ ।
"નદીપૂરો ઽપ્યધોદેશે દૃષ્ટઃ સન્ ઉપરિ સ્થિતામ્ ।
નિયમ્યો ગમયત્યેવ વૃત્તાં વૃષ્ટિં નિયામિકામ્ । ।"
[449]તત્ર ---
__________નોતેસ્__________
[449] સ્હ્: 79.
"ઇષ્ટં વિરુદ્ધકાર્યે ઽપિ દેશકાલાદ્યપેક્ષણમ્ ।
અન્યથા વ્યભિચારિ સ્યાદ્ ભસ્મેવાશીતસાધને[450] । ।"
__________નોતેસ્__________
[450] અન્યથા બ્યભિચારિ.... ....સાધને ॥ -પ્ર- વા- 3।6; વા (દ) ન્યા (ય) ટી (કાયામ્) શાન્તરક્ષિતઃ 15 પૃ- ।
ઇતિ ન્યાયાત્ ।
અધોદેશનદીપૂર એવ ધર્મી । ઉપરિષ્ટાદ્ વિશિષ્ટપૂર્વકત્વં સાધ્યમ્ । પૂરસામાન્યં હેતુઃ । તથૈવ વ્યાપ્તિગ્રહણસ્થાનં દૃષ્ટાન્તઃ ।
તથા ---
ભસ્મવિશેષો ધર્મી । દેશાન્તરકાલાન્તરશીતાભાવસમ્પાદકબહ્નિપૂર્વકત્વં સાધ્યમ્ । ભસ્મસામાન્યં હેતુઃ ।
તથૈવ વ્યાપ્તિગ્રહણસ્થાનં દૃષ્ટાન્તઃ ।
"કષ્ટેન પક્ષધર્મત્વે યસ્તત્રાપિ પ્રકલ્પયેત્ ।
ન સઙ્ગચ્છેત તસ્યૈતલ્ લક્ષ્યેણ સહ લક્ષણમ્ ॥"
પક્ષધર્મત્વમસઙ્ગતમપક્ષધર્મસ્યૈવ હેતુત્વેન ફલિતત્વાત્ ।

"યથા લોકપ્રસિદ્ધં હિ લક્ષણૈરનુગમ્યતે ।
લક્ષ્યં ચ લક્ષણેનૈવ તદપૂર્વં ન સાધ્યતે ॥"
અયમપિ કષ્ટકલ્પનોપા [પ્5અ।2] ઽઽલમ્ભો નિરસ્તઃ ।
યતઃ પક્ષધર્મતામન્તરેણ કેવલસમ્બન્ધબોધે પ્રત્યાસત્તિધી[451]
__________નોતેસ્__________
[451] ઽવિપ્રધીકર્ષા-મૂલપાઠ ।
વિપ્રકર્ષાભાવાદ્ ધૂમાદ્ બહ્નિસમ્બન્ધાત્ ક્વ તદનુમાનમ્ ? યત્રાસૌ દૃશ્યતે તત્રૈવ ।
નનુ ---
જાતવિશેષે ઽપિ દૃશ્યતે । કિમ્ તત્રાપ્યનુમાનમ્ ? સિદ્ધત્વાદ્ બહ્નેઃ ।
એવં તર્હિ ---
બહ્નિર્યત્ર જિજ્ઞાસિતો યત્ર ચ દૃશ્યતે "ધૂમો બહ્નિસમ્બન્ધ" ઇતિ વ્રુવતા જિજ્ઞાસિતવિશેષે ધર્મિણિ સત્ત્વમેવે [+ત્ય ?] ભ્યુપેતં ત્વયા ।
વયમપ્યેવમેવ પ્રતિપન્નાઃ ઽઅનુમેયે સત્ત્વમેવેઽતિ બ્રુવન્તઃ ।
[452]પક્ષધર્મત્વસ્ય ચ મહદેવ પ્રયોજનમ્ । યદ્દેશકાલનિયતં બહ્નિમુપદર્શયત્યનુમાનમતસ્તત્પ્રાપણયોગ્યમ્ । અતશ્ચ પ્રમાણમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[452] સ્હ્: 80.
[453][454] સાધ્યધર્મસામાન્યેન સમાનો[455]ઽર્થઃ સપક્ષઃ તત્રૈવ ચ સત્ત્વં દ્વિતીયં રૂપમ્.
__________નોતેસ્__________
[453] તેxતેદિતિઓન્ વોન્: યૈત, હિદેઓમિ (1991): તર્કરહસ્ય કેન્યૂ (વ્). જોઉર્નલ્ ઓf નરિતસન્ ઇન્સ્તિતુતે fઓર્ બુદ્ધિસ્ત્ સ્તુદિએસ્ નો. 14: 145-148.[ય્ વ્]
[454] ય્ વ્: 145. તેxત્ füર્ દિએસેન્ અબ્સ્છ્નિત્ત્ નછ્ ય્ વ્. એન્દ્નોતેન્ નછ્ સ્હસ્ત્રિ.
[455] મ્સ્ સામાનો.
ઽઽઅનુમેયે સત્ત્વમ્ એવેઽઽત્ય્ ઉક્તમ્. ઽઽસપક્ષ એવ ચ સત્ત્વમ્ઽઽ ઇત્ય્ અન્યયોગવ્યવચ્છેદેન નિરસ્યતે ચકારાત્, યથાનરં ચ નારાયણમ્ એવ ચાદૌ સ્વતઃ સુતૌ દ્વૌ જનયાં બભૂવેઽઽતિ.
નનુ ---
ઽઽસાધ્યેનાનુગમો[456]હેતોઃ સાધ્યાભાવે[457]ચ નાસ્તિતા ।
__________નોતેસ્__________
[456] મ્સ્ & સ્હ્ -નુગમા.
[457] મ્સ્ સાધ્યભાવે.
ખ્યાપ્યતે યત્ર દૃષ્ટાન્તઃ સ સાધર્મ્યેતરો દ્વિધા । ।ઽઽ
ઇતિ લક્ષણમ્, તત્ કિમ્ ઉચ્યતે ઽઽસાધ્યધર્મેઽઽ ત્યાદિ. સત્યમ્.
ઽઽતત્રૈવ ચ[458]સત્ત્વમ્ઽઽ ઇત્ય્ અભિધાનાત્ તાવાન્ એવાર્થઃ સમ્પદ્યતે.
__________નોતેસ્__________
[458] સ્હ્ ઓમિત્સ્ ચ.
સપક્ષો યો ન ભવતિ સો ઽસપક્ષો ઽસમર્થસમાસેન, તતો ઽન્યસ્ તદ્વિરુદ્ધસ્ તદભાવશ્ ચ. તત્રાસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતં[459]તૃતીયં રૂપમ્.
__________નોતેસ્__________
[459] ય્ વ્: 146.
નિશ્ચિતગ્રહણં ત્રિષ્વ્ અપિ રૂપેષુ દ્રષ્ટવ્યમ્. વહ્નિસમ્બદ્ધત્વેનાનુમેયે[460]
__________નોતેસ્__________
[460] સ્હ્ --સમ્બન્ધેનાનુમેયે.
નિશ્ચીયમાનો ધૂમો વહ્નિં પ્રતિપાદયતિ, નાન્યથા.
પ્રપદ્યમાનશ્ ચાન્યસ્ તન્ નાન્તરીયકમ્ ઈપ્સિતૈઃ ।
સાધ્યાર્થૈર્ હેતુના તેન કથમ્ અપ્રતિપાદિતઃ[461]। ।[462]

__________નોતેસ્__________
[461] પ્રપદ્યમાનશ્ચા.... .... પ્સિતૈઃ .... પાદિતઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 504 પૃ-, 4।59 કા- ।
[462] સાધ્યાર્થૈર્હેતુના.... .... પ્રતિપાદિતઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 507 પૃ-, 4।56 કા- ।
[463]તસ્માન્ નાન્તરીયકતયા[464]નિશ્ચીયમાનત્વમ્ એવ પરોક્ષાર્થપ્રતિપાદનવ્યાપારો[465]લિઙ્ગસ્ય.
__________નોતેસ્__________
[463] સ્હ્: 81.
[464] સ્હ્ નાન્તરીકતયા.
[465] મ્સ્ પરોક્ષોર્થ-; સ્હ્ પરોક્ષો ઽર્થ-. ચ્f. નોતે 13 અબોવે.
જ્ઞાનમ્ અપ્ય્ આત્તમ્ એવાત્ર જ્ઞાપકો ઽધિકૃતો યતઃ ।
અતો[466]નિશ્ચિતત્વં ન રૂપાન્તરમ્. રૂપાન્તરં તદ્ એવેહ વિવક્ષિતમ્. યત્ર વિવાદસ્ તત્ર પક્ષધર્મે દર્શિતો વિવાદઃ.
__________નોતેસ્__________
[466] સ્હ્ સ્વતો.
"કાર્યકારણભાવાદ્ વા સ્વભાવાદ્ વા નિયામકાત્ ।
અવિનાભાવનિયમો ઽદર્શનાન્ ન ન દર્શનાત્[467]। ।[468]"
__________નોતેસ્__________
[467] અવિનાભાવ.... ... .... દર્શનાત્ ॥ -પ્ર- વા- 3।30 ॥2।70 ॥
[468] કાર્યકારણ.... .... નિયામકાત્ । .... દર્શનાત્ ॥ -પ્ર- વા- 3।30 ॥2।70; ત- સ- પં- 430 પૃ- ।
ઇત્ય્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ વિવાદઃ.
ન ચ લિઙ્ગં પરોક્ષપ્રતિપત્ત્યઙ્ગમ્ અથવા નિશ્ચિતં સદ્ ઇતિ મતમ્ અસ્તિ કસ્યચિત્.
તસ્માદ્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ નિશ્ચિતવ્યાપ્તિકયોર્ એકમ્ અપિ પ્રયુક્તમ્ અર્થાપત્ત્યા દ્વિતીયમ્ આક્ષિપતિ રૂપમ્ ઇતિ નિયમવતોર્ અન્વયવ્યતિરેકયોર્ નિશ્ચિતયોર્ એક એવ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ પ્રયોગશિક્ષણાર્થમ્ અન્વયવ્યતિરેકોપાદાનમ્. યસ્માદ્ યતઃઽઽસપક્ષ એવ ચ[469]સત્ત્વમ્ઽઽ ઇત્ય્ ઉક્તે ઽઽઽસપક્ષે ચાસત્ત્વમ્ઽઽ ઇતિ ગમ્યતે, કિમર્થં કથ્યેત્ઽઽઆસપક્ષે ચાસત્ત્વમ્ એવ નિશ્ચિતમ્ઽઽ ઇતિ.[470]તદ્ એવં દર્શનાદર્શનમાત્રેણ ન સિધ્યતિ સમ્બન્ધઃ.
__________નોતેસ્__________
[469] સ્હ્ ઓમિત્સ્ ચ.
[470] સ્હ્: 82.
[471]કિં તર્હિ. જન્મતન્માત્રાનુબન્ધપ્રસાધકદર્શનાદર્શનવિશેષેણેતિ[472]
__________નોતેસ્__________
[471] ય્ વ્: 147.
[472] સ્હ્ જન્ય-.
વક્તુન્ નિશ્ચિતગ્રહણં કૃતમ્.
એતાવાન્ એવાર્થઃ પ્રમાણસમુચ્ચયે ઽપિ---
અનુમેયે ઽથ તત્તુલ્યે સદ્ભાવો નાસ્તિતાસતિ[473]।
__________નોતેસ્__________
[473] અનુમેયે ઽર્થતઃ તુલ્યે... .... .... ઽસતિ ॥ -(ઽથ તત્તુઽપા-યુક્) હે (તુ) વિ (ન્દુ) ટી (કાયામ્) અર્ચટેન ઉદ્ધૃતમ્ 222 પૃ- ।
સાધ્યધર્મસામાન્યેના તુલ્ય[474]એવ સદ્ભાવઃ. અનેન ચાવધારણેન લબ્ધો ઽતત્તુલ્યે ઽસદ્ભાવઃ. તતો ઽનાસ્તિતાસતીતિ નિયમાર્થમ્. સિદ્ધે સત્ય્ આરમ્ભો નિયમાયેઽઽતિ ન્યાયાત્.
__________નોતેસ્__________
[474] મ્સ્ & સ્હ્ -ન્યેનાતુલ્ય એવ.
ઽઽઅસત્ય્ એવેઽઽત્યાદિગ્રન્થ ઈશ્વરસેનેન પ્રક્ષિપ્તઃ.
ઽઽઅનુમેયે ઽથ તત્તુલ્યે સદ્ભાવો નાસ્તિતાસતીઽઽત્ય્ એવ સૂત્રં ગમિતમ્ આચાર્યેણ નિયમાર્થમ્. તથાપિ પ્રક્ષેપો વિભજ્યતે. અસત્ય્ એવ નાસ્તિતા યથા સ્યાન્ નાન્યત્ર ન વિરુદ્ધે, તત્તુલ્યત્વેન યઃ સન્ ન ભવતિ સો ઽસન્ તસ્મિન્ ઽઽનાસ્તિતૈવેઽઽત્ય્ અસમર્થસમાસફલમ્. તદન્યસ્[475], તદ્વિરુદ્ધસ્ તદભાવશ્ ચેત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. તસ્માદ્ આહ ઽઽનાન્યત્રૈવ ન વિરુદ્ધ એવ ચેઽઽતિ.
__________નોતેસ્__________
[475] મ્સ્ તદન્યતવિરુદ્ધસ્; સ્હ્ તદન્યઃ તદ્વિરુદ્ધસ્.
[476]અપિ તુ અનુમેયવિપરીતે[477]સર્વસ્મિન્ યો નાસ્ત્ય્ એવ સ હેતુઃ, કુતઃ પુનર્ અન્યવિરુદ્ધયોઃ પ્રસક્તિઃ. ઉચ્યતે. ઽઽતત્તુલ્ય એવ યો ઽસ્તીઽઽતિ નિયમેનાતત્તુલ્યે[478]નાસ્તિત્વમ્ આક્ષિપ્યતે. તત્ર્ઽઽઆતત્તુલ્યઽઽ[479]ઇત્ય્ અસમર્થસમાસાસપક્ષે[480]ઽન્યવિરુદ્ધવાચિનઞ્શબ્દસમાસે[481]

__________નોતેસ્__________
[476] સ્હ્: 83.
[477] `અનુમેયવિપરીતેઽ નોત્ ઇન્ચ્લુદેદ્ ઇન્ મ્સ્ & સ્હ્, બુત્ તેન્તતિવેલ્ય્ ઇન્સેર્તેદ્ બ્ય્ થે પ્રેસેન્ત્ wરિતેર્. ચ્f. નોતે 44 અબોવે.
[478] મ્સ્ (અ)તન્તુલ્-.
[479] મ્સ્ (અ)તન્તુલ્-.
[480] મ્સ્ સમર્થસમાસસપક્ષે; સ્હ્ સમર્થસમાસપક્ષે.
[481] સ્હ્ --વાચિ નઞ્ શબ્દ-.
ઽબ્રાહ્મણવદ્ ઽઅનૃતવદ્[482]અન્યો વિરુદ્ધો વા નિયતો વિપક્ષો ગમ્[483]યેત.
__________નોતેસ્__________
[482] સ્હ્ અનુભવત્.
[483] ય્ વ્: 148.
ઽઽનાસ્તિતાસતીઽઽતિ વચનેન પુનસ્ તત્તુલ્યતયા[484][485]યઃ સન્ ન ભવતિ સો ઽતુલ્યો ગ્રાહ્યઃ.
__________નોતેસ્__________
[484] મ્સ્ (અ)તન્તુલ્-.
[485] સ્હ્ તત્તુલ્ય ઉપાયઃ સન્; મ્સ્ તન્તુલ્યતે(ભે ?)યાયઃ. ચ્f. ત્ર્ 82, 15-16: તત્તુલ્યત્વેન યઃ સન્ ન ભવતિ સો ઽસન્...
એવં તર્હિ પૂર્વેણાસિદ્ધત્વાદ્ અપૂર્વવિધાનં ન નિયમાર્થં સ્યાત્. ન.
વ્યાખ્યાનતો--
ઽઽવિશેષપ્રતિપત્તિર્ ન હિ સન્દેહાદ્ અલક્ષણમ્ ।ઽઽ
ઇતિ ન્યાયાત્. અસમર્થસમાસ એવ ભવિષ્યત્ય્ ઽઽઅતત્તુલ્યઽઽ ઇતિ. તથાપિ ઽઽનાન્યત્ર ન વિરુદ્ધઽઽ ઇતિ વચનમ્ અઘટમાનં વા ઘટમાનં કિમ્ અસમર્થસમાસેન સમર્થ એવાસ્તુ સમાસ ઇતિ ચોદ્યે દોષદર્શનાર્થત્વાદ્ ઇતિ.
ઽઽઅસતો ઽધિકરણાદિશક્તિશૂન્યત્વાદ્ વિપક્ષત્વમ્ અનુપપન્નમ્ઽઽ ઇતિ પરઃ.
ન, સ્વવચનવિરોધાત્. અસતો ઽધિકરણશક્તિં પ્રતિરુન્ધાનો યેન વાક્યેન તાં પ્રતિરુણદ્ધિ, તેન તસ્મિન્ન્ અધિકરણશક્ત્યભાવાધિકરણશક્તિં[486]
__________નોતેસ્__________
[486] સ્હ્ --શક્ય-.
વિધત્તે.
[487]"(અર્થા ?) અતદ્રૂપપરાવૃત્તમાત્રપ્રસાધનાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[487] સ્હ્: 84.
સામાન્યવિષયં પ્રોક્તં લિઙ્ગભેદાપ્રતિષ્ઠિતેઃ[488] । ।"[489]
__________નોતેસ્__________
[488] અતદ્રૂપપરાવૃત્ત... ... ... નાત્ । ... ... પ્રતિષ્ઠિતેઃ । । -ધર્મકીર્ત્તિવચઃ । -પ્ર (માણ) વા (ર્ત્તિક) ભા (ષ્યે) 18 પૃ -, ત- સ- પ- 330 પૃ- ।
[489] સામાન્યવિષયં.... ....પ્રતિષ્ઠિતેઃ । । -પ્ર- વા- ભા- 18 પૃ- ।
દાહપાકાદિસમર્થો હ્યર્થો જ્ઞાતુમિષ્ટઃ પાકાદ્યસમર્થવ્યતિરેકી ચાનુમાનેનાર્થો જ્ઞાપ્યતે । અતો બહવો[490]ઽર્થાઃ સજાતીયવ્યાવૃત્તેર્ અનિશ્ચિતત્વાન્નિશ્ચિતત્વાચ્ચ વિજાતીયવ્યાવૃત્તેઃ ઽસામાન્યમિઽતિ વ્યપદિશ્યન્તે ।
__________નોતેસ્__________
[490] ઽબહવો અર્થાઃઽ- મૂલપાઠઃ ।
ભેદાપ્રતિષ્ઠિતેરિઽતિ વચનાત્ । ઊર્ધ્વતાસામાન્યં સજાતીયાન્યવ્યક્તિવ્યાવૃત્ત્યા પ્રત્યક્ષવિષયઃ । તતઃ "સમાનાનાં ભાવઃ સામાન્યમિઽ
ત્યન્યરૂપવ્યાવૃત્તમેવ, [પ્5અ।4] (વિ?) પરીતાદિશઙ્કા ન કાર્યા ।
નનુ---
"વિશેષે ઽનુગમાભાવઃ સામાન્યે સિદ્ધસાધ્યતા ।
અનુમાભઙ્ગપઙ્કે ઽસ્મિન્ નિમગ્ના વાદિદન્તિનઃ[491] । ।"
__________નોતેસ્__________

[491] વિશેષે ઽનુગમા.... .... સાધ્યતા । .... દન્તિનઃ ॥ સાધ્યતા યાવદેવ પ્ર- વા- ભા- 499 પૃ - ।
ઇતિ કથં પરિહાર્યમ્ ?
અત્ર ભાષ્યમ્ । ---
સામાન્યેનાન્વયે સિદ્ધે પક્ષધર્મત્વયોગતઃ ।
વિશેષનિષ્ઠતા તસ્ય સમ્બન્ધગ્રહણાત્ પરા[492] । ।"[493]
__________નોતેસ્__________
[492] વિશેષનિષ્ઠતા.... .... પરા । । -પ્ર- વા- ભા- 500 પૃ-, 3।39।103 ॥
[493] સામાન્યેનાન્વયે.... ....યોગતઃ । ....પરા ॥ -પ્ર- વા- ભા- 500 પૃ-, 3।39।103 ॥
અયોગ[494]વ્યવચ્છેદેન વિશેષણે પક્ષાયોગવ્યવચ્છેદં સાધ્યમપાસ્યસામાન્યેનાન્વયદર્શને તદ્વિશિષ્ટત્વસિદ્ધિરતદ્રૂપપરાવૃત્તતયૈકત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ પક્ષધર્મત્વયોગાત્ । પક્ષધર્માયોગવ્યવચ્છેદેન સામાન્યં[495]
__________નોતેસ્__________
[494] ગ્ય- મૂલપાઠઃ ।
[495] ઽન્યવિંઽ- મૂલપાઠઃ ।
નિશેષીભવતિ । ન વિશેષઃ સામાન્યમ્ ।
[496]યદિ હિ ---
__________નોતેસ્__________
[496] સ્હ્: 85.
પક્ષાયોગવ્યવચ્છેદપૂર્વકમન્વયઃ પ્રદર્શ્યતે ? ભવેદ્ ---
"વિશેષે ઽનુગમાભાવઃ સામાન્યે સિદ્ધસાધ્યતા[497] ।"
__________નોતેસ્__________
[497] વિશેષે ઽનુગમા.... .... સાધ્યતા । -પ્ર- વા- ભા- 499 પૃ- ।
ચ (ન ?) ભવેત્ ।
યદિ ---
સામાન્યેનાન્વયો વિશેષેણ પશ્ચાન્ન પરિણમેત ।
અત એવ ---
પક્ષધર્મતારૂપબલાત્ સામાન્યેન ધર્મિના સમ્બદ્ધો વ્યાપકો વિશેષણઘર્મિણા સમ્બન્ધાદ્ વિશેષણં[498]પરિણમતિ । ન તુ યઃ કશ્ચિત્ ।
__________નોતેસ્__________
[498] ઽણ પરિઽમૂલપાઠઃ ।
એવમ્ ---
યદાપિ --- પક્ષધર્મતાપૂર્વકઃ પ્રયોગઃ તદાપ્યયોગવ્યવચ્છેદેન વિશેષણાત્ ધર્મિમાત્રસમ્બન્ધ્યેવ વ્યાપકં સામાન્યં સત્ વિશિષ્ટતાપ્રતિષ્ઠં પ્રતીયતે ---
ધૂમો ઽત્ર --- ઽયત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિર્ય [પ્5બ્।4] થા --- મહાનસઽ ઇતિ સાધ્યધર્મસામાન્યેન ધર્મિમાત્રયોગવ્યવચ્છેદં સ્મરતાધૂમો ઽત્ર વર્ત્તમાનઃ સાધ્યધર્મસામાન્યનાન્તરીયકઽ ઇતિ પક્ષયોગવ્યવચ્છિન્નસ્તસ્ય ધર્મસામાન્યં પ્રતીયતે ।
સમાનસ્વવિષયવિજ્ઞાનજનનયોગ્યતારૂપયોરેકદૃષ્ટિઃ પર્યુદાસદૃષ્ટ્યાનુપલમ્ભઃ ।
યથા ---
યદ્યત્રોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તં સત્ નોપલભ્યતે સ તત્રાસદ્વ્યવહારવિષયઃ સિદ્ધો યથા --- તુરઙ્ગમોત્તમાઙ્ગે શૃઙ્ગમ્ !
નોપલભ્યતે ચોપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તો ધટઃ ક્વચિત્ પ્રદેશે ।
[499]તત્ર ---
__________નોતેસ્__________
[499] સ્હ્: 86.
ઽઅભાવો નામ પ્રમાણપ્રમેયાભાવરૂપતયા દ્વિવિધોઽ ભટ્ટસ્ય ।
ઽપ્રમેયાભાવો ઽભાવાત્ પૃથગેવ ઽસ્તિ પ્રત્યક્ષસાધ્યઽ ઇતિ ન્યાયમતમ્ ।
"નાસ્તિ પદાર્થો ઽભાવો ન મ પ્રમાણવિષય" ઇતિ મતમ્ બૌદ્ધાનામ્ ।

નનુ ---
ઽઘટો ઽત્ર નાસ્તીતિ ઽઘટવાન્ યન્ન ભવતીઽ ત્યાદિપ્રતિષેધવ્યવહારો ઽસ્તિ । સ કિંવિષયો ભવતુ?
ઽસઘટાદ્ ભૂતલાદન્યભૂતલવિષયઽ ઇતિ બ્રૂમઃ ।
અપરાપરપ્રત્યયયોગેન જાયમાનં ભૂતલં ઽકિઞ્ચિત્ સઘટં કિઞ્ચિત્ સધટાદન્યદિઽતિ ભાવરૂપતયા તદાકારાનુ કારિણા પ્રત્યક્ષેણાનુભૂતનિશ્ચિતં સસહાયતયા સઘટપ્રત્યયનિબન્ધનમ્ । તત્પ્રતિયોગિતયા નિરૂપ્યમાણં સઘટાદન્યદ્ ભૂતલં, ઘટો ઽત્ર નાસ્તિ, [પ્5અ।5] ઘટવાન્ વા ન ભવતીતિ પ્રત્યયદ્વયનિબન્ધનં નિરૂપ્યતે ।
તત્ર ---
અભાવતત્ત્વાવતારણો[500]વિમર્શતરઃ કવલયતિ (?) કલ્પનાવીજાનુપપત્તેઃ ।
__________નોતેસ્__________
[500] ઽણંઽમૂલપાઠઃ ।
તથા હિ ઽઘટો ઽત્ર નાસ્તીતિ બુદ્ધિનિબન્ધનતયા ન કલ્પનામર્હતિ । ભૂતલબિશેષેણ ઘટાદન્યસંજ્ઞેન તસ્યાઃ બુદ્ધેઃ કૃતત્વાત્ । નાપ્યભાવવ્યવહારવિષયતયા । સઘટાદન્યભૂતલવિષયઃ ખલ્વયમભાવવ્યવહારઽઇતિ પ્રથમમેવ કીર્ત્તિતમ્ ।
નાપિ ભાવવિશેષણતયા, પ્રતિનિયતભૂતલાનુભવભાવિતત્વાદન્યવ્યવહારસ્ય । યદિ પુનર્વિશેષણમન્તરેણ નિયતરૂપં ન સિધ્યતિ, ન સિધ્યત્યેવ તર્હિ નિયતં વિશેષણં વિશેષ્યં ચ રૂપમિતિ કિં કસ્ય વિશેષણં વિશેષ્યં વા ?
[501]તસ્માત્ ---
__________નોતેસ્__________
[501] સ્હ્: 87.
સ્વહેતોર્નિયતરૂપમુત્પન્નમ્ ।
યથા ---
વિશેષણં વિશેષ્યં વા પ્રત્યક્ષેણ ચ તદાકારાનુકારિણા તદન્યેન વા પ્રત્યયેનાભૂતં નિશ્ચતં વિશેષણાન્તરમન્તરેણ ।
તથા ---
સઘટાદન્યો ઽપિ ભૂપ્રદેશઃ સ્વહેતોર્નિયતમુત્પન્નઃ, પ્રત્યક્ષેણ તથૈવ દૃષ્ટ્વા વ્યવસ્થાપિતો ઽસ્તુ । પ્રતિયોગ્યન્તરાપેક્ષયા વિષયઃ પ્રતિષેધવ્યવહારસ્ય ।
ઽઇહ ભૂતલે કલશો ઽસન્ઽ ઇતિ પ્રત્યયો ન ભૂતલમાત્રપ્રભવો, ઘટવત્યપિ પ્રસઙ્ગાત્ । નાપિ ભૂતલવિશેષઃ । તતો ભૂતલાત્તસ્ય તત્ત્વાન્યત્વા [પ્5બ્।5]
ભ્યાં યથાસઙ્ખ્યં ઘટવત્યપિ પ્રસઙ્ગસ્યાભાવસ્વીકારસ્ય ચ દુરતિક્રમત્વાત્ ।
તસ્માદલં ભણિત્વાભૂતલકૈવલ્યમેવાભાવઽ ઇતિ પરઃ ।
અયુક્તમ્ એતત્ ।
સમાનસમઞ્જસજાતીયત્વાત્ પ્રસઙ્ગસ્ય । અભાવો ઽપિ ભૂતલમાત્રવિશેષણં નોપપદ્ય[502]તે । ઘટવત્યપિ પ્રસઙ્ગાત્ । તદ્વિશેષં ઽપિ સ્વીકૃતે ઽભાવાદન્યત્વે તસ્ય કિમભાવેન ? ઘટવત્યપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[502] ઽદ્યેઽલિખિત્વા એઽમાત્રા છિન્ના મૂલપાઠે ।
તસ્માત્ ---
અપરાપરપ્રત્યયયોગેન સઘટાદ્ ભૂતલાદન્યદેવ ભૂતલં નિયતપ્રતિભાસવશેન વ્યવહૃતમ્ ।
યથા --- ઘટાભાવપ્રતીતેર્નિબન્ધનમ્ । કિમભાવેન તદ્ (+તિ)રિક્તેન ?
[503]ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તિરુપલમ્ભપ્રત્યયાન્તરસાકલ્યં, સ્વભાવવિશેષશ્ચ । ઽયઃ સ્વભાવઃ સત્સ્વર્થેષૂપલમ્ભપ્રત્યયેષુ સન્ પ્રત્યક્ષ એવ ભવતી ઽત્યાદિ વિસ્તરસ્તુ પ્રસિદ્ધ એવ ।
__________નોતેસ્__________
[503] સ્હ્: 88.
અત્ર ---
દ્વૌ વસ્તુસાધનાવેકઃ પ્રતિષેધહેતુઃ । સ્વભાવપ્રતિબન્ધે હિ ---
પ્રત્યર્થો ઽર્થં ગમયતિ । સ ચ સ્વભાવપ્રતિબન્ધઃ સાધ્યે ઽર્થે લિઙ્ગસ્ય, વસ્તુતસ્તાદાત્મ્યાત્તદુત્પત્તેશ્ચ । અતત્સ્વભાવસ્યાતદુત્પત્તેશ્ચ તદ્વ્યવહારનિયમાભાવાત્ । કાર્યસ્વભાવહેતુવિધેર્ભિન્નાભિન્નસ્વભાવસ્ય સાધ કૌ તેનોપેયસ્ય ભેદાદુપાયો વિધિસાધનૌ ભિન્નૌ । તૌ તાવત્ કથ સાધયતઃ ?
ઉચ્યતે ।
યસ્ય યત્રાયત્તં સ્વરૂપં સ આપત્તિવિષયં સાધયતિ । એત[પ્5અ।6] દેવ પ્રતિબદ્ધસ્વભાવત્વમુચ્યતે । તચ્ચાયત્તત્વં કાર્યે ત્વકારણેન કર્ત્તવ્યત્વે સાધ્યસ્ય ચ સ્વભાવત્વે વિસ્પષ્ટમુચ્યમાને સ્ફુરતિ । ન સંયોગિત્વે સતિ, ન વા સમવાયિત્વે સતિ । તેનોચ્યતે । ---
"તાદાત્મ્યાત્તદુત્પત્તેશ્ચ"
ઇતિ ।
સ્વભાવપ્રતિબદ્ધત્વં હિ વ્યાપકસ્ય તત્ર ભાવ એવ ઽવ્યાપ્યસ્ય વા તત્રૈવ ભાવઽ ઇત્યેવં લક્ષણાન્વયવ્યતિરેકલક્ષણો ઽવિનાભાવ ઉચ્યતે । સ ચાવિનાભાવસ્તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યાં વ્યાપ્તઃ । તયોસ્તત્રાવશ્યમ્ભાવત્વાત્ । તસ્ય તયોરેવ ભાવાત્ । નન્વેતદેવ ન સહામહે મહેશ્વરેણાપ્યનુશિષ્ટમ્ ।
સતો રૂપાદેરસતો ગતિરકાર્યકારણત્વે ઽપિ । તથા --- તસ્યાપિ હિ કાર્યમેવાથ ચ વ્યભિચરતિ બહ્નિમ્ ।

તથા ---
કાર્યત્વમન્તરેણાપિ જનસાધારણં[504]ગમયતિ । ગમયતિ ચ કાર્યં કારણાત્માનમ્ । ન કારણાત્મા કાર્યમ્ । સાધારણકાર્યકારણભાવઃ સમ્બન્ધઃ । તત્રોચ્યતે । ---
__________નોતેસ્__________
[504] ઽણઽમૂલપાઠઃ ।
[505]"એકસામગ્ર્યધીનસ્ય રૂપાદેરસતો ગતિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[505] સ્હ્: 89.
હેતુધર્માનુમાનેન ધૂમેન્ધનવિકારવત્[506]। ।[507]
__________નોતેસ્__________
[506] એકસામગ્ર્યધીનસ્ય.... ... ગતિઃ । .... વિકારવત્ ॥ -પ્ર- વા- 3।8 । ત- સ- પં- 417 પૃ- ।
[507] હેતુધર્માનુમાનેન.... ....વત્ ॥ -પ્ર- વા- 3।8, ત- સં- પં- 417 પૃ- ।
શક્તિપ્રવૃત્યા ન વિના રસઃ સૈવાન્યકારણમ્ ।
ઇત્યતીતૈકકાલાનાં ગતિસ્તત્કાર્યલિઙ્ગતા ।"
રમો હિ રસનેવ પૂર્વકં ગમયતિ સ્વોપાદાનમ્ । હેતુધર્માનુમાનેન પુનઃ સમાનકાલં રૂપમ્ । યતો --- યેનાસૌ રસો રસેન જનિ [પ્5બ્।6] તઃ સ પ્રવૃત્તશક્તિરૂપોપાદાનરૂપસહકારિકારણો રસો રસં જનયતિ । ન કેવલઃ ।
યથોક્તરૂપસહકારિત્વં ચ હેતુધર્મો, હેતુવિશેષણમ્ । નચાનુમીયમાનમ્ સમાનકાલતયા રૂપમનુમાપકસ્ય રસસ્ય કાર્યહેતુતાં વ્યાહન્તિ ।
યથા ---
સ્વભાવહેતોઃ કૃતકત્વસ્ય "હેતુપ્રત્યયૈરિઽઽતિ વ્યતિરિક્તં વિશેષણં ન સ્વભાવતાં નિરાકરોતિ --- તથેહાપિ નયો વેદિતવ્યઃ ।
તથા ---
યદિ નામ ભસ્માઙ્ગારાદિનિરુદ્ધે ઽપિ કારણે ઽનુવર્ત્તતે । તત્ કિમે[508] તાવતા તત્પૂર્વકતાં વ્યભિચરતિ ?
__________નોતેસ્__________
[508] ઽવઽલિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
જલસ્ય પુનઃ સ્થૈર્યમુપાર્જિતમાધારણાતઃ સ્થિરં જલમાધારં ગમયતિ । કાર્યતયૈવ ।
યત્ પુનઃ કારણં કાર્યસ્ય ન ગમકમ્, તત્પુરુષાય બાધતે ।
તથા હિ---
"કુર્વતા બહ્નિના ધૂમં કારણત્વમવાપ્યતે ।
કુર્વતા યદિ ગમ્યેત ગમકત્વં ભવેદપિ[509]। ।[510]
__________નોતેસ્__________
[509] કુર્વતા યદિ .... ....ભવેદપિ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 605 પૃ-, 4।203।488 ॥
[510] કુર્વતા વહ્નિના.... ....વિદ્યતે । ....ભવેદપિ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 605 પૃ-, 4।203।488 ॥
યત્ત્વશક્યં તથા ગન્તુમિતિ દોષો ન તસ્ય સઃ ।
તથા તત્કાર્યમેવ સ્યાદ્ ધૂમાભાવાદભાવતઃ[511]। ।[512]
__________નોતેસ્__________
[511] તથા તત્કાર્યમેવ... ....ભાવતઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 605 પૃ-, 4।203।489 ।
[512] યત્ત્વશક્યં તથા ગન્તુ.... .... સઃ । ....ભાવતઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 605 પૃ-, 4।203।489 ।
[513]વ્યાપકં વ્યતિરિક્તત્વે કારણં સર્વમેવ હિ ।
__________નોતેસ્__________
[513] સ્હ્: 90.
પૂર્વત્વે કારણસ્યેષ્ટે હ્યુપાદાનં તદર્થિનામ્[514]। ।
__________નોતેસ્__________
[514] વ્યપકં વ્યતિરિક્તત્વે.... .... મેવ હિ । .... તદર્થિનામ્ । -પ્ર- વા- ભા- 605 પૃ-, 4।302 કા- ।

પરત્વે હ્યનુમાનં યત્ સામર્થ્યાત્ તદ્ ભવિષ્યતિ ।
કો હિ હસ્તગતં દ્રવ્યં પાદગામિ કરિષ્યતિ[515]? ॥
__________નોતેસ્__________
[515] કો હિ હસ્તગતં .... .... કરિષ્યતિ ॥ (એતાવદેવ) પ્ર- વા- ભા- 69 પૃ- ।
ભાવિકારણભાવેન પરલોકાનુમા સ્થિરા । ।"
ભાવિના સાર્ધમન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનમપિ પ્રત્ય[પ્5અ।7] ક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામેવ સમ્ભાવ્યમ્ ।
અપ્રતિબદ્ધશક્તિકં હિ કારણં યેન પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભેન પરિચ્છિદ્યતે, તેન કાર્યમસ્યાવશ્યમ્ભાવિ । પરિચ્છિન્દતા કાર્યસ્ય ભાવાત્ । ઽબાધં ન કરોતિ કારણમિઽતિ પરિચ્છિન્નં ભવતિ । તેન કારણસ્યાપિ ગમકત્વે કાર્યત્વમેવે[516]ઽતિ ભેદે સતિ ગમકં નાન્યદિત્યુક્તં ભવતિ ।
__________નોતેસ્__________
[516] કાર્યમેવેતિ અધિકં લિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
યત્ પુનરુચ્યતે । ---
તાદાત્મ્યાવિશેષે ઽપિ શિંશપાત્વં ગમકં, ન વૃક્ષત્વમપિ । તસ્માદ્ અવ્યભિચારિ ગમકં ન તદાત્મકમિતિ ! તત્રાચાર્યેણોક્તમ્ । ---
"યો વાત્મા સો ઽવિભાગવાન્ સ તેનાવ્યભિચારી સ્યાત્ ।"
ય આત્મા યસ્ય સ ગમકસ્તસ્ય । વૃક્ષઃ શિંશપામપાસ્યાપ્યસ્તિ પલાશાદિઃ ।
ન તુ શિંશપા તથેતિ સૈવાવિભાગવતી ।
"તત્રાપિ શિંશપાત્મા સ્યાદ્ વૃક્ષો ઽપિ ગમકો મતઃ ।
તાદાત્મ્યં સુગમં નેતિ ગમકત્વં ન વિદ્યતે[517]। ।[518]
__________નોતેસ્__________
[517] તત્રાપિ શિંશપાત્મા.... ....મતઃ । ....વિદ્યતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 605 પૃ-; 4।203।490 ।
[518] તાદાત્મ્યં સુગમં.... .... વિદ્યતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 605 પૃ-; 4।203।490 ।
તથા વા ગમકત્વે સ્યાદવિભાગત[519]યા ગતિઃ ।
__________નોતેસ્__________
[519] ઽગબત્ યા ગતિઃઽમૂલપાઠઃ ।
તસ્માત્ સર્વા ગતિઃ કાર્યાવિભાગત્વેન વસ્તુનઃ[520]। ।[521]
__________નોતેસ્__________
[520] તથા વાગમકત્વે.... .... ગતિઃ । .... વસ્તુનઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 604 પૃ-, 4।203।491 ।
[521] તસ્માત્ સર્વા... ... વસ્તુનઃ । - પ્ર- વા- ભા- 605 પૃ-, 4।203।491 ।
[522]અપિ ચ ---
__________નોતેસ્__________
[522] સ્હ્: 91.
ઽપક્ષધર્મઽ ઇત્યત્ર ધર્મશબ્દો ન ગુણપર્યાયઃ । કિં તર્હિ ? આશ્રિતવાચી ।
પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તન્યાયાત્ ।
તેન ---
"દેહાશ્રિતવસ્ત્રાદાવપ્રસઙ્ગો ધર્મશબ્દસ્ય" ઇત્યપ્રસ્તુતમપિ ગ્રાહ્યમસ્તુ ।
તદેવમ્ ---
અવિનાભાવો વ્યાપ્તસ્તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિભ્યામ્ । ઽતે ચ --- તાદાત્મ્યતદુ[પ્5બ્।7]
(+ત્પ) ત્તી સ્વભાવકાર્યયોરેવેઽતિ તાભ્યામેવ વસ્તુસિદ્ધિઃ ।
તત્ર પ્રયોગઃ ।
યસ્ય યેન સહ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી ન સ્તઃ, સ ન તદવિનાભાવી । યથા ---
પ્રમેયત્વાદિરનન્તત્વાદિના, ન સ્તશ્ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તી કાર્યસ્વભાવવ્યતિરેકિણામ્ ।
વ્યાપકાનુપલબ્ધિરેષા ।

સ્વભાવાનુપલબ્ધિસ્તુ ---
સ્વભાવહેતાવન્તર્ભાવિત્વાત્ તત્તાદાત્મ્યલક્ષણઃ પ્રતિબન્ધવ્યાપકકારણાનુપૂર્વી ચ તાદાત્મ્યતદુત્પત્તિબલાદેવ કાર્યવ્યાપ્યયોર્નિવૃત્તિં સાધયતઃ, પ્રતિષેધસિદ્ધિરપિ યથોક્તાયા એવાનુપલબ્ધેઃ ।
અનુપલબ્ધેસ્તાવત્ તસ્યા ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તસ્ય સત્ત્વે સમ્ભવાત્ ।
નહ્યસ્તિ---સમ્ભવસ્તુલ્યસ્વજ્ઞાનજનનયોગ્યતયોઃ પ્રતિયોગિનોઃ સતોરેકરૂપનિયતાયાઃ પ્રતીતેઃ ।
યસ્મિન્ વેદ્યમાને યસ્મિન્ (યન્ ?) નિયમેન વેદ્યતે, તત્તસ્ય પ્રતિયોગિ ।
તદેકેન્દ્રિયજ્ઞાનગ્રાહ્યં વા । યથા---ભૂતલઘટરૂપયોઃ ।
ભિન્નેન્દ્રિયગ્રાહ્યં વા ।
[523]યથા---દેવકુલભેરીશવ્દયોઃ । વિકલ્પજ્ઞાનાન્ધકારસ્ય પ્રતિષેધ્ય[524]
__________નોતેસ્__________
[523] સ્હ્: 92.
[524] અત્રઽપ્રતઽઇતિ લિખિત્વા છિન્નમિવ મૂલપાઠે ।
દીપયોર્વા ।
ઽદેશકાલસ્વભાવવિપ્રકૃષ્ટેષુ મેરુધામપિશા ચેષુ ચાનુપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તેષુ સત્સ્વપિ પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિલક્ષણાયા અદૃશ્યાનુપલબ્ધેઃ સમ્ભવાદનૈકાન્તિકત્વેન પ્રતિષેધવ્યવહારાસિદ્ધેર્દૃશ્યાનુપલ [પ્5અ।8] બ્ધેરેવ સા ભવતીતિ પ્રતિષેધસિદ્ધિરપિ યથોક્તાયા એવાનુપલબ્ધેરિતિ સિદ્ધમ્ ।
યથા ---
એકજ્ઞાનસંસર્ગિણિ દૃશ્યમાને દૃશ્યત્વં પ્રતિષેધસ્ય । તથા--- અતીતકાલે ઽતીતકાલત્વમદૃષ્ટસ્મૃતિસંસ્કારે ઽદૄષ્ટસ્મૃતિસંસ્કારત્વમ્, વર્ત્તમાને વર્ત્તમાનત્વમ્ । તેનાદૃષ્ટસ્મૃતિસંસ્કારાતીતસ્ય પ્રતિપત્તૃપ્રત્યક્ષસ્ય દૃશ્યપ્રતિષેધ્યસ્ય વર્ત્તમાનસ્ય ચાન્યોપલબ્ધિલક્ષણા પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિસ્વભાવાનુપલવ્ધિલક્ષણા પ્રત્યક્ષનિવૃત્તિસ્વભાવાનુપલબ્ધિરભાવવ્યવહારે હતુઃ ।
તેન ---
દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધિચોદનાપિ પ્રચ્યાવિતા ।
ઽગૌરયમ્, સાસ્નાદિસમુદાયાત્મકત્વાદિ ઽત્યાદેર્દૃષ્ટાન્તત્વાત્ ।
પરિણામેન યોગ્યતાભાજો યોગિપ્રભાવાદ્વા સ્તમ્ભિતજ્ઞાનશક્તેર્ઘટસ્ય ઘટતે કથં ભૂતલે પ્રતિષેધઃ ? સાન્ધકારે, સાલોકે વા ?
ન ।
તદાનીમદૃશ્યત્વાત્ । યોગિનાપિ ઇન્દ્રિયસ્ય વિષયસ્ય વા જ્ઞાનજનન શક્તિસ્તમ્ભસમ્ભવાત્ ।
સા ચાનુપલબ્ધિઃ વ્યાસેન ષોડશપ્રકારા ।
તસ્યાશ્ચ સઙ્ગ્રહશ્લોકઃ ।--
"સ્વભાવકારણવ્યાપિકાર્યાણાં સ્યુઃ પૃથક્ પૃથક્ ।
અદૃગ્વિરોધિ દૃગ્વૈરિ કાર્યાદૃગ્વૈરિવ્યાપ્તદૃક્ ॥"
[525]તત્ર--
__________નોતેસ્__________
[525] સ્હ્: 93.
(1)સ્વભાવા[526]નુપ[527]લબ્ધિર્યથા--
__________નોતેસ્__________
[526] ઽવનુઽમૂલપાઠઃ ।
[527] અત્રઽવઽઇતિ લિખિત્વા છિન્નમિવ મૂલપાઠે ।
નાત્ર ધૂમઃ, ઉપલબ્ધિલક્ષણપ્રાપ્તાનુપલબ્ધેઃ ।
(2)કારણાનુપલબ્ધિર્યથા --
નાત્ર ધૂમો બ[પ્7બ્।8] હન્યભાવાત્ ।
(3)વ્યાપકાનુપલબ્ધિર્યથા --
નાત્ર[528]શિંશપા, વૃક્ષાભાવાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[528] ઽભ્રાભ્રઽઇતિ મૂલપાઠે ।
(4)કાર્યાનુપલબ્ધિર્યથા --

નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ ધૂમકારણાનિ સન્તિ, ધૂમાભાત્રાત્ ।
(5) સ્વભાવવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા --
નાત્ર શીતસ્પર્શો બહ્નેઃ ।
(6)કારણવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા --
નાસ્ય રોમહર્ષાદિવિશેષા સન્તિ, સન્નિહિતદહનવિશેષત્વાત્ ।
(7)વ્યાપકવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા --
નાત્ર તુષારસ્પર્શો બહ્નેઃ ।
(8)કાર્યવિરુદ્ધોપલબ્ધિર્યથા --
નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્[529]યાનિ શીતકારણાનિ સન્તિ, બહ્નેઃ ।
__________નોતેસ્__________
[529] અત્રઽસામાન્યાર્થાનિઽઇતિ લિખિત્વાન્યાછિન્નમિવ મૂલપાઠે ।
(9)સ્વભાવવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા --
નાત્ર શીતસ્પર્શો ધૂમાત્ ।
(10) કારણવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા --
ન રોમહર્ષાદિવિશેષયુક્તપુરુષવાનયં પ્રદેશો ધૂમાત્ ।
[530](11)વ્યાપકવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા --
__________નોતેસ્__________
[530] સ્હ્: 94.
નાત્ર તુષારસ્પર્શો ધૂમાત્ ।
(12) કાર્યવિરુદ્ધકાર્યોપલબ્ધિર્યથા --
નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્થ્યાનિ શીતકરણાનિ સન્તિ, ધૂમાત્ ।
(13)સ્વભાવવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલવ્ધિર્યથા --
ન ધ્રુવભાવી, ભૂતસ્યાપિ ભાવસ્ય વિના હેત્વન્તરાપેક્ષણાત્ ।
(14)કારણવિરુદ્ધબ્યાપ્તોપલબ્ધિર્યથા --
નાત્ર ધૂમઃ, તુષારસ્પર્શાત્ ।
(15) બ્યાપકવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્યથા --
નાયં નિત્યઃ, કદાચિત્ કાર્યકારિત્બાત્ । નિત્યં હિ---નિરતિશયત્વેન વ્યાપ્તમ્ ।
તદ્ વિરુદ્ધં સા [પ્6અ 1] ઽતિશયત્બમ્ । તેન વ્યાપ્તં કાદાચિત્કાર્યકારિત્વમ્ ।
(16)કાર્યવિરુદ્ધવ્યાપ્તોપલબ્ધિર્યથા --
નેહાપ્રતિબદ્ધસામર્ધ્યાનિ બહ્નિકારણાનિ સન્તિ, તુષારસ્પર્શાત્ ।
તદેવમ્---
એષા સ્વભાવાનુપલબ્ધિઃ પ્રયોગભેદાદ્ વ્યાસતઃ ષોડશપ્રકારા ।
કાર્યકારણબ્યાપ્યવ્યાપકભાવસિદ્ધિઃ ખલુ ---
દૃશ્યતામન્તરેણ ન સમ્ભવતિ । તતો વિરુદ્ધયા ઉપલવ્ધ્યા કારણાદ્યનુપલવ્ધ્યા ચ યેષાં પ્રતિષેધ ઉક્તસ્તેષાં દૃશ્યાનામેવ સ્મૃતાનાં પ્રતિષેધસિદ્ધિઃ ।
સર્વવિત્પ્રેત્યભાવાદયસ્તુ---
ન પૂર્વં, ન તદા નીં બા દૃશ્યાસ્તતો ન વિષેદ્ધવ્યાઃ ।
ભાષ્યં પુનઃ---
[531]"અભાવેન હિ શીતસ્ય વહ્નેઃ પ્રાગુપલબ્ધિભાક્ ।
__________નોતેસ્__________
[531] સ્હ્: 95.

સમ્બન્ધસ્તેન તત્સિદ્ધયા તદભાવઃ પ્રસિધ્યતિ[532]। ।"[533]
__________નોતેસ્__________
[532] અભાવે ન હિ શીતસ્ય... .... લબ્ધિભાક્ । .... પ્રસિદ્ધ્યતિ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 231 પૃ-, 3।88।272 ॥
[533] સમ્બન્ધસ્તેન..... .... પ્રસિદ્ધ્યતિ । -પ્ર- વા- ભા- 231 પૃ-, 3।88।272 ।
સ ચાભાવો ઽનુપલબ્ધિરેવ । તેનાનુપલબ્ધિરેવાનુમાનસિદ્ધા સાધયત્ભાવવ્યવહારમ્, યથા પ્રત્યક્ષસિદ્ધા । યતો - વક્ષ્યતિ ।
"તસ્માદનુપલમ્ભો ઽયં સ્વયં પ્રત્યક્ષતો ગતઃ[534]।
__________નોતેસ્__________
[534] તસ્માદનુપલમ્ભો........ ગતઃ ॥ -પ્ર- વા- 4।274 કા-; પ્ર- બા- ભા 637 પૃ-, 233 પૃષ્ટે ચ ।
ઇતિ ।
તથાનુમાનતો ગતઽ ઇત્યપિ વેદિતવ્યમ્ ।
યદા તુ --
રોમહર્ષાભાદઃ સાધ્યતે । તદાગ્નિના શીતાનુપલબ્ધિઃ । તયા કારણાનુપલબ્ધ્યા રોમહર્ષાભાવઃ સાધ્યતે । તત્ર ---અગ્નિરૂપેણ સ્પર્શસ્યોષ્ણાત્મનઃ એકસામગ્ર્યધીનતયાનુમાનમ્ । સ ચ શીતાભાવસ્વભાવઃ । તસ્યાનુમાનેનોપલ પ્[6બ્।1] (+બ્ધિ)રેવ શીતાનુપલબ્ધિઃ । તેન--કાર્યહેતુકારણાનુપલવ્ધ્યોરેકત્ર પ્રવૃત્તત્વાન્ ન વિરોધી નામ પદાર્થો લિઙ્ગાન્તરમ્ ।
તસ્યાનુપલબ્ધિરેબાનુમાનસિદ્ધાભાવં ગમયતિ । તેનાનુમિતાનુમાનમેઽતદિતિ ।
મિત્રમતં પુનઃ ---
ઽઅનુપલ(+બ્ધ)તા સ્વભાવસ્યાપરા । સ્વભાબાનુપલબ્ધિરેવાપરસ્યાપરા ભવતિઽ કારણાનુપલબ્ધિર્વ્યાપકાનુપલબ્ધિશ્ચેઽત્યાદિ પ્રકારા ।
તસ્માદ્ ---વિધિપ્રતિષેધપ્રકારપ્રયોગે ઽપ્યનુપલવ્ધિરેવ ગમિકા ।
આહ ચ । ---
"અન્યથૈકસ્ય ધર્મસ્ય સદ્ભાવોક્ત્ત્યાપરસ્ય તત્ ।
નાસ્તિત્વ કેન ગમ્યેત ? વિરોધાચ્ચેદસાવપિ[535]। ।[536]
__________નોતેસ્__________
[535] અન્યથૈકસ્ય ધર્મસ્ય.... ....તત્ । । ....સાવપિ । । -(સ્ય ભાવસ્ય પાઠયુક્) પ્ર- વા- ભા- 230 પૃ-; 3।87 કા ।
[536] નાસ્તિત્વં કેન.... .... વપિ ॥ -પ્ર- વા- ભા 230 પૃ-, 3।87 કા ।
સિદ્ધકેનાસહસ્ધાનાદિતિ ચેત્ ? તત્ કુતો ગતમ્ ? ।
દૃશ્યસ્ય દર્શનાભાવાદિતિ ચેત્ ? સાપ્રમાણતા[537] । ।"[538]
__________નોતેસ્__________
[537] દૃશ્યસ્ય દર્શના... .... પ્રમાણતા । -પ્ર- વા- ભા- 230 પૃ-, 3।88 કા- ।
[538] સિદ્ધઃ કેનાસહ.... ....મતમ્ । ....ઽપ્રમાણતા ॥ -પ્ર- વા- ભા- 230 પૃ-, 3।88 કા- ।
[539]પ્રતિયેધ ઽપિ દ્વિવિધઃ --- તાદાત્મ્યસ્યાધેયસ્ય ચ ।
__________નોતેસ્__________
[539] સ્હ્: 96.
તત્ર --ઽતાદાત્મ્યે નિષેધ્યે વિશેષણમપ્યુપલબ્ધિલક્ષણયાપ્તમિઽતિ ન વાચ્યમ્ । સર્વસ્યૈવ દૃશ્યત્વાત્ ।
તદેવ ચ નિષિધ્યતે તાદાત્મ્યેન, યદ્ યત્ર નિયતાકારમ્ ।
યથા ---
"સ્તમ્ભો ઽયમમ્ભોધરો ન ભવતિ । પિશાચો વા શશવિષાણં વા ન ભવતીતિ ।
યત્ પુનરનિયતાકારમ્ --- તન્ન સિધ્યતે (તિ?) । યથા---
ક્ષણિકત્વનીલે---
"વસ્તુસઙ્કરસિદ્ધિશ્ચ પ્રમાણાભાવનાશ્રિતા ।"
ઇત્યપ્યસત્ । યતઃ ક્વચિત્ પ્રમાણં વૃત્તં તત્ પ[પ્6અ।2]રિચ્છિનત્તિ, તતો ઽન્યદ્ વ્યવચ્છિનત્તિ ।
"તૃતીયપ્રકારાભાવં ચ સૂચયતીઽત્યેકપ્રમાણં વ્યાપાર એષઃ ।
વિરુદ્ધોપલબ્ધૌ ચ દ્વિવિધો વિરોધઃ । સહાનવસ્થાનલક્ષણઃ ।

પરસ્પરપરિહારસ્થિતલક્ષણતા ચ । લક્ષણમન્યોર્વિકલકારણસ્ય ભવતો ઽન્યભાવે ઽભાવાદ્ વિરોધગતિઃ, પરસ્પરપરિત્યાગસ્થિતસ્વરૂપત્વં ચ ।
આદ્યસ્ય --- પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભૈર્ગ્રહણમ્ । અત એવાયમ્ --- દૃશ્યયોરેવ વસ્તુનોરેબ વિરોધઃ ।
દ્વિતીયસ્તુ --- વસ્ત્વવસ્તુનોર્દુશ્યાદૃશ્યયોરપિ । દ્વિતીયસ્ય ગ્રહણોપાયો નિયતોપલમ્ભઃ ।
અત એવોચ્યતે । ---
ઽયસ્મિન્ પરિચ્છિદ્યમાને યન્નિયમેન વ્યવચ્છિદ્યતે, તત્તતો ઽન્યદિઽતિ ।
[540]તદુક્તમ્ । ---
__________નોતેસ્__________
[540] સ્હ્: 97.
"અન્યોન્યભેદસિદ્ધેર્વા ધ્રુબભાવવિનાશવત્ ।
પ્રમાણાન્તરબાધાદ્વા કદાચિત્કાનપેક્ષવત્[541]। ।"[542]
__________નોતેસ્__________
[541] અન્યો ઽન્યભેદસિદ્ધે.... ....વત્ । .... ક્ષવત્ । -પ્ર- વા- ભા- 640, 4।279 કા- ।
[542] પ્રમાણાન્તર.... .... પેક્ષવત્ ॥ -(સાપેક્ષધ્રુવભાવવત્ ઇતિ પાઠયુક્) પ્ર- વા- ભા- 640 પૃ-, 4।279 કા- ।
પ્રત્યક્ષમેવ નિષેધકમનુપલમ્ભ ઉચ્યતે । તે ન ---
કાર્યકારણભાવસિદ્ધૌ --- ઽપ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભાભ્યામિઽત્યત્ર યદ્યનુપલમ્ભો ઽનુમાનમ્, તદા --- તત્રાપિ વ્યતિરેકગ્રહો ઽપરેણાનુમાનેનેત્યનવસ્થિતિ પ્રત્યુક્તમ્ ।
કાર્યહેતૌ ચ । ---
"ક્ષણિકત્વે કથં ભાવાઃ ક્વચિદાયત્તવૃત્તયઃ ।
પ્રસિદ્ધકારણાભાવે યેષાં ભાવસ્તતો ઽન્યતઃ[543]। ।[544]
__________નોતેસ્__________
[543] ક્ષણિકત્વે કથં.... .... વૃત્તયઃ । ઽન્યતઃ ॥ હે- વિ- ટી- અર્ચટેનોદ્ધૃતમ્ 155 પૃ- ।
[544] પ્રસિદ્ધકારણાભાવે.... ....ઽન્યતઃ ॥ --હે- વિ- ટી- અર્ચટેનોદ્ધૃતમ્ 155 પૃ- ।
તતશ્ચાનગ્નિતો ઽધૂમાદ્ યથા ધૂમ[પ્6બ્।2] સ્ય સમ્ભવઃ ।
શક્રમૂર્ધ્નસ્તથા તસ્ય કેન વાર્યેત સમ્ભવઃ[545]? ॥
__________નોતેસ્__________
[545] તતશ્ચાનગ્નિતો .... સમ્ભવા । .... સમ્ભવઃ ॥ -(અતશ્ચ- પાઠયુક્) હે- વિ- ટી- અર્ચટેનોદ્ધૃતમ્ 155 પૃ-; વા (દ) ન્યાય) ટી (કા-) શાન્તરક્ષિતઃ 15 પૃ-
ચિત્રં ચિત્રકરાજ્જાતં યતસ્ત્રિષ્વપિ દૃશ્યતે ।
અયસ્કારાચ્ચ તીક્ષણત્વં વદરીબીજતો ઽપિ ચ ॥
શાલૂકાદપિ શાલૂકં કથં ભવતિ ગોમયાત્ ? ।
જાયતે ચ શરઃ શૃઙ્ગાત્ જાયતે ચ શરાદપિ । ।
વીજકન્દોદ્ભવા રમ્ભાપ્યમ્ભો ઽસ્તિ મણિસમ્ભવમ્ ।
બૃશ્ચિત્કાન્નિશ્ચિતં જાતો બૃશ્ચિકો ગો મયાદપિ । ।
--- એવમાદિષુ વ્યભિચારદૃષ્ટેરિષ્ટં કથં કાર્યસ્ય હેતુત્વમ્ ?
ઉચ્યતે ।
અગ્નીન્ધનસામગ્રીજન્યો યાદૃષો ધૂમો ન તાદૃશ એવ ધૂમાદ્ ભવતિ ।
કારણભેદેન કુતશ્ચિત્ સામ્યાત્ સમાનરૂપતયાવસીયમાનસ્યાપ્યન્યાદૃશત્વાત્ । તાદૃશો હ્યનીન્ધનાદિસામગ્રીક્ષણાન્તરજન્ય એવાપરઃ ક્ષણઃ ।
[546]ત[547]થા ---
__________નોતેસ્__________
[546] સ્હ્: 98.
[547] અત્રઽદઽલિખિત્વા છિન્નમિવ મૂલપાઠે ।
તદન્ય આદ્ય એષાપરાગ્નીન્ધનાદિસામગ્રીજન્યઽ ઇતિ તાદૃશસ્ય ધૂમસ્ય ધૂમાત્ સમ્ભવાભાવાત્ । ન ક્વચિદનાશ્વાસઃ કાર્યઃ ।

એવમ્--- અન્યાદૃશમેવ ચિત્રં ચિત્રકરકરપલ્લવોલ્લસિતમન્યાદૃશમેવમતન્ત્રિયન્ત્રવિસ્ફુરિતમ્ ।
તૂણીતોમરાદિષુ ચ તીક્ષ્ણત્વમયસ્કારાદન્યા દૃશમ્ ।
બદરીબીજનિર્જાતમન્યાદૃશમેવ કણ્ટકકોટિતયા પ્રત્યકલિતમ્ ।
એવમ્ ---
શાલૂકાદીનામપિ ભેદો વાચ્યઃ । પ્રત્યેતિ ચ વનકન્દોદ્ભવાં કદલીમન્યાદૃશી [પ્6અ।3] મ્ બીજોદ્ભવાયાઃ કદલ્યાઃ ।
ઉક્તં ચ ---
"તૈક્ષ્ણ્યાદીનાં યથા નાસ્તિ કારણં કણ્ટકાદિષુ ।
તથાકારણમેતત્ સ્યાદિતિ કેચિત્ પ્રચક્ષતે[548]। ।[549]
__________નોતેસ્__________
[548] તથા કારણ.... ....પ્રચક્ષતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 133 પૃ- 2।181 કા ।
[549] તૈક્ષ્ણ્યાદીના.... .... કણ્ટકાદિષુ । .... પ્રચક્ષતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 133 પૃ- । 2।181 કા- ।
સત્યેવ યસ્મિન્ યજ્જન્મ વિકારે વાપિ (+યા ?) ક્રિયા ।
તત્તસ્ય કારણં પ્રાહુસ્તત્ તેષામપિ વિદ્યતે ॥"
અન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિનાં નાપરઃ કાર્યકારણાભાવઃ ।
ન ચ સ્પર્શેનાનેકાન્તઃ ।
"સ્પર્શસ્ય રૂપહેતુત્વાદ્ દર્શને ઽસ્તિ નિમિત્તતા[550]।
__________નોતેસ્__________
[550] સ્પર્શસ્વરૂપહેતુત્વાદ્ નિમિત્તતા ॥ -પ્ર- વા- ભા- 134 પૃ-, 2।183 કા- ।
યદિ નામરૂપાન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાયિ રૂપદર્શનં સ્પર્શસ્યાન્વયવ્યતિરેકાવનુવિધત્તે । તથાપિ સ્પર્શઃ પરમ્પરયા હેતુઃ ।
એકસામગ્ર્યધીનત્વાત્ ।
[551]ભદૃસ્યાત્ર ચોદ્યમ્ ---
__________નોતેસ્__________
[551] સ્હ્: 99.
"યઃ શુભાશુભકર્મણઃ કર્ત્તા ન સ ફલસ્ય ભોક્તા --- અતઃ કૃતનાશાકૃતાભ્યાગમદોષઃ ।
"નૈરાત્મ્યવાદપક્ષે ચ પૂર્વમેવાવવુધ્યતે ।
તદ્ વિનાશાત્ ફલં ન સ્યાન્યસાન્યા (?) ઽપિ વા ભવેત્[552]। ।
__________નોતેસ્__________
[552] નૈરાત્મ્યયવાદ.... .... .... બુધ્યતે । ....ભવેત્ । --ત- સં- 167 પૃ-, 481 કા- ।
ઇતિ નૈવ પ્રવર્ત્તેત પ્રેક્ષાવાન્ ફલલિપ્સ યા ।
શુભાશુભક્રિયારમ્ભે દૂરતસ્તુ ફલં સ્થિતઃ[553]। ।[554]
__________નોતેસ્__________
[553] ઇતિ નૈવ પ્રવર્ત્તેત.... .... લિપ્સયા । .... સ્થિતઃ । । ત- સ- 167 પૃ-, 481 કા- ।
[554] શુભાશુભક્રિયા.... .... ફલં સ્થિતઃ ॥ --ત- સં- 481; પૃ- 167 (સ્થિતં પાઠયુક્) ।
કિઞ્ચ ---
ક્ષણાન્નાનાગતાન્ નાતીતાન્ ન વર્ત્તમાનતાવન્તં કાલમનવસ્થિતેઃ કાર્યજન્મ ।
"તસ્માત્ પ્રાક્ કર્મનિષ્પત્તેર્વ્યાપારો યસ્ય દૃશ્યતે ।
તદેવ કારણં તસ્ય ન ત્વાનન્તર્યમાત્રકમ્[555]। ।"[556]
__________નોતેસ્__________
[555] તદેવ કારણં માત્રકમ્ ॥ ત- સ- 169 પૃ-, 487 કા- ।
[556] તસ્માત્ પ્રાક્ કાર્ય.... ... દૃશ્યતે । ... માત્રકમ્ । । ત- સં- 169 પૃ-, 487 કા- ।

કિઞ્ચ ---
પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભેન ગ્રહણમપિ સમ્ભાવ્યતે । એકસ્યાત્મનો ઽભાવેન કઃ સન્દધ્યાત્ ક્ર[પ્6બ્।3]મવદ્ગતિમ્ ।
ઽયસ્યાદૃષ્ટાવિદં દૃષ્ટન્નાસ્ય દૃષ્ટૌ --- [તુ લક્ષ્યતે] ---ઽ
"સાદૃશ્યાત્ પ્રત્યભિજ્ઞાનં ભિન્ને દેશાદિકે ભવેત્ ।
જ્ઞાતુરેકસ્ય સદ્ભાવાદ્ દ્વિભેદે તુ કથં ભવેત્[557]? ॥"
__________નોતેસ્__________
[557] જ્ઞાતુરેકસ્ય.... .... કથં ભવેત્ ॥ ત- સં- પં- 170 પૃ-, 494 કા- ।
ઽદ્વિભેદઽ ઇતિ જ્ઞાતુર્જ્ઞેયસ્ય ચ ભેદે ।
અત્રોચ્યતે ।---
ઽઅવિનષ્ટાદેવ ક્ષણાત્ કાર્યમિઽતિ પક્ષઃ । ન ચ યૌગ[558]પદ્યાવદ્યમનયોઃ ।
__________નોતેસ્__________
[558] ઽયૌગ્યઽમૂલપાઠઃ ।
કાર્યક્ષણે નષ્ટત્વાત્ પૂર્વક્ષણસ્ય કારણસ્ય ।
[559]ન ચ --- નષ્ટાદેવ તસ્માદુત્પત્તિઃ । કાર્યસ્ય દ્વિતીયક્ષણભાવિત્વાત્ । ન ચ કાર્યકાલે કારણાનુવૃત્ત્યા ? કિઞ્ચિન્નિષ્પન્નત્વાત્ કાર્યસ્ય ।
__________નોતેસ્__________
[559] સ્હ્: 100.
તસ્માત્--- નિયતં પ્રાગ્ભાવિત્વં કાર્યાપેક્ષયા કારણત્વમ્ --- ન વ્યાપારકારિત્વમ્, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ । વ્યાપારે ઽપિ વ્યાપારાન્તરેણ પ્રવર્ત્તનાત્ ।
"દીર્ઘા વ્યાપારમાલેયમેતા[560]વત્ કસ્ય જીવિતમ્ ? ॥"
__________નોતેસ્__________
[560] મેવાવત્ મૂલપાઠઃ ।
તસ્માત્ ---
ઽગર્દભાનન્તરં ઘૂમઽ ઇતિ નિયમત્વેન નિરસ્યતે । ભાવિત્વેન શશવિષાણાદિ ।
તચ્ચ નિયતત્વં કાર્યધૂમે વહ્નેર્ભાવ એવ । નિયતપશ્ચાદ્ભાવિત્વં કાર્યસ્ય કાર્યત્વમ્ । અત્રાપિ નિયતત્વં બહ્નાવેવ સતિ ભાવકાર્યસ્ય ધૂમસ્ય ।
અત્રાપિ બહ્નયન્તરમુપલભ્યમાનસ્ય ગર્દભાદેર્નિયતપદેનાપવાદઃ । કાર્યો ભાવિત્વેનાભવતો ઘટાદેઃ । સ ચ નિયમો ભાવો હેતુભાવા ભાવાભ્યાં કાર્યભાવાભાવૌ વિશિષ્ટૌ ।
કાર્યગતભાવાભાવાભ્યાં ચ કારણગત[પ્6અ।4] ભાવાભાવૌ વિશિષ્ટૌ ઽસર્વત્ર દેશે કાલે ચ સર્વદા વહ્નિનાન્તરીયક એવ ધૂમઽ ઇત્યવધારણાત્ ।
તત્ કિં સર્વજ્ઞો ભૂત્વા વિજ્ઞો ઽવિજાનીયાન્નિયમમ્ ?
ન ચ સર્વજ્ઞો ઽસૌ ન ચ ન ગૃહ્લાતિ કાર્યકારણયોર્ નિયમમ્ ? યદિ હિ ધૂમો નાગ્નિજન્યસ્તદા સકૃદપિ તતો ન જાયેત ? કિમેતત્ પ્રમાણાન્તરમ્ ?
[561]ન ।
__________નોતેસ્__________
[561] સ્હ્: 101.
તસ્યૈવ પ્રત્યક્ષાનુપલમ્ભસ્યાવાન્તરવ્યાપારપરામર્શઃ ।
યથા ---
યદિ નીલો દૃશ્યમાનો ઽયં દેશાન્તરે કાલાન્તરે વા ન નીલ ઇહાપિ વર્ત્તમાનો ન નીલો દૃશ્યેત । દૃશ્યતે ચ । --- તથા ---
ઽધૂમો ઽયં વિવક્ષિતદેશકાલયોઃ[562]પાવકાનન્તરં નિયતભાબીતિ ભાવિતો[563]દેશાન્તરે કાલાન્તરે ચ નાન્યથા શઙ્કનીયઃ ।
__________નોતેસ્__________
[562] અત્રઽપઽલિખિત્વા છિન્નમ્ મૂલપાઠે ।
[563] અત્રઽપિઽલિખિત્વા છિન્નમ્ મૂલપાઠે ।
"યથા નીલસ્ય દૃષ્ટસ્ય નાશઙ્ક્યાનીલરૂપતા ।
તથા દૃષ્ટસ્ય જન્યસ્ય નાશઙ્ક્યાજન્યરૂપતા ॥
અગ્નિસ્વભાવઃ શક્રસ્ય મૂર્ધા યદ્યગ્નિરેવ સઃ ।

અથાનગ્નિ સ્વભાવો ઽસૌ ધૂમસ્તત્ર કથં ભવેત્ ? ॥
ધૂમહેતુસ્વભાવો હિ બહ્નિસ્તચ્છક્તિભેદવાન્ ।
અધૂમહેતોર્ધૂમસ્ય ભાવે સઃ[564]સ્યાદહેતુકઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[564] અત્ર સ ઇતિ વિસર્ગરહિતઃ પાઠો મૂલપાઠે ।
નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્વં વા હેતો રન્યાનપેક્ષણાત્ ।
અપેક્ષાતો હિ ભાવાનાં કાદાચિત્કે ત્વસભ્ભવઃ[565]। ।"
__________નોતેસ્__________
[565] નિત્યં સત્ત્વમસત્ત્બં.... .... ક્ષણામ્ । .... ત્વસમ્ભવઃ ॥ -(પૂર્વાર્ધમાત્રં) પ્ર- વા- ભા- 133 પૃ-, 180; 643 પૃ- અપિ ।
ઽસ ધૂમો યો બહ્નિજનિતઃ, ઽસ બહ્નિ[566]ર્યો ધૂમજનકઽ ઇતિ પરસ્પરસ્વભાવનિયમ[પ્6બ્।4] ઉક્તઃ । સ ચ નિષ્ફલઃ ।
__________નોતેસ્__________
[566] અત્રઽબહ્નિયામૂલપાઠઃ ।
[567]યતઃ । ---
__________નોતેસ્__________
[567] સ્હ્: 102.
પ્રજ્વલત્પ્રભાતાડમ્બરચુમ્બિભાસ્વરત્વાદિકો ઽપ્યપરઃ પાવકસ્ય સ્વભાવો ઽસ્તિ, કણ્ઠક્વણામ્બુ(?)કામ્બુપ્રક્ષરણવિકારાદિવારિત્વં ધૂમસ્ય ।
સત્યમ્ ।
સાકારા ખલુ શક્તિઃ । કાર્યતાપિ કાર્યમેવ । ભેદાન્તરપ્રતિક્ષેપાભ્યાં ધર્માધર્મિતયા વ્યપભેદે (?) ઽપિ તેન પાવકસ્ય શક્રમૂર્ધ્નશ્ચ યદિ શક્તિરેકા ધૂમજનનં પ્રતિ, દુગ્ધવારિનોરેવ ક્લેદં પ્રતિ સ્વાત્ । તદા --- ઽદુગ્ધવારિણોરેવ નૈવ શક્તિયોગે ઽપિ પાવકશક્રમૂર્ધ્નોરેકરૂપતા સ્યાદિઽતિ નિરાકૃતમ્ ---
તત્ર---
શક્તેઃ સાકારતામભિસન્ધાય ---
"અગ્નિસ્વભાવ........ "
ઇત્યાદિ વાર્તિકમુક્તમ્ ।
એકસ્ય તુ પ્રતિસન્ધાતુરભાવે ઽપિ ભેદે ઽપિ બહ્ન્યાદિપ્રમેયસ્ય ---
"વસ્તુધર્મતયૈવાર્થાસ્તાદૃગ્વિજ્ઞાનકારણમ્ ।
ભેદે ઽપિ યત્ર તજ્જ્ઞાનં તંસ્તથા પ્રતિપદ્યતે[568]। ।[569]
__________નોતેસ્__________
[568] ભેદે ઽપિ યત્ર.... .... પ્રતિપદ્યતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 260 પૃ, 3।161 કા- ।
[569] બસ્તુધર્મતયૈવાર્થાઃ.... ... કારણમ્ । .... પ્રતિપદ્યતે । । -પ્ર- વા- ભા- 260 પૃ, 3।161 કા- ।
જ્ઞાનાન્યપિ તથા ભેદેઽભેદપ્રત્યવમર્શને ।
ઇત્યેતત્ કાર્યવિશ્લેષસ્યાન્વયો નૈવ વસ્તુતઃ[570]। ।[571]
__________નોતેસ્__________
[570] ઇત્યેતત્ કાર્ય... .... .... વસ્તુનઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 260 પૃ, 3।162 કા- ।
[571] જ્ઞાનાન્યપિ તધા.... ...શને । .... વસ્તુનઃ ॥ -પ્ર- વા- કા- 260 પૃ-, 3।162 કા- ।
વસ્તૂનાં વિદ્યતે તસ્માત્ તન્નિષ્ઠા વસ્તુનિ શ્રુતિઃ[572]। ।"
__________નોતેસ્__________
[572] વસ્તૂનાં વિદ્યતે.... .... શ્રુતિ વા- ભા- 361 પૃ-, 3।163 કા- ।
પ્રત્યેતિ ભેદપ્રમાણમ્ । સા યતઃ કુતશ્ચિદેકત્વશૂન્યાચ્છક્તાદુત્પદ્યતાં એવમ્---
[573]ગ્રાહકપ્રત્યભિજ્ઞાપિ । યાદૃશ્યેવ પ્રત્યભિજ્ઞા ઘટે છિન્નોદ્ભિન્નક[574]દલીકાણ્ડે ઽપિ તાદૃગેવ । ઽલક્ષણાયુક્તેર્ વાધાસમ્ભવે તલ્લક્ષણમેવ દૂ[પ્6અ।5] ષિતં સ્યાદિઽતિ સર્વત્રાનાશ્વાસઃ ।
__________નોતેસ્__________
[573] સ્હ્: 103.