Tarkarahasya · ભાગ 2140

__________નોતેસ્__________
[207] પ્રત્યક્ષાદેરનુ.... .... ઇષ્યતે । ....વસ્તુનિ ॥ --શ્લો- વા- અભાવ- 1, 2, 11; હે- વિ- ટી- અર્ચટેન ઉદ્ધૃતમ્ 190 પૃ- ॥ ત- સં- પં- 471 પૃ-, 1649 કા- ।
[208] સાત્મનઃ પરિ.... ....વસ્તુનિ । । -શ્લો- વા- અભાવ-, 1, 2, 11, અર્ચટેન ઽપિ 190 પૃ-, ઉદ્ધૃતમ્, ત- સં- પં- 471 પૃ-, 1649 કા- ।473 પૃ- અપિ ।
પ્રમાભાવાત્તુ વસ્તૂનામભાવઃ સમ્પ્રતીયતે ।
ચતુર્ધા ચ વિભિન્નો ઽસૌ પ્રાગ[209]ભાવાદિભેદતઃ[210] । ।[211]
__________નોતેસ્__________
[209] પ્રાગ્ભા- મૂ- પા- ।
[210] ચતુર્દ્ધા ચ વિભિન્નો ઽસૌ ભેદતઃ । -ત- સં- પં- 401 પૃ-, 1650 કા- ।
[211] પ્રમાભાવાત્તુ.... .... તીયતે । .... ભેદતઃ । । -ત- સં- પં- 481 પૃ-, 1650 કા- ।
[212]ક્શીરે દધ્યાદિ યન્નાસ્તિ પ્રાગભાવઃ સ કથ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[212] સ્હ્: 26.
નાસ્તિતા પયસો દઘ્નિ પ્રઘ્વંસાભાવ લક્ષણમ્[213] । ।
__________નોતેસ્__________
[213] ક્ષીરે દધ્યાદિ.... .... કથ્યતે । .... લક્ષણમ્ ॥ -શ્લો- વા- 473 । -ત- સ- પં- 292 પૃ- । ત- સં- પં- 471 પૃ-, 16451 કા- ।
ગવિ યો ઽશ્વાદ્યભાવસ્તુ સો ઽન્યો ઽન્યાભાવ ઉચ્યતે ।
પરરૂપં ન તસ્યાસ્તિ નાસ્તિ તે નાત્મના તતઃ[214] । ।[215]
__________નોતેસ્__________
[214] ગવિ યો ઽશ્વા ........ ઉચ્યતે । .... તતઃ ॥ ત- સં- પં- 292 પૃ- । ત- સં- પં- 471 પૃ-, 1652 કા- । શ્લો- વા- પં- 473 ।
[215] પરરૂપં ન.... .... ....તતઃ ॥ -ત- સં- પં- 471 પૃ-, 1652 કા- ।
શિરસો ઽવયવા નિમ્ના વૃદ્ધિકાઠિન્યવર્જિતાઃ ।
શશશૃઙ્ગાદિરૂપેણ સો ઽત્યન્તાભાવ ઉચ્યતે[216]। ।[217]
__________નોતેસ્__________
[216] શશશૃઙ્ગાદિરૂપેણ.... .... ઉચ્યતે ॥ -ત- સં- પં- 292 પૃ- ।, -ત- સં- પં- 481 પૃ-, 1653 કા- ।
[217] શિરસો ઽવયવા.... ....વર્જિતાઃ । ....ઉચ્યતે -ત- સં- પં- 392 પૃ-; -ત- સં- પં- 472 પૃ-, 1652 કા- ।
ન ચ સ્યાદ્ વ્યવહારો ઽયં કારણાદિવિભાગતઃ ।
પ્રાગાભાવાદિભેદેન નાભાવો વિદ્યતે યદિ[218] । ।[219]
__________નોતેસ્__________
[218] ન ચ સ્યાદ્.... .... ભાગતઃ । .... યદિ ॥ --ત- સં- પં-, 482 પૃ-, 1654 કા- ।
[219] પ્રાગભાવાદિ.... ....યદિ ॥ --ત- સં- પં-, 472 પૃ-, 1654 કા- ।
ન ચાવસ્તુન એતે સ્યુર્ભેદાસ્તેનાસ્ય વસ્તુતા ।
કાર્યાદીનામભાવઃ કો ભાવો યઃ કારણાદિ નઃ[220]। ।[221]
__________નોતેસ્__________
[220] ન ચાવસ્તુન.... .... .... વસ્તુતા । ....તઃ । । શ્લો- વા અભાવ, 18; ત- સં- પં- 292 પૃ-, હે- વિ- ટી- અર્ચટેનોદ્ધૃતમ્ 188 પૃ-, ત- સં- પં- 472 પૃ-, 1655 કા- ।
[221] કાર્યાદીનામભાવઃ.... .... નઃ ॥ -ત- સં- પં- 472 પૃ-, 1655 કા- ।
યદ્વાનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિબુદ્ધિગ્રાહ્યો (?) યતસ્ત્વયમ્ ।
તસ્માદ્ ગવાદિવદ્ વસ્તુ પ્રમેયત્વાચ્ચ ગમ્યતામ્[222]। ।
__________નોતેસ્__________
[222] તસ્માદ્ ભાવાદિ... ...ગમ્યતામ્ ॥ -ત- સં- પં- 472 પૃ-, 1656 કા- ।
એતદયુક્તમ્ । ભિન્નવિષયત્વાત્ । લક્ષણ[223]ભેદાદ્ધિ ભવન્તઃ પ્રમાણાનાં નાનાત્વં પ્રતિપન્નાઃ । વયં પુનર્ દ્વૈવિધ્યાત્ પ્રમેયસ્ય પ્રમાણદ્વૈવિધ્યમવબુદ્ધ્યામહે ।

__________નોતેસ્__________
[223] ઽણેઽલિખિત્વા એઽમાત્રા છિન્ના મૂલપાઠ ।
તદ્ યદિ લક્ષણભેદાન્ નાનાત્વમ્ । ષોઢા ન સ્યાત્ પ્રૌઢાનામ્ અપિ પ્રમાણાભ્યાં [પ્2અ।4 6] વ્યવસ્થા । આદ્યમધ્યાન્તતયા સમ્મતસ્વભાવેષુ ભાવેષુ પ્રથમં દૃષ્ટ્બા દ્વિતીયદર્શનાદાદ્યમ્; પ્રથમાન્તયોર્ વિલોકનાન્ મધ્યમ્ ; પ્રથમમ્ અધ્યયોરવધારણાદનન્તરં તૃતીયદર્શનાદ્ અન્ત્યવ્યવસ્થા । એષ્વપિ ચ યત જ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તત્રાપ્યેવમભિધાતુંશક્યતેઃ---
"તત્રાપૂર્વાર્થવિજ્ઞાનં નિશ્ચિતં બાધવર્ત્તિતમ્ ।
અદૃષ્ટં કારણારબ્ધં પ્રમાણં લોકસમ્મતં[224] । ।[225]
__________નોતેસ્__________
[224] અદૃષ્ટં કારણારબ્ધં... ... સંમતમ્ ॥ પ્ર- વા- ભા- 21 પૃ- ।
[225] તત્રાપૂર્વાર્થ.... .... વર્ત્તિતમ્ । .. સમ્મતમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 21 પૃ- ।
ઉક્તઞ્ચ--- યુક્તિમતા ।---
[226]"દૃશ્યાત્ પરોક્ષે સાદૃશ્ય-ધીઃ પ્રમાણાન્તરં યદિ ।
__________નોતેસ્__________
[226] સ્હ્: 27.
વૈધર્મ્યમતિરપ્યેવં પ્રમાણં કિં ન સપ્તમમ્?"
તસ્મા ... ... લક્ષણભેદગ્રહઃ । પ્રમેયભેદે તાત્પર્યે ... ... ... ...।
અર્થક્રિયાર્થિનાં હિ વ્યવહર્તૃણામ્ ઉપયુજ્યમાને ન માનેન પ્રવૃત્તિવિષયઃશક્યપ્રાપણો નિયતો ઽર્થક્રિયાસમર્થઃ પ્રત્યક્ષો ઽપ્રત્યક્ષશ્ચ પ્રમાતવ્યો વિષયઃ । તતશ્ચ પ્રત્યયિતપ્રદિષ્ટાત્ કર્તૃવિધુરિતાચ્ચ વાક્યાત્ ત્રિપ્રમાણકશક્તિલક્ષણસમ્બન્ધાદ્ બૃદ્ધાન્તરેણ સામાન્યાત્મના ।
પ્રતિપદ્યમાનઃ પરોક્ષો ઽર્થઃ ત્રિરૂપલિઙ્ગપ્રત્યક્ષો વિષયે સ[227]ત્યમન્તર્ભવતિ ।
__________નોતેસ્__________
[227] સ + ત્યમધ્યેઽપ્રઽલિખિત્વા છિન્નમિવ મૂલપાઠે ।
પરમ્, કર્ત્તુરાપ્તત્વમકર્તૃકત્વં ત્રિપ્રમાણકશક્તિલક્ષણસમ્બન્ધશ્ચ તીર્થસાર્થપ્રાર્થનાસહસ્રાણામપ્યવિષયઃ ।
તથા હિ ---
આપ્ત (પ્2બ્ 4।6) ત્વં દુર્વધાનમ્ । નાવધાનાર્હઞ્ચાકર્ત્તૃકત્વમ્ ।
સકર્ત્તૃકત્વસાધનસમ્ભવાત્ । ઽશક્તિવાદમયો ... ... ... ચ કાર્યમર્જયિતુમ્ ઊર્જસ્વી યઃ કશ્ચિદ્ભાવઽ ઇતિ પ્રતિપાદયિષ્યતે । ઇત્યેવમ્ આપ્તત્વાદિવિશેષણગણો ગુણિભિરવગણિતે યથાયથમર્થૈર્ અનાન્તરીયકશબ્દરાશિરવશિષ્યતે ।
તસ્માત્ -- તદુત્થઃ પ્રત્યયઃ પ્રતિભાજ્ઞાનવદ્યૌક્તપ્રત્યવમર્શસ્વભાવન્ન ભ્રશ્યતિ । તદ્ ઉપદર્શિતો ઽપ્યર્થો ભાવાભાવયોરનિય-(+ત?) ત્વાદશક્યપ્રાપણો ન પ્રીણાતિ વ્યવહર્ત્તૄન્ ।
ઉપમાનસ્યાપિ વિષયઃ પરોક્ષસ્ય ગોઃ સાદૃશ્યમ્, તદુપાધિર્વા ગૌઃ ।
ઉભયથાપિ પૂર્વપ્રત્યક્ષદૃષ્ટસ્ય ગોઃ સાદૃશ્યં વિશેષ્યં, વિશેષણં વા નાર્થક્રિયાસમર્થો વિષયઃ, સામાન્યસ્ય દૂષયિષ્યમાણત્વાત્ । કામિન્યાઃ[228]
__________નોતેસ્__________
[228] ઽણ્યાઃઽ- મૂ- પા- ।
ષણ્ઢરૂપવૈરૂપ્યવત્ ।[229]પાકાદ્ય[230]ર્થક્રિયાર્થિનાં ન પ્રાર્થનીયઃ ।
__________નોતેસ્__________
[229] અત્રઽક્તઽલિખિત્વા છિન્નમ્ ।
[230] અત્રઽર્થઽલિખિત્વા છિન્નમ્ ।
તતશ્ચ સો ઽપિ ન પ્રવૃત્તિવિષયભેદઃ સન્ પ્રમાણમેદમુપકલ્પ્યતિ વૈલક્ષણ્યા[231]દિજ્ઞાનવત્ ।
__________નોતેસ્__________
[231] ઽણા- મૂ- પા- ।
[232]નૈયાયિકોપમાનં તુ ---
__________નોતેસ્__________
[232] સ્હ્: 28.
સ્વભાવહેતાવન્તર્યાતિ । તથા હિ -- ઽયઃ શબ્દો યત્ર વૃદ્ધૈઃ પ્રયુજ્યતે સો ઽસતિ વૃત્ત્ય[233]ન્તરે તસ્ય વાચકઃ । યથા-ગોશબ્દો ગોરર્થસ્ય । [પ્2અ 5।5]
__________નોતેસ્__________
[233] વૃત્યાન્તર- મૂ- પા- ।

પ્રયુજ્યતે ચૈ[234]ષ ગવયશબ્દો ગોસદૃશે પ્રાણિનીતિ તસ્યૈવ વાચક ઇતિ જ્ઞાનમનુમાનમેવ ।
__________નોતેસ્__________
[234] ઽવૈષઽ- મૂ- પા- ।
ષટ્પ્રકારાપ્યર્થાપત્તિઃ સમ્બન્ધમનાદૃત્ય પ્રતિપાદ્યાનુબન્ધ[235]નીતિ વર્ણિતમ્ । કથં ચાસમ્બદ્ધો ઽર્થો ઽર્થાપત્ત્યા બોદ્ધવ્ય ઇતિ લબ્ધવર્ણૈરૈવસુચિરં ચિન્તનીયમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[235] ઽધઽ- મૂ- પા- ।
પીનો દેવદત્તો ઽકૃતરસાયનો દિવા ન ભુઙ્ક્તે --ઇતિ વાક્યં વિવક્ષાયાં[236]
__________નોતેસ્__________
[236] ઽયા- મૂ- પા- ।
જાયતે, સા ચ ક્ષપાભક્ષણવિવક્ષાસધ્રીચીના સતી પીનાદિવાક્યં પ્રકલ્પયતિ કરણગણપ્રેરણયા ।
અન્યથા --- ઽપીનો ઽકૃતરસાયનો દિવેતિ પદદ્વયમનાદેયં સ્વાત્ । સ્વસન્તાને ચૈષ વિવર્ત્તો વ્યુત્પત્તિસમયે સમ્પ્રધારિતઃ । --- અતઃ, શબ્દાદ્ વિવક્ષાવિશેષાનુમિતૌ ઽનક્તં ઽભુઙ્ક્તઽ ઇતિ વાક્યાન્તરે સ્થિરમેવ વિકલ્પબુદ્ધિસ્થમર્થાન્તરં પ્રથયદાસ્તે ।
પ્રયોગદર્શનાભ્યાસાત્ સ્વયમપ્યેવં વ્યવચ્છેદપ્રતીતિર્ભવતીતિ ન્યાયાત્ ।
એતેન --- અન્વયવાક્યાદ્ વ્યતિરેકવર્ણનં વ્યાખ્યાતમ્ ।
તેન ---
"સામર્થ્યમિચ્છતઃ કીત્તેર્નષ્ટં દ્વિત્વાવધારણમ્ ।"
ઇત્યનવધારણાદ્ ગલિતમ્ ।
એવમ્ ---
[237]જીવન્ ગૃહઽ--- ઇતિ પદદ્વયોપાદાનાત્ ઽજીવન્ દેવદત્તો ગૃહે નાસ્તીઽ તિ વિવૃતમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[237] સ્હ્: 29.
શેષાપ્રશક્ત્ત્યાદૌ વિવાદઃ ।
અભાવઃ પુનારનુપલબધિઃ । તદ્ભાવભાવાનુપલ [પ્2બ્ 5।5]
બ્ધીપ્રભવાભાવ (?) સાધનેનાનુમાનમનન્વયાદિત્યાદિનાપિ યુક્તાનુપલબ્ધીતરકર્ચચિતે વ્યવહારસાધનાદનુમાનમ્ ઇતિ ।
તદેવમ્ ---
સમર્થનિયતશક્યપ્રાપણપ્રમેય --- પ્રતિબન્ધમાત્રેણ પ્રામાણ્યમાત્રમત્રવ્યાપ્તમ્ । તદ્ભેદેન ચ તદ્ભેદઃ । તતો યઃ પ્રત્યયઃ સમર્થનિયતશક્યપ્રાપણપ્રમેયપ્રતિબદ્ધો ન ભવતિ, ન સ પ્રમાણમ્ ।
તદ્ યથા । ---
શરદિન્દુકુન્દકમનીયકાન્તૌ કમ્બુબિમ્બે જામ્બૂનદદ્રવદિગ્ધદ્રવ્યપ્રતિસ્પર્દ્ધી પીતપ્રતિભાસપ્રત્યયઃ । ન ભવન્તિ ચ વિવાદાધ્યાસિતાઃ[238]
__________નોતેસ્__________
[238] ઽતઃઽ- મૂ- પા- ।
સમર્થનિયતશક્યપ્રાપણપ્રમેયપ્રતિબદ્ધાઃ શબ્દોપમાના[239]
__________નોતેસ્__________
[239] ઽનો ઽર્થા- મૂ- પા- ।
ઽર્થાપત્તિપ્રત્યયાઃ ।
ન ચાયં વ્યાપકાનુપલવ્ધો (!) હેતુઃ ।
પૂર્વપ્રતિબન્ધપ્રતિ[240]પાદિતપ્રમાણવૃત્ત્યાસિદ્ધાધ્યાસિતઃ । નાપિ પ્રચણ્ડનક્તઞ્ચરચક્ર-ચક્રને (?)વાનૈકાન્તિકત્વેનાક્રાન્તપૌરુષઃ ।
__________નોતેસ્__________
[240] ઽપ્રદિઽ- મૂ- પા- ।
પ્રામાણ્યસ્ય પ્રમેયસમ્બદ્ધત્વં વ્યાપકમન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં નિર્ણીતમ્ । અતસ્ તદધીનં તદ્દ્વયાત્મકત્વં શઙ્ક્યેત ? નાપિ વિરુદ્ધતયા સાર્ધમયમર્હરૂપો (?) વસ્તુમ્ । સપક્ષે વીક્ષણાત્ ।
નનુ ભવાનર્હતિ દ્રવ્યદેશી યો વિદ્યાવૈદગ્ઘ્યપ્રસાદઃ !
ઽશાબ્દોપમાનાદિ ન પ્રમાણમિઽતિ ચાર્વાકચર્વિતમેવાર્ચિષ્મતા ચર્વિતમ્ !

ઇદં તુ નિરોધબોધસર્વસ્વમ્ । સ્વપ્રત્યક્ષો ઽર્થઃ સમ્બન્ધાદ [પ્2અ।4 6]
ન્યસ્યાત્મસ્વસ્વાનુબન્ધિના સ્વભાવેન પ્રમેયતામલમાત્મસાત કર્ત્તુમ્ ।
[241]સકલકાલકલાકલાપવ્યાપિના ચ સ્વભાવેન સમ્બન્ધાવબોધઃ કાર્ત્સ્ન્યં[242]ચ દેશાનામધિગમ્ય પ્રસઞ્જમાનો મનોરથાનામપ્યવિષયઃ ।
__________નોતેસ્__________
[241] સ્હ્: 30.
[242] ઽત્સ્ન્યં, - મૂ- પા- ।
"અવસ્થાદેશકાલાનાં ભેદાદ્ ભિન્નસુ શક્તિષુ ।
ભાવાનામનુમાનેન પ્રસિદ્ધિરતિદુર્લ્લભા[243] । ।[244]
__________નોતેસ્__________
[243] અવસ્થાદેશ .... .... .... શક્તિસુ । । .... દુર્લભા ॥ --વા (ક્ય) પ(દીયે) 1।32; હે- વિ- ટી- અર્ચટેનોદ્ધૃતમ્ 154 પૃ-, ત- સ- 146- કા- ।
[244] ભાવાનામનુ.... ....દુર્લભા ॥ હે- વિ- ટી- અર્ચટેનોદ્ધૃતમ્ 154 પૃ-; વા- પ- 1।32; ત- સં- પં- 426 પૃ-, 1460 કા- ।
નિર્જ્ઞાતશક્તેરર્થસ્ય તાં તામર્થક્રિયાં પ્રતિ ।
વિશિષ્ટદ્રવ્યસમ્બન્ધે સા શક્તિઃ પ્રતિબધ્યતે[245] । ।[246]
__________નોતેસ્__________
[245] નિર્જ્ઞાતશક્તે.... ..... ..... પ્રતિ । .... પ્રતિબધ્યતે ॥ (વિજ્ઞાતઽ પાઠયુક્) ત- સં- પ 426 પૃ, 1461 કા- । વા- પ 1।32 ।
[246] વિશિષ્ટદ્રબ્ય.... ....પ્રતિબધ્યતે । --ત- સં- પં- 426 પૃ, 1461 કા- , વા- પ 1।63 ।
યત્નેનાનુમિતો ઽપ્યર્થઃ કુશલૈરનુમાતૃભિઃ[247] ।
__________નોતેસ્__________
[247] યત્નેનાનુ.... ....માતૃભિઃ ॥ વા- પ 136; ત- સં- પં 426 પૃ, 1462 કા- ।
અભિયુક્તરૈરન્યૈરન્યથૈવો પપાદ્યતે[248]। ।
__________નોતેસ્__________
[248] અમિયુક્તરૈ.... .... .... પાદ્યતે । - વા- પ- 1।34, ત- સ- પં 426 પૃ-, 1462 કા- ।
હસ્તસ્પર્શાદિવાર્થેન વિષમે પથિ ધાયતા ।
અનુમાનપ્રમાણેન વિનિપાતો ન દુર્લ્લભઃ ॥
અહો ! વિદ્યપ્રસાદં દદતા ત્વયા દાનાતિરા ગાદાત્મવત્તિ-વિડમ્બો ઽપિ ન સંવૃતઃ ?
તથા હિ ---
ઽપ્રત્યક્ષમેવૈકં પ્રમાણમિઽતિ બ્રુવતા કસ્યાઞ્ચિદ્ જ્ઞાનવ્યક્તૌ સંવાદમુપલભ્ય સર્વૈવ તાદૃગ્વિધા પ્રમાણમિતિ પરિચ્છિન્નાપરિચ્છિન્ન સંવાદબુદ્ધિસામાન્યવિષયો ઽયમુપદેશઃ કૃતઃ । ન ચાનુમેયતાં તાદ્રૂપ્યેણ નાતિક્રમતિ !
અપિ ચ । ---
ઽયસ્મૈ પ્રસાદો દેયઃ સો ઽનુમેયઃ । તતો ઽપિ ન પ્રત્યક્ષમેવૈકમિઽતિ નિયમઃ । તથા હિ ---
ઽવિસંવાદા ન પ્રમાણમિઽતિ પ્રતિષેધનભિદધાનો ઽનુપલમ્ભમેવ સમ્ભાવયસિ ! પ્રામાણ્યેન ત [પ્2બ્।4 6] દેવમ્ ---
[249]"પ્રમાણેતરસામાન્યસ્થિતેરન્યધિયો મતેઃ ।
__________નોતેસ્__________
[249] સ્હ્: 31.
પ્રમાણાન્તરસદ્ભાવપ્રતિષેધાચ્ચ કસ્યચિત્ ।"
ઇતિ સુભાષિતમ્ ।
યત્ પુનરુક્તમ્ । ---
ઽનિર્જ્ઞાતશક્તેરિઽત્યાદિ । તત્ કિમ્ અસતિ વિધુરપ્રત્યયોપનિપાત ઇતિ વિશેષણં સુભગશ્રવણ ! નાશ્રૌષીઃ ? તસ્માજ્ જન્મતન્માત્રાનુબન્ધાભ્યાં સ્વભાવપ્રતિબદ્ધત્વાત્ બોધે ઽનાશ્વાસઃ પરિહાર્યઃ ।
ઇદં તુ બોધસર્વસ્વં સ્વીકુરુ!
ઽઅર્થસ્યાસમ્ભવે ઽભાવાત્ પ્રત્યક્ષે ઽપિ પ્રમાણતા ।
પ્રતિબદ્ધસ્વભાવસ્ય તદ્ધેતુત્વં સમં દ્વયમ્[250] । ।[251]"

__________નોતેસ્__________
[250] અર્થસ્યાસમ્ભવે.... .... પ્રમાણતા । ....દ્વયમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 537 પૃ-, 4।417। 204 ॥ ત- સં- પં- 775-6 પૃ- ।
[251] પ્રતિબદ્ધસ્વભાવ.... .... દ્વયમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 537 પૃ-, 4।417। 204 ॥
ઇતિ ।
તત્ર --- પ્રત્યક્ષાદનુમાનસ્ય ભિન્નપ્રમાણત્વે પ્રયોગઃ ।
ઽયત્ પ્રત્યક્ષવિષયવિલક્ષણવિષયમ્ ન તત્ પ્રત્યક્ષમ્ ।
યથા --- ઉત્સૂત્રચ્છાત્રવાઞ્છાવિકલ્પઃ । પ્રત્યક્ષવિષયવિલક્ષણવિષયં ચાનુમાનમ્ ।
નેદં સાધ્યસાધનસૌધશિરઃ શેખ[252]રીકૃતં કૃતાસ્પદમસિદ્ધિપદ્ધત્યા । સ્વતઃ સ્વવિષયવિજ્ઞાનજનનાશક્તેઃ પરતો ગમકાનુગસામાન્યરૂપેણ નિરૂપણાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[252] ઽષઽ- મૂ- પા- ।
[253]અનૈકાન્તિકત્વેનાપિ નાન્તિકમ્ ઉપસર્પતા સર્વેણેવ નિર્દલિતદર્પમુક્તલક્ષણપ્રમેયસમ્બન્ધમાત્રેણ પ્રમાણત્વસામાન્યો વ્યાપ્તિવ(મ ?)ત્ । તદ્ભેદસમ્બન્ધેન તદ્ભેદવ્યાપ્તેઃ ।
__________નોતેસ્__________
[253] સ્હ્: 32.
વિરોધો ઽપિ નેદમધ્યવસ્યત્યવગાહિતુમ્ । સપક્ષે વીક્ષણાદિતિ ।
[ઇતિ] તર્કરહસ્યે સ્વપરપ્રમાણસંખ્યાન્યાયનિ [પ્2અ।3 7][254]ર્ણયઃ[પ્રથમઃ] ।
__________નોતેસ્__________
[254] ઽસ્થવઽ- મૂ- પા- ।
________________ _________ પ્રત્યક્ષલક્ષ... ________________
[255]તચ્ચતુર્વિધમ ઇન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ । તદુક્તમનન્તરમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[255] સ્હ્: 45.
સ્વવિષયાનન્તરવિષયસહકારિણેન્દ્રિયજ્ઞાનેન સમનન્તરપ્રત્યયેન જનિતં મનોવિજ્ઞાનમ્ ।
"ઇદમિત્યાદિ યજ્ જ્ઞાનમભ્યાસાત્ પુરતઃ સ્થિતે ।
સાક્ષત્કરણતો ભાય્વે પ્રત્યક્ષં માનસં મતમ્[256] । ।[257]
__________નોતેસ્__________
[256] ઇદમિત્યાદિ.... .... .... સ્થિતે । .... મતમ્। । પ્ર- વા- ભા- 305 પૃ-, 3।244।443 કા- ।
[257] સાક્ષાત્કરણતો.... .... મતમ્ ॥ - (ણતસ્તત્તુ પાઠયુક્) --પ્ર- વા- ભા- 505 પૃ-, - 3।244।443 ।
સુખાત્મીયો વિષયો મનસઃ । તસ્યાનન્તરો નિરન્તરો વિષયો મનસ એવ । અનેન પુનઃ પુનરાબર્ત્તનમ્ । વિષયસ્યાભ્યાસ ઉક્તઃ ।
તત્સહકારિણેન્દ્રિયજ્ઞાનેન સમનન્તરપ્રત્યયેનેતિ પુરતઃ સ્થિતત્વમુક્તં તતો યદુચ્યતે ---
અભ્યાસાત્ પરિતો નિરસ્તવિભ્રમાતઙ્કમનઙ્કિતમાશઙ્કાકાલુષ્યેણાર્થાવિનાભાવિત્વમધ્યક્ષ[258]સ્ય । તન્ માનસપ્રત્યક્ષસ્ય ફલમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[258] યત્રઽયાલિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
અન્યદપિ ષરત્વાદિ યદુન્મિષતિ, તદપિ માનસસ્ય ગમ્યમ્ ।
સવ્યાપારે ઽપિ ચક્ષુણિ સમુત્પદ્યમાનમપિ નેન્દ્રિયપ્રત્યક્ષાન્તર્ભૂતમ્ ।
સ્વસંવેદનવત્ । સ્વસંવેદનવદેન અભ્યાસાન્વયવ્યતિરેકાનુકારિ નિયતસ[259]ત્વાકારસંસૃષ્ટરૂપાકારમ્[પ્3અ।4] અપિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાન્તરમેવ ।
__________નોતેસ્__________
[259] ઽશઽલિખિત્વા દન્ત્યીકરણસઙ્કેતો મૂલપાઠે ।
ઽઇન્દ્રિયજ્ઞાનાદુત્પદ્યતઽ ઇત્યન્ધવધિરાદ્યભાવપ્રસઙ્ગાસઙ્ગતિઃ ।
સ્વવિષયાન્તરવિષયસહકારિત્વેનાપૂર્વાર્થગ્રહણમ્ । પરસ્પરોપકારિત્વે ન ચ સહકારિત્વમ્ ।
ઽયો હિ જ્ઞાનપ્રતિભાસાત્મનો ઽન્વયવ્યતિરેકાનુકારયતિ સ પ્રત્યક્ષઽ ઇતિ ન્યાયાત્ ।

જ્ઞાનાકારહેતુરર્થો ગ્રાહ્યઃ ।
[260]"યસ્મિન્ સ્થિતે યદુત્પન્નં સ્થિત એવ વિનશ્યતિ ।
__________નોતેસ્__________
[260] સ્હ્: 46.
તસ્માત્ તદન્યદેવાસ્તુ ભેદલક્ષણસમ્ભવાત્[261] । ।[262]
__________નોતેસ્__________
[261] તસ્માત્તદન્ય... ....સમ્ભવાત્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 306 પૃ-, 3।248।445 ।
[262] યસ્મિન્ સ્થિતે યદુ.... ....નશ્યતિ । .... સમ્ભવાત્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 306 પૃ-, 3।248।445 ॥
વદનપ્રતિવિમ્બં હિ વદને સતિ સમ્ભવત્ ।
પશ્ચાદ્ વદન્તો ભિન્નં પ્રતિભાસસ્તથાત્મનઃ[263]। ।[264]
__________નોતેસ્__________
[263] પશ્ચાદ બદ?તો.... .... ....નઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 306 પૃ-, 3।248।446 ।
[264] વદનપ્રતિબિમ્વં.... .... સમ્ભવત્ । .... નઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 306 પૃ-, 3।248।446 ॥
ભિન્નદેશત્વતો ભિન્નં પ્રતિબિમ્બં ભવેદ્ યદિ ।
પ્રમાણપ્રતિપન્નશ્ચ સ ભેદો મુખબિમ્બયોઃ[265] । ।[266]
__________નોતેસ્__________
[265] પ્રમાણપ્રતિપન્નશ્ચ.... ....બિમ્બયોઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 306 પૃ-, 3।248।447 ॥
[266] ભિન્નદેશત્વતો.... .... યદિ । .... બિમ્બયોઃ । । -પ્ર- વા- ભા- 306 પૃ-, 3।248।447 ॥
પ્રતિભાસસ્ય ભેદસ્ય નાર્થાત્ સાધનમીક્ષ્યતે[267]।
__________નોતેસ્__________
[267] પ્રતિભાસસ્ય.... ....મીક્ષ્યતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 307 પૃ-, 3।248।450
તેનૈકતાર્થતઃ સિદ્ધા નીલાદિ પ્રતિભાસ[268]યોઃ[269]। ।[270]
__________નોતેસ્__________
[268] ઽષઽમૂ- પા- ।
[269] તેનૈકતાર્થતઃ.... ....યયોઃ। । -પ્ર- વા- ભા- 306 પૃ-, 3।248।448 ।
[270] પ્રતિભાસસ્ય ભેદસ્ય.... ....મીક્ષ્યતે । ....ભાસયોઃ। । -પ્ર- વા- ભા- 307 પૃ-, 3।248।448 ॥
યથૈવ ચક્ષુરાદિભ્ય ઇદાનીં પ્રતિભાસભૂઃ ॥
નીલાદેરપિ તદ્વત્ સ્યાદ્ યોગક્ષેમસમત્વતઃ[271]। ।[272]
__________નોતેસ્__________
[271] નીલાદેરપિ.... ....ત્વતઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 207 પૃ-, 3।248।446 ।
[272] યથૈવ ચક્ષુરાદિ..... .... ભૂઃ । .... મત્વતઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 307 પૃ-, 3।248।449 ।
યથૈવ ચક્ષુરાદિભ્યો ઽર્થસ્ય પ્રાગેવ સમ્ભવઃ ।
પ્રતિ ભાસસ્ય તદ્વત્ સ્યાદિતિ નૈબેદમીક્ષતે" ॥[273]
__________નોતેસ્__________
[273] યથૈવ ચક્ષુરાદિ..... .... સમ્ભવઃ । .... મીક્ષતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 307 પૃ-, 3।248।450 ।
તસ્માદ્ યદીષ્યતે ભિન્નો નીલાદિઃ પ્રતિભાસતઃ ।
પ્રાક્ સત્ત્વં તસ્ય નીલાદેઃ પ્રતિભાસાદિતીષ્યતામ્[274]। ।[275]
__________નોતેસ્__________
[274] તસ્માદ્ યદીષ્યતે... .... સતઃ । .... તીષ્યતામ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 307 પૃ-, 3।248।451 ।
[275] પ્રાક્ સત્ત્વં તસ્ય.... ....તીષ્યતામ્ ॥ -પ્ર- બા- ભા- 307 પૃ-, 3।248।451 ।

તદનન્તરમુત્પન્નનીલાદિ પ્રતિભાસવત્ ।
વિજ્ઞાનં ગ્રાહકં તસ્યામિત્રરૂપગ્રહો યથા[276] । ।[277]
__________નોતેસ્__________
[276] તદનન્તરમુત્પ... ....વત્ । ...યથા ॥ -પ્ર- વા- ભા- 307 પૃ-, 3।248।452 ।
[277] વિજ્ઞાનં ગ્રાહકં.... .... ... યથા । -પ્ર- વા- ભા- 307 પૃ-, 3।248।453 । (કિઞ્ચિત્ પાઠાન્તરેણ)
નિષ્પાદિતક્રિયે કિઞ્ચિદ્ વિશેષમસમાદધત્ । ?
કાર્યાનીન્દ્રિયમન્યદ્વા ન સાધનમ્ ... ... ... ।
ઇતિ સાધનન્યાયમતિપ[પ્3બ્।4]તતિ ॥
સર્વચિતચૈત્તાનામાત્મસંવેદનમપિ પ્રત્યક્ષમ્ । ચિત્તમર્થમાત્રગ્રાહિ ।
ચૈત્તાઃ તદ્વિશેષાવસ્થાગ્રાહિણઃ સુખાદયઃ । સર્વશવ્દેન વિકલ્પો ઽપિ સઙ્ગૃહ્યતે ।
શબ્દાર્થગ્રાહિ યદ્ યત્રજ્ઞાનં તત્ તત્ર કલ્પના ।
સ્વરૂપં ચ ન શબ્દાર્થસ્તત્રા...(?)ક્ષમ...(?)ઓ ઽખિલમ્[278] । ।[279]
__________નોતેસ્__________
[278] સ્વરૂપં ચ ન.... .... ....ખિલમ્ ॥ -(શ્ચ પાઠયુક્)- પ્ર- વા- ભા- 331 પૃ-, 3।288 કા- ॥
[279] શબ્દાર્થગ્રાહિ યદ્... ... કલ્પના । .... ખિલમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 321 પૃ-, 3।288 કા- ।
[280]એષામાત્મા ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારરૂપઃ સંવેદ્યતે યેન । અપરોક્ષતા કુતો ભવતિ ? યેન રૂપેણ તત્સંવેદનમામ્નાતમ્ । તચ્ચ રૂપં ગ્રાહ્યગ્રાહકાકારપરોક્ષતાનામૈક્યમ્ । યથા ચ સુખમ્ । યથા ચ નીલાદ્યાકારઃ । યથા ચાપરોક્ષતા । સમસમયસમ્ભવિતયા નિયમેનાનુભવાનુસારિણાં પ્રત્યવમર્શેન વ્યવદ્રિયતે । તથૈક્યમપ્યેષા ।
__________નોતેસ્__________
[280] સ્હ્: 47.
તથા ચ ---
"ભિ[281]ન્નસંવેદનસ્યૈક્યે યન્નૈવં તદ્ વિભેદવત્[282] ।
__________નોતેસ્__________
[281] અભિન્ન મૂલપાઠે ।
[282] ભિન્નસંવેદન.... .... વિભેદવત્ । -પ્ર- વા- ભા- 325 પૃ-, 3।587 કા- ।
સિધ્વેદસાધનત્વે ઽસ્ય ન સિદ્ધં ભેદસાધનમ્[283]। ।
__________નોતેસ્__________
[283] સિદ્ધ્યેદસાધનત્વે.... ....સાધનમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 325 પૃ-, 3।287 કા- ।
ભાસમાનૈ સ્વરૂપેણ પીડા દુઃખં સ્વયં યદા ।
ન તદાલમ્બનં જ્ઞાનં[284]ન તદેવં પ્રસજ્યતે[285]। ।[286]"
__________નોતેસ્__________
[284] યત્રઽતઽલિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
[285] ન તદાલમ્બનં.... .... પ્રયુજ્યતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 441 પૃ-, 3।459 કા- ।
[286] ભાસમાનં સ્વ.... .... યદા । .... પ્રયુજ્યતે ॥ --વા- 130 પૃ-; પ્ર- વા- વૃ- 2।459; પ્ર- વા- ભા- 441 પૃ-, 3] 459 કા- ।
ઇતિ ગ્રન્થો વિવૃતઃ ।
તદેવ ચ યોગ્યત્વમુચ્યતે । યતશ્ચક્ષુરાત્લોકાલમ્બનસમનન્તરપ્રત્યયાજ્ જ્ઞાયમાનમેવ સુખમપરોક્ષં જાયતે । યથા જાયનાન એવાલોકો ઽનન્ધકારઃ ।
ઉક્તં ચ ---
"પ્રકાશમાનસ્તાદાત્મ્યાત્ સ્ષરૂપસ્થ પ્રકાશકઃ ।
યથા પ્રકાશો ઽભિમતસ્તથા ધીરાત્મવેદિની[287] । ।"[288]
__________નોતેસ્__________
[287] પ્રકાશમાનસ્તાદા.... .... પ્રકાશકઃ । .... વેદિની ॥ -પ્ર- વા- ભા- 353 પૃ-, 3।33- કા- ।
[288] યથા પ્રકાશો ઽભિમતઃ .... રાત્મભેદિની । -પ્ર- વા- ભા- 353 પૃ-, 3, 330 કા- ।

મિત્રપાદાશ્ચ ---
ઽપરવ્યાપારવારણમિઽત્યાહુઃ ।
"વિજ્ઞાનં જડરૂપેભ્યો વ્યાવૃત્તમુપજાયતે[289]।
__________નોતેસ્__________
[289] વિજ્ઞાનં જડરૂપેભ્યો.... .... જાયતે । --ત- સં- 2000 કા- ।
ઇયમેવાત્મસંવિત્તિરસ્ય યાજડ[પ્3અ।5] રૂ(+પ)તા ॥
કિયાકારકભાવેન ન સ્દસંવિત્તિરસ્ય તુ ।
એકસ્યાનંશરૂપસ્ય ત્રૈરૂપ્યાનુપપત્તિતઃ[290]। ।
__________નોતેસ્__________
[290] એકસ્યાનંશરૂપસ્ય... ...પત્તિતઃ ॥ ત- સં- 200।1 કા- ।
ઇતિ ચાચાર્યાઃ સ્વાત્મ?ઇ ?ઇ?આવિરોધં પરિહૃતવન્તઃ । સ્થિતમેતત્ તત સુખાદિસ્વસંવેદનં ન સ્થિતમ્ । નૈવ સુખાદયઃ સંવેદનરૂપાઃ ।
[291]"એકાર્થસમવાયિના તુ જ્ઞાનેન સંવેદ્યન્ત" ---ઇતિ નૈયાયિકાઃ ।
__________નોતેસ્__________
[291] સ્હ્: 48.
ન ।
ઇહ નીલાદૌ દૃશ્યમાને સમાનકાલમાન્તરઃ સુખાદ્યાકારો ઽનુભૂયતે નિશ્ચીયતે ચેતિ કથમુપપદ્યતામ્ ? એકાર્થાશ્રયિણા વિજ્ઞાનેન વેદ્યત્વે સતીતિ ચેત્ ? તત્ કિમ્ એકાર્થાશ્રયિ જ્ઞાનમક્ષજમ્ ? તથા ચેત્? તદા યસ્ય હિ લલિતલલનાલાવણ્યાદિરર્થસ્યોપનિપાતેન સુખાદયો ધીશ્ચ જાતાઃ તં મુક્ત્વા સુખાદીનેવ સા કથં પ્રતિપદ્યેત?
તદાહ ---
"યસ્યાર્થસ્ય નિપાતેન તે જાતા ધીસુખાદયઃ ।
મુક્ત્ત્વા તં પ્રતિપદ્યેત સુખાદીનેવ સા કથમ્[292]? ॥[293]
__________નોતેસ્__________
[292] મુક્ત્વા તં પ્રતિપદ્યેત.... .... કથમ્ । - (તં મુક્ત્વા પાઠયુક્) પ્ર- વા- ભા- 314 પૃ-, 3।256 કા- ॥
[293] યસ્યાર્થસ્ય નિપાતેન.... .... સુખાદયઃ । .... સા કથમ્ ? ॥ -પ્ર- વા- ભા- 314 પૃ-; 3।256 ॥
અથ ---
સુખમાત્મનો યોગમાત્રં જ્ઞેન જ્ઞાનેનાનુભૂયતે ઽક્ષજેનાર્થઃ ।
અત્રાપિ ---
"યુગપજ્ જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્ ।ઽ ઇતિ વચનાત્ । ક્રમેણ ચેત્ ?
"અવિચ્છિન્ના ન ભાસેત તત્સંવિત્તિઃ ક્રમગ્રહે ।
તલ્લાઘવાચ્ચેત્ ? તત્તુલ્યમિત્યસંવેદનેન કિમ્[294]? ॥[295]
__________નોતેસ્__________
[294] અવિચ્છિન્ના ન.... .... .... ક્રમગ્રહે । ....કિમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 315 પૃ-, 3।257 કા- ॥
[295] તલ્લાઘવાચ્ચેત્.... ....કિમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 415 પૃ-, 3।257 કા- ।
તુલ્યં ખલુ ! લાઘવં વિષયવેદને સુખવેદને ચઽ ઇત્યસંવેદનં ન (નેન ?) કિમ્ ? પર્યાયેણાર્થસુખયોરન્યતરસ્ય પરસ્પરાનુપલમ્ભત્વેનાભાવરૂપત્વાત્ । સન્તાનસુખવેદ [પ્3બ્।5]નમેવ વિષયસન્તતાવેદનમ્ ।
એવં --- વિષયસન્તતવેદનમેવ સુખસન્તતાવેદનમ્ । અથાપિ સ્યાત્ ।
અક્ષજયા ---
ઽયુગપજ્ જ્ઞાનાનુત્પત્તિર્મનસો લિઙ્ગમ્ ।ઽ ઇત્યેકયા દ્વયજ્ઞાનમ્ ।
ન ।
ચક્ષુરાદીન્દ્રિયજં વિષયપ્રતિનિયતં કથં સુખાદીન્ ન ગૃહ્વીયાત્ ?
સુખમન્તરેણાર્થાચ્ચ જાતેર્ધિયસ્તસ્ય સુખસ્યા શક્તિસિદ્ધિરતો ઽપિ કારણ[296]ત્વાભાવાન્ ન સુખં ગ્રાહ્યમ્ । અથાપિ સ્યાત્ । યથા--નીલં પીતં ચ પૃથગપિ શક્તમ્, સંહતાવપિ । તથાદિર્વિષયશ્ચ પૃથક્ સંહતાવપિ સ્વજ્ઞાનજનને શક્તઃ સ્યાત્ !
__________નોતેસ્__________
[296] સ્હ્: 49.

ઽયદ્યેવં કેવલમપિ સુખં ગૃહ્યેત નીલવત્ ।ઽ
ન ચ સુખહેતુવિષયં ગ્રાહ્યમન્તરેણ સુખવેદનં યુક્તમ્ ।
અથાપિ---
સરસસરસીરુહધીભ્રમભ્રાજમાનસુહૃદવદનેનેવાર્થેન સહ ગ્રહઃ ।
તથાપિ ન સામર્થ્યં સુખસ્ય સ્યાત્ । અન્વયવ્યતિરેકાભાવાત્ । ન ચ પરસ્ય સુખસામર્થ્યાભ્યુપગમ ઇન્દ્રિયધિયં પ્રતિ ।
અથ ---
વિનાર્થેન ચક્ષુરાદિભિઃ સુખં ગૃહ્યતે । તદાનુકૂલત્વાદિનાસ્ત્યાદિભેદો ન ગૃહ્યેતાક્ષ્ના । અન્તરઙ્ગત્વાત્ સુખાદાવેવાક્ષમતિઃ સ્યાત્ ।
અથાપિ--
યુગપદેવ બુદ્ધિરુદયતિ, તત્તદ્વિષયસમ્ભવાત્ । તદા ---
સુખદુઃખવિદૌ સદા સ્યાતામ્ --- હેમન્તે શીતમારુતાશનસ્પર્શ(+આ)ભ્યામિવ । રણરસાસક્તચેતસઃ સ્વામિસમ્માનનિષ્ક્ર(ષ્ક્ર ?)યં ચિકીર્ષતઃ નિશિતનિસ્વિશનિષ્પેષમપ્યનુભવતો ભવેતાં સુખદુઃખવિદૌ । ન ચૈવમ્ [પ્3અ।6] ।
તસ્માદલીકકલ્પનાભિરલમ્ ।
સરલેનૈવ ક્રમેણ ---
ઽસાર્થે સતીન્દ્રિયે યોગ્યે યથાસ્વમપિ ચેતસિ ।
દૃષ્ટં જન્મસુખાદીનાં તત્તુલ્યં મન્સામપિ[297]। ।[298]
__________નોતેસ્__________
[297] દૃષ્ટં જન્મ સુખાદી.... .... મપિ । । -પ્ર- વા- ભા- 310 પૃ-; 3।253 કા- ।
[298] સાર્થે સતીન્દ્રિયે.... ....ચેતસિ । .... મનસામપિ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 310 પૃ-, 3।253। કા- ॥
અસત્સુ સત્સુ ચૈતેષુ ન જન્માજન્મ વા ક્વચિત્ ।
દૃષ્ટં સુખાદેર્બુદ્ધેર્વા તત્તતો નાન્યતશ્ચ તે[299]। ।[300]
__________નોતેસ્__________
[299] અસત્સુ સત્સુ... ... .... ક્વ ચિત્ । .... તે । । -પ્ર- વા- ભા- 31- પૃ- 3।254 કા- ॥
[300] દૃષ્ટં સુખાદે.... .... શ્ચ તે । .... પ્ર- વા- ભા- 310 પૃ-, 3।254 કા- ।
સુખદુઃખાદિભેદશ્ચ તેષામેવ વિશેષતઃ ।
તસ્યા એવ યથા બુદ્ધેર્માન્દ્યપાટવસંશયાઃ[301]। ।[302]
__________નોતેસ્__________
[301] તસ્યા એવ યથા... ...સંષયાઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 310 પૃ- 3।355 કા- ।
[302] સુખદુઃખાદિભેદ.... .... વિશેવતઃ । .... સંશયાઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 310 પૃ-, 3।255 કા- ।
[303]ઇત્યક્ષ(+મુ) પગમ્યતામ્ ।
__________નોતેસ્__________
[303] સ્હ્: 50.
ઽતસ્માત્ સુખાદયો ઽર્થાનાં સ્વસઙ્ક્રાન્તાવભાસિનામ્ ।
વેદકાઃ સ્વાત્મનશ્ચૈવમર્થેભ્યો જન્મ કેવલમ્[304]। ।[305]"
__________નોતેસ્__________
[304] તસ્માત્ સુખાદયો... .... ભાસિનામ્ । .... કેવલમ્ । । -પ્ર- વા- ભા- 319 પૃ-, 3।267 કા- ॥ 321 પૃ- 3।267 કા- ।
[305] વેદકાઃ સ્વાત્મનશ્ચૈષાં.... જન્મ કેબલમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 319 પૃ-, 3।267 કા- ।
અમી સુખાદયઃ સ્વસઙ્ક્રાન્તાર્થાવભાસવેદનાદ્વારેણાર્થસ્ય વેદકાઃ । સ્વાત્મનશ્ચ જડવ્યાવૃત્તતયા । કુતસ્તર્હિ ઉત્પદ્યન્તામ્ ?
ઉક્તમેવ ---
"ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાલોકાલમ્બનસમનન્તરપ્રત્યયેભ્યઃ ।"
તસ્માત્ --- સધૂક્તમ્ ---
"ઇહ નીલાદૌ દૃશ્યમાને સમાનકાલમાન્તરઃ મુખાદિર્નિયમેનાનુભૂતનિશ્ચિતસ્તથૈવ વ્યવહત્તવ્યઃ ।

સામગ્રીભેદાદપિ ન ભેદો ઽસ્ય ।
ઽતદતદ્રૂપિણો ભાવાસ્તદતદ્રૂપહેતુજાઃ ।
તત્સુખાદિ કિમજ્ઞાનં વિજ્ઞાનાભિન્નહેતુજમ્[306]? ॥[307]
__________નોતેસ્__________
[306] તત્સુખાદિ .... ....હેતુજમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 309 પૃ-, 3।252 કા ।
[307] તદતદ્રૂપિણો.... .... હેતુજાઃ । હેતુજમ્ । । -પ્ર- વા- 2।251; પ્ર- વા- ભા- 309 પૃ, 3।252 કા ।
ન કાર્યભેદાદપિ ભેદઃ । એકતો ઽપ્યનેકકાર્યદર્શનાત્ ।
સુખદુઃખાદિભેદો ઽપિ સામગ્રયા એવાવાન્તરવિશેષાત્ ।
બુદ્ધેર્માન્દ્યપાટવસંશયાદિવત્ ।
એતેન ---
સુખાદેર્જ્ઞાનાન્તરગ્રાહ્યત્વમ્, જ્ઞાનવિલક્ષણસામગ્રીજન્યત્વં ચ ।
સત્ત્વરજસ્તમ [પ્3બ્।6] સાં સામ્યાવસ્થા પ્રકૃતિઃ, પ્રધાનમ્ । તતો બુદ્ધિર્ અતો ઽહઙ્કારઃ । તતઃ પઞ્ચતન્માત્રાણિ શબ્દાદીનિ । તતઃ પઞ્ચબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રત્વક્ચક્ષુર્ઘ્રાણજિહ્વાખ્યાનિ । પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ વાક્પાણિપાયૂપસ્થાખ્યાનિ । મનશ્ચ । પઞ્ચતન્માત્રેભ્યઃ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ વ્યોમવાતજ્વલનજલભેદિની[308]નામાનિ । એતાનિ જડાનિ ।
__________નોતેસ્__________
[308] મેદની - મૂ- પા- ।
પુમાંશ્ચેતનઃ । ચૈતન્યં નિજમસ્ય રૂપમ્ । બુદ્ધિઃ પુનરેકા સર્વવ્યાપિની, નિરવયવા, સ્વચ્છા, દર્પણપ્રાયા, સર્વપ્રતિબિમ્બવતો । તત્ર રૂપાદયઃ પ્રધાનપરિણા[309]મતયા સુખાદ્યાત્મકાઃ બુદ્ધિદર્પણબિમ્બિતાઃ । પુંસો ઽપિ તત્રૈવ બિમ્બનાત્, તેન ગૃહ્યન્તે । બુદ્ધ્યધ્યવસિતમર્થં પુરુષશ્ચેતયત ઇતિ ચોચ્યતે ભોક્ત્તૃત્વમસ્ય । એતાવદેવ ।
__________નોતેસ્__________
[309] સ્હ્: 51.
અસ્યાં પ્રક્રિયાયામયમપરો વિશેષો ઽવગન્તવ્યઃ । શબ્દાદયો ભૂતાત્મના પરિણતાઃ, ભૂતાદ્યપિ કુમ્ભામ્ભોધરધરાદિપ્રભેદેન ।
ઉક્તં ચ ---
"આકારો ગૌરવં રૌક્ષ્યં ધરણં સ્થૈર્યમેવ ચ ।
સ્થિતિર્ભેદઃ ક્ષમા કાર્ષ્ણ્યં છાયાયાઃ સર્વભોગ્યતા ॥
ઇત્યેતે પાર્થિવા ધર્માસ્તદ્વિશિષ્ટાસ્તથાપરે ।
જલાગ્નિપવનાકાશવ્યાપ્તાસ્તાં (+સ્તા) ન્નિબોધત ॥
ઇતિ ।
અત્ર ઽછાયાયા ઇતિ કાર્ષ્ણ્યાપેક્ષયા ષષ્ઠી "કૃષ્ણાચ્છાયેઽત્યર્થઃ ।
તદેવમ્ --- પુરુષપ્રતિબિમ્બેન શ્રોત્રાદિવૃત્ત્યા શબ્દાદિપ્રતિબિમ્બો બુદ્ધૌ સ્વચ્છાયાં પ્રધાનપરિણામત્વેન ચ શવ્દા[પ્3અ।7] દીનામાત્મભૂતઃ સુખાદિપ્રતિવિમ્બમાનો વેદ્યતે । તસ્માત્ ન આન્તરાઃ । નાપિ ચૈતન્યાત્માનઃ સુખાદયઃઽ ઇતિ સા[310]ઙ્ખ્યઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે ।
__________નોતેસ્__________
[310] શા મૂ- પા- ।
ઇદં સ્વાભિપ્રાયેણ સા[311]ઙ્ખ્યસ્ય પ્રક્રિયાજ્ઞાનમસ્તુ । સન્તસ્તુ પ્રમાણસહં સહન્તે । સુખાદીનામાન્તરત્વમનુભવાત્મત્વમવશ્યં શ્યામાદ્યાકારેણ સહ સ્ફુરત્વમ્ સંબાદવેદનાદ્ વ્યવસ્થાપિતં કથમન્યથા કર્ત્તું શક્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[311] શા મૂ- પા- ।
શક્યતે બુદ્ધાવહઙ્કારઃ । અહઙ્કારાસ્પદે અન્તરે ભવત્વાદાન્તરત્વમ્ ।
તત્રૈવ ચ નિત્યચૈતન્યપ્રતિબિમ્બનાદ્ ભ્રાન્ત્તયા અનુભવાત્મત્વમ્ । નીલાદ્યાત્મત્વાત્ સુખાદીનાં સહ સ્ફુરત્વમિતિ ચેત્?
[312]ન ।
__________નોતેસ્__________
[312] સ્હ્: 52.
વેદનાદન્યસ્યા બુદ્ધેરભાવાત્ ।
ઽમુક્ત્ત્વાધ્યક્ષસ્મૃતાકારાં સંવિત્તિ બુદ્ધિરત્ર કા[313]?ઽ નિત્યચેતનચ્છાયયાચ્છુરિતત્વં પુનઃ છદ્ભૈવ ।
__________નોતેસ્__________
[313] મુક્ત્વાધ્યક્ષ.... ....ત્ર કા । -પ્ર- વા- ભા- 325 પૃ, 3।276 કા ।

ઽ... ... ... ... ... ... સંવેદ્યત્વાચ્ચ ચેતનાઃ ।
સંવેદનં ન યદ્રૂપં નહિ તત્ તસ્ય વેદનમ્[314]।"
__________નોતેસ્__________
[314] સંવેદનં ન... .... .... વેદનમ્ ॥ (તસ્માત્ ભ્રાન્તરા એવ સંવેદ્ય-)-પ્ર- વા- 2।274; -પ્ર- વા- ભા- 324 પૃ, 3।275 કા ।
ઽઇદમસ્ય વેદનમિઽતિ સમ્બન્ધસ્ય નિબન્ધનમભિધાનીયમ્ । ન ચૈતન્યમાત્રં તન્નિબન્ધનમ્ । ચક્ષુરાદાવપિ પ્રસઙ્ગાત્ ।
તસ્માદ્ ---
વેદ્યેનાર્થેન વેદનસ્ય સારૂપ્યં તન્નિબન્ધનમ્ સા[315]ઙ્ખ્યપ્રત્યયિદૃષ્ટાન્તો ઽસ્તિ । યથા --- નીલસ્વરૂપં વેદનં નીલસ્ય વેદકમ્ । તથા--- સુખસ્યાપિ વેદનેન સુખસ્વરૂપેણ વેદિતવ્યમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[315] ઽશામૂ- પા- ।
ઉપધાયકં તર્હિ નીલવત્ સુખમન્યદપિ સ્યાત્?
ન ।
ત્વત્પક્ષે ઽપિ સુખરૂપમેવ હિ સંવેદનં સુખમવૈતિ, નાન્યદિ[પ્3બ્।7]તિ સાકારં જ્ઞાનમસ્તીતિ સાધિતમસ્માભિઃ ।
તચ્ચ સ્વરૂપવેદનં ક્વચિત્ સોપધાનમ્, ક્વચિચ્ચ નિરુપધાનમ્ । ઇદમેવ ચ નઃ સુખં યત્ સાત્તં (?) સંવેદનં નામ । ન સાત્તસંવેદનાદન્યાર્થક્રિયાત્ર યદ્વશાદુપધાયકકલ્પનં હિ નીલસ્ય । નીલસંવેદનમેવ ફલમ્[316]। કિન્તુ, રઞ્જનાદિકમપિ । તદ્વશાત્તત્ર પરિકલ્પના ।
__________નોતેસ્__________
[316] ઽલઽમૂ- પા- ।
અત્ર પુનઃ, સંવેદનમેવૈકમાન્તરં પ્રીતિપરિતાપરૂપં પશ્યામઃ ।
ઽએકમિઽત્યનેન ન વાહ્યારોપિતત્વવિશેષ ઉચ્યતે ।
[317]તથા હિ ---
__________નોતેસ્__________
[317] સ્હ્: 53.
નાન્યત્ ર્સવેદનં ગ્રાહકમ્ । અન્યશ્ચ[318]સુખાદ્યાકારો ગ્રાહ્યરૂપઃ પ્રત્યવભાસતે । યેન ગ્રાહકાકારાદ્ વિચ્છિન્નસ્ય સુખાદેર્બહીરૂપતયા વા[319]ક્ષ (હ્ય ?)કૃતત્વં વિદ્ભઃ । નહિ ય આકારો વહીરૂપેણ ગ્રાહ્યાકારતયા નાવભાસતે સ સ[320]ર્વાક્ષ(સ બાહ્ય ?) કૃતઃ । તદ્યથા --- ચેતનાયા આકારઃ ।
__________નોતેસ્__________
[318] ઽન્યાશ્ચઽમૂલપાઠઃ ।
[319] ઽતાવાક્ષઽ-મૂલપાઠઃ ।
[320] ઽતે સર્વામૂલપાઠઃ ।
તથા ચ સ્વર્ગાદ્યાકારઃ ।
એતદેવોક્તમ્ ।---
ઽઆન્તરમાન્તરે ઽહઙ્કારાસ્પદે ઽઙ્ગુષ્ઠાત્મર્ધા (ન્મૂર્ધા ?) ઽવધિયદન્તઃ પ્રષ્ટવ્યવેદના ઽકારે ગ્રાહકે સુખાદિરૂપમ્ સંવેદનં સન્નિવિષ્ટં, ન બાહ્યેગ્રાહ્યાકારે ।ઽ
નહિ સુરભિકર્કશાદ્યનુભવતઃ તદેવ બાહ્યં વસ્તુ સુખિતં, દુઃખિતં હૃષ્ટં, દ્વિષ્ટં વા પ્રત્યવભાસતે । કિન્તુ, તતો વિચ્છિન્નમહઙ્કારાસ્પદમાન્તરં ગ્રાહકમેવંરૂપં હૃષ્ટં દ્વિષ્ટં વા પ્રતિભાતિ ।
તદેવમ્---
ઽગ્રાહકરૂપસન્નિવિષ્ટસ્ય સુખાદેર્બાહ્યાર્થાધ્ય[321]વસાયા--[પ્3અ।8]
__________નોતેસ્__________
[321] અત્રઽયઽલિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
ભાવાન્ન વાહ્યારોપિતત્વમ્ । અતો ઽસ્માકં ન વાહ્યાઃ સુખાદયઃ પ્રાપ્નુવન્તીતિ ।
અત એવ---
યોગિનામ્ પરસન્તાનવર્ત્તિનઃ સુખાદિરાગાદીનામાલમ્બમાનાનાં બાહ્યેન સ્તમ્ભાદિકરૂપેણા[322]ઽનહઙ્કારાસ્પદેન ગ્રાહ્યાકારેણ સુખિતે ન રક્તે ન દ્વિષ્ટે ન વા દુઃખિતત્વરક્તત્વાદિપ્રસઙ્ગઃ ।
__________નોતેસ્__________
[322] ઽનામૂલપાઠઃ ।
આન્તરત્વેનૈવ[323]વેદનાન્ન નીલાદ્યાત્મકત્વેન નીલાદિના સહ સ્ફુરત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________

[323] સ્હ્: 54.
અત્રાર્થે યુક્તિરપ્યુચ્યતે ---
ઽયે બાહ્યાતિશયનિરપેક્ષભાવનાતિશયભાવાભા (+ વા) ઽનુવન્ધિનસ્ત આન્તરાઃ । યથા ---પ્રજ્ઞા । આલ[324]મ્વ્યમાનશબ્દાદ્યતિશયનિરપેક્ષભાવનાતિશયભાવાભાવાનુવન્ધિનશ્ચ સુખાદયઃ । ઽયો ભાવનયેષ્ટાદ્યાભાસઃ સર્વાત્મના વિનિવર્ત્તતે, વિપરીતશ્ચ પ્રવર્ત્તતે, ન સ બાહ્યવિશેષભાવાભાવાનુવિધાયીઽ ઇતીદૃશો ઽત્રાભિપ્રાયો ઽભિપ્રેતઃ । ઇહાપ્યેકસ્મિન્ એવ લવણદ્રવ્યે ઽવ્યગ્ર ... ... ... ... સૌખ્યમુષ્ટ્રાણાં કષ્ટં ચાન્તરમન્યેષાં સંવેદનમુત્પ ( +દ્ય) તે યથા, તથૈકસ્મિન્નેવ શબ્દાદાનુપકારાપકારૌદાસીન્યભાજિ ભાવ્યમાના સાભાસા તયોરન્યથાત્વાપત્તિ[325]રુત્કર્ષશ્ચ । ભાવનાજાતત્વેનાન્તરઃ । ઽયદહઙ્કારાસ્પદત્વેનાભ્યસ્યતે તત્તથૈવ ભાવનાપ્રકર્ષે નિષ્પદ્યતઽ ઇતિ યાવત્ ।
__________નોતેસ્__________
[324] ઽલવ્યઽમૂલપાઠઃ ।
[325] અત્રઽકઽલિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
બાહ્માતિશયનિરપેક્ષભાવનાતિશયભાવાભાવાનુબન્ધિત્વમાત્રાનુબન્ધિત્વેના [પ્3બ્।1] નાન્તરત્વસ્ય સ્વભાવહેતુરયં નાસિદ્ધિદોષાવકાશમાશ્રયતિ । શ્રિયમપિ હિ હિતત્વેનાસકૃદ્ ભાવયન્ અનુકૂલધીર્ધીરહૃદયઃ । પ્રાગેષ પુત્રકલત્રાદિકમ્ ।
અનૈકાન્તિકત્વમપિ કીર્ત્તિતમકીર્ત્તિકરમેવ । અનાન્તરત્વં હિ બાહ્યત્વમ્ ।
તચ્ચ બાહ્યભાવાભાવાનુવિધાયિત્વેન વ્યાપ્તમ્ । યથા નીલસ્ય વિજ્ઞાને નીલભાવાભાવાનુવિધાયિ ન પીતસ્ય । તથેહાપિ બાહ્યાતિશયનિરપેક્ષભાવાતિશયભાવાભાવાનુવિધાયિ સુખં ભાવ્યમાનમાન્તરમેવ ભવતિ ।
અત એવ ।---
વિરોધો ઽપિ યયોર્વિરોધનિપતિતઃ । સપક્ષે વિક્ષણાત્ ।
સમાસસ્ત્વયમ્ ---
[326]યદાન્તરત્વેનાભ્ય[327]સ્યતે તદાન્તરમેવ સ્ફુટાભં ભવતિ । યથા યથાભૂતમતિઃ । આન્તરત્વેન ચાભ્યસ્યન્તે સુખાદયસ્તથા । યત્ સંવેદ્યતે, તત્સંવેદનરૂપમ્ । યથા --- નીલમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[326] સ્હ્: 55.
[327] અત્રઽભ્યઽઇતિ અધિકં લિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
સંવેદ્યતે ચ સુખાદિકમ્ ।
સા[328]ઙ્ખ્યે ---
__________નોતેસ્__________
[328] ઽશામૂલપાઠઃ ।
પ્રતિબાધકં હિ પ્રમાણમદૃષ્ટાન્તમપિ દૃષ્ટાન્તયન્તિ (તિ?) તચ્ચ---
ઽસવેદ્યત્વાચ્ચ ચેતના ।
સંવેદનં ન યદ્રૂપં નહિ તત્તસ્ય વેદનમ્[329]। ।"
__________નોતેસ્__________
[329] સંવેદનં ન... .... .... વેદનમ્ ॥ (તસ્માત્ ભ્રાન્તરા એવ સંવેદ્ય-)-પ્ર- વા- 2।274; -પ્ર- વા- ભા- 324 પૃ, 3।275 કા ।
ઇત્યત્રાન્તરે વિવેચિતમ્ ।
તર્હિ---
વિજ્ઞાનવાદઃ પ્રસક્તઃ । ઽન કિઞ્ચિત્ સોપધાનમનુપધાનં ચ કિઞ્ચિદિઽત્યત્રાન્તરે વિવેચિતમ્ ।
સા[330]ઙ્ખ્યીયબુદ્ધિસ્વભાવસુખાદ્યુત્કર્ષાપકર્ષૌ ભાવનયેત્યપિ ---
__________નોતેસ્__________
[330] ઽશામૂલપાઠઃ ।
ઽમુક્ત્ત્વાધ્યક્ષસ્મૃતાકા?ં સંવિત્તિ બુદ્ધિરત્ર કા[331]? ॥
__________નોતેસ્__________
[331] મુક્ત્વાધ્યક્ષ... ...ત્ર કા ॥ -પ્ર- વા- ભા- 325 પૃ, 3।276 કા ।;
ઇત્યનેન ગતાર્થમ્ ।
સંસર્ગાદિવિભાગઃ સ્ફુટા [પ્3અ।9] ઽયોગોલકવહ્નિવદિઽત્યપિ પરાપેક્ષયા સાધ્યવિકલં સામગ્રીવશાદેકમેવાયોગોલકં વસ્તુ વદામઃ । વાતશીતાદિસામગ્ર્યન્તરવશાદ્વા પ્રભાસ્બરાયોગોલકજન્મજમ્ ।
[332]ભટ્ટાર્ચટપાદૈરપ્યુક્તમ્---
__________નોતેસ્__________
[332] સ્હ્: 56.
"તન્મૂલમન્યદેવેદં ગુડનાગરસંજ્ઞિતમ્[333]।

__________નોતેસ્__________
[333] તન્મૂલમન્ય... ...સંજ્ઞિતમ્ ॥ હે- વિ- ટી- 103 પૃ- ।
એવમ્---
પા?કલડુ?કાત્મકમેકમેવેદં દ્રવ્યં વેદિતવ્યમ્ । ઉપાદાનમપ્યત્ર યદનુવર્ત્તતે તદ્ વેદિતવ્યમ્ ।
પ્રત્યક્ષસુખાદિસ્વરૂપાત્મકપુરુષભોગપક્ષે ઽપિ---
"અભિન્નવેદનસ્યૈક્યે યન્નૈવં તદ્ વિભેદવત્ ।
સિદ્ધ્યેદસાધનત્વે ઽસ્ય ન સિદ્ધં ભેદસાધનમ્[334]। ।[335]
__________નોતેસ્__________
[334] અભિન્નવેદન.... .... .... ભેદવત્ । .... સાધનમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 325 પૃ-, 279 કા- ; -પ્ર- વા- વૃત્તૌ 2।27 ॥
[335] સિદ્ધ્યેદસાધનત્વે.... ....સાધનમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 325 પૃ-, 3।287 કા-
ભિન્નાભઃ સિતદુઃખાદિરભિન્નેબુદ્ધિવેદને ।
અભિન્નાભે વિભિન્ને[336]ચેદ્ ભેદાભેદૌ કિમાશ્રયૌ? ।"
__________નોતેસ્__________
[336] ઽન્નેવચેદ્ઽમૂલપાઠઃ ।
પૂર્વવન્નિર્વિકલ્પકમભ્રાન્તં ચ । સ્વસંવેદને પ્રમાણાદિવ્યવસ્થાપિ---
"તત્રાનુભવરૂપત્વાત્ તે યોગ્યાઃ સ્વાત્મસંવિદિ ।
ઇતિ સા યોગ્યતામાનમાત્મામેયઃ ફલં સ્વવિદ્[337]। ।"[338]
__________નોતેસ્__________
[337] ઇતિ સા યોગ્યતા.... .... સ્વવિદ્ ॥ પ્ર- વા- ભા- 401 પૃ-, 3।666 કા- ॥
[338] તત્રાનુભવ.... .... સંબિદિ । .... સ્વવિત્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 401 પૃ-; 3।366 કા-; ત- સં- પં- 398 પૃ- ।
ઇત્યનેનાવગન્તવ્યા ।
ભૂતાર્થભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તજં યોગિજ્ઞાનમ્ । ભૂતાર્થત્વેન પ્રમાણવૃત્તિ । ઽભાવનાપ્રકર્ષે ઽત્યનેન જન્મપરમ્પરાસિદ્ધિઃ ।
પર્યન્તગત્વેન નિર્વિકલ્પકત્વાભ્રાન્તત્વે । તત્ર ભૂતઃ સત્યઃ ।
પ્રમાણદૃષ્ટશ્ચ સત્યઃ । અર્થ્યત ઇત્યર્થઃ, હેય ઉપાદેયશ્ચ । હેયો હિ હાતુમર્થ્યતે, ઉપાદેયશ્ચોપાદાતુમ્ । તત્ર હેયં દુઃખસત્યમ્, [પ્3બ્।9] સમુદયસત્યસહિતમ્ । ઉપાદેયં નિરોધસત્યમ્, માર્ગસત્યાન્વિતમ્ ।
ચતુર્ભિશ્ચ સાભ્યુદયહેયોપાદેયતત્ત્વૈઃ સાઙ્ક્લેશિકો વૈવદાનિકશ્ચ સકલઃ પદાર્થઃ સઙ્ગૃહીતઃ । તત્ર નિરવશેષં વસ્તુ જાનાતુ । મા વા[339]જ્ઞાસીત્ ।
__________નોતેસ્__________
[339] સ્હ્: 57.
કિં તેન દુઃખક્ષયમાપ્તુકામાનાં તદુપાયે પ્રવર્ત્તિતુમચ્છતામ્ ?
"કીટસઙ્ખ્યાપરિજ્ઞાનં તસ્ય નઃ ક્વોપયુજ્યતે[340]?"
__________નોતેસ્__________
[340] કીટસઙ્ખ્યા.... .... ...યુજ્યતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 2।32 કા- ॥
તસ્માત્ ---
પરિમિતાનામપ્યસ્મદભિમતાનાં સાભ્યુપાયહેયોપાદેયતત્ત્વાનામ્ ---
ઽજ્ઞાનવાન્ મૃગ્યતે ઽસ્માભિસ્તદુક્તપ્રતિપત્તયે[341] ।"
__________નોતેસ્__________
[341] જ્ઞાનવાન્ મૃગ્યતે... ... પત્તયે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 53- પૃ-, 2।31 કા- ।
સર્વંવિષયં જ્ઞાનમસ્ય ---
ઽનાસ્માભિઃ શક્યતે જ્ઞાતુમિતિ સન્તોષ[342]ઇપ્યતે ।"
__________નોતેસ્__________
[342] અત્રઽબા ઇતિ લિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।

યથા ---
કુમ્ભેનામ્ભસાં પરિમાણાપરિચ્છિ(ચ્છે ?)દે ઽપિ ગઙ્ગાયાઃ સ્વયમુપયોક્તવ્યસલિલપરિકલ્પનાદેવ કૃતાર્થતાર્થિનામ્ । યથા ---
વસ્તુનઃ કાર્ત્સ્ન્યેન નિખિ(+લ) જ્ઞસ્યાપિ જ્ઞને । તેનૈવ ઽભૂતાર્થેત્યત્ર ન સર્વંપદોપાદાનમ્ । અર્થિનામુપયુજ્યમાનેન જ્ઞાનેન ચ સર્વજ્ઞવ્યુત્પાદનમ્ । ભૂતાર્થસ્ય ભાવના પુનશ્ચેતસ્યારોપઃ । તસ્યાઃ પ્રકર્ષઃ સ્ફુટત્વારમ્ભઃ । તસ્ય પરિસમાપ્તં ગમનમ્ પર્યન્તઃ ।
તસ્માજ્જાતં રૂપાદિસ્કન્ધપઞ્ચકાનિત્યત્વાદિ વિષયમ્ । દ્વિવિધં હિ ધર્મધર્મભાવનાભેદેન તત્ફલમ્ । તત્ર---કામિનીવિયુક્તસ્ય કામાવેશવશાદુપનતતદ્ભાવનસ્ય સ્ફુટઃ કામિન્યાકારઃ પ્રત્યયો ધર્મિભાવનાફલમ્ [પ્4અ।1] ।
ઽયથા વિપ્લવમાવેગપ્રતિપત્તિપ્રદર્શનાત્ ।
પરોક્ષગતિસંજ્ઞાયાં તથાવૃત્તેરદર્શનાન્ ॥
વિસ્વરસે પ્રિયત્વમભ્યસ્યતો રસનાસઙ્ગિનિ વિસ્વરસે ઽપિ પ્રિયત્વં સ્ફુટં સ્ફુરદ્ધર્મભાવનાફલમ્ । તદર્થં ભૂતગ્રહણમ્ ।
[343]અન્યથા ---
__________નોતેસ્__________
[343] સ્હ્: 58.
પ્રત્યક્ષપ્રમાણપ્રભેદપ્રસ્તાવાન્ ન અભૂતસ્ય સમ્પ્રાપ્તિઃ । યાં હિ દશામભિનિવિશ્ય ભાબના બૃત્તા, તસ્યા અતિબૃત્તત્વાત્ । અપરાસાં ચ દશાનામુત્પાદે મહીમહીધરાવપિ યોગિજ્ઞાનમપ્રમાણમ્ કિમઙ્ગ! ગઙ્ગાતરઙ્ગાદૌ પ્રતિક્ષણભઙ્ગુરે ?
ધર્મભાવનાપક્ષે તુ ---
કિમપિ વસ્ત્વસ્તુ । તદ્ગતમનિત્યત્વાદિ સ્ફુટં સ્ફુરતિ । વિસ્વરસે ઽપિ યત્નવત્ । ઽનહિ સર્વે વિસ્વરસાઃ સ્ફુટં સ્ફુરન્તી ઽતિ તત્ર ધર્મભાવનાફલવર્ણનમ્ । કિં તર્હિ ? યત્ સ્ફુરતિ તત્ પ્રિયત્વાશ્લિષ્ટમ્ ।
તદ્વદિહાપિ યત્ કિઞ્ચિદ્ વસ્તુજાતં યાતં પ્રત્યક્ષતામ્, તત્ ક્ષણક્ષય્યત્વેનાલિઙ્ગિતમ્ । ન તુ યાવત્ કિઞ્ચિદ્ વસ્ત્વસ્તિ, સમસ્તમેત[344]દાભાતિ યોગિજ્ઞાને । દૃષ્ટશ્ચ ભાવનાપ્રકર્ષપર્યન્તભાવ્યમાનસ્ફુટભાવત્વયોઃ કામશોકભયોન્માદચૌરસ્વપ્નાદ્યુપપ્લવાવસ્થાયાં કાર્યકારણભાવઃ । કસ્યચિત્ કિઞ્ચિત્ પ્રસિદ્ધમિતિ દૃષ્ટાન્તભૂયસ્ત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[344] અત્રઽસ્તઽમૂ- પા- ।
અયં પુનરત્ર પરમાર્થઃ ।
ભાવનાતિશયસંસ્કૃતજ્ઞાનં સમનન્તરપ્રત્યયં પ્રાપ્ય ચક્ષુર્ [પ્4બ્।1] ર્થૌ દુઃખં શૂન્યાનાત્માકારપરિકરિતં સ્વવિષયવિજ્ઞાનં સ્ફુટં જનયતઃ । તેન --- પરમાર્થવિષયે ક્ષણિકત્વાદૌ ચક્ષુર્જ્ઞાનમપિ સદ્ યોગિજ્ઞાનમ્ ।
અથવા ---
ચક્ષુર્જ્ઞાનં ચ માનસં સત્ યોગિજ્ઞાનં ચોત્પદ્યતે --- ગૃહીતગ્રાહિત્વં હિ દોષો ન ગૃહ્યમાણગ્રાહિત્વમ્ ।
યથા ---
[345]કૃતસ્ય કરણાયોગો ન ક્રિયમાણસ્ય । ક્ષણિકત્વે ભાવનાપ્યુપપદ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[345] સ્હ્: 59.
રાગાદિક્લેશવિશ્લેષાય પરમપુરુષાર્થઘિયા સમુદ્ધુ[346]રસ્યાપિ ક્ષણિકપરાવૃત્ત્પા ક્ષણિકત્વમેવ પુનઃ પુન[347]રામૃશતઃ । ક્ષણિકત્વે ઽપ્યેકસ્મિન્ વિષયે જ્ઞાનાભ્યાસવૃત્તિલક્ષણાયા ભાવનાયા બાધકાભાવાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[346] અત્રઽદ્ધઽઇતિ લિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
[347] ઽરામૃષઽઇતિ લિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
યાવદસન્નિહિતતયા આકારેણ ક્ષણિકત્વાદિકમાલમ્બ્યતે તાવદિયં ભાવના કલ્પનાત્મિકા । તત્સંસ્કૃતાત્ સમનન્તરપ્રત્યયાત્ સન્નિહિતતયા વેદનેન નિર્વિકલ્પકત્વમ્ । સન્નિહિતાસન્નિહિતત્વેન ચ ગૃહ્યમાણત્વમ્ સ્ફુટાસ્ફુટત્વમ્ ।
અત એવ ---
સ્વપ્નેનાપિ મનોવેદનવૈશ[348]દ્યનિદાનેન નોદ્દીપયિતું સ્વપ્નવિકલ્પસ્ય શક્યતે સ્ફુટત્વમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[348] ઽષઽમૂલપાઠઃ ।
"તસ્માદ્ ભૂતમભૂતં વા યદ્ યદેવાતિભાવ્યતે ।
ભાવનાવલનિષ્પત્તૌ તત્ સ્ફુટાકલ્પધીફલમ્[349]। ।"[350]
__________નોતેસ્__________
[349] તસ્માદ્ ભૂત ... ... ... ભાવ્યતે । ... ફલમ્ ॥ --પ્ર- વા- ભા- 327 પૃ-, 3।286 કા- ।
[350] ભાવનાબલ.... .... ધીફલમ્ ॥ -(ના પરિ- પાઠક્) પ્ર- વા- ભા- 327 પૃ-, 3।286 કા- ॥
ભૂતમ્ = સત્યમ્ । અભૂતં વા યદેવાતિશયેન । તદેવ ભાવનાપ્રકર્ષે સતિ સ્ફુટાયા અવિકલ્પાયા [પ્4અ।2] ધિયો હેતુર્ભવતિ । યદસત્યં તત્ પૂર્વવિજ્ઞાનારૂઢમ્ । તસ્માદવ્યતિરિક્તમુત્તરસ્ય જ્ઞાનસ્ય હેતુરુચ્યતે ।
યત્ત્વસત્યં તત્ સ્ફુટં સજ્ જ્ઞાનસ્ય ભાવ્યમાનં હેતુઃ સ્વભાવેન, ન જ્ઞાનરૂપતયા ।

અનેન અભાવો ઽપિ વિવૃતઃ[351]। સો ઽપિ જ્ઞાનારૂઢતયા નિઃશઙ્કગમનાગમનં કરોતિ । કિં પુનર્જ્ઞાનમ્ ?
__________નોતેસ્__________
[351] ઽતઽમૂલપાઠઃ । fન્ 3 દેર્ સેઇતે ઓ. સ્તેલ્લેનન્ગબે ઇમ્ તેxત્
[352]અનાત્મવેદનં જ્ઞાનં । ઽયતો વિષયગ્રહણં ધર્મો ઽવિજ્ઞાનસ્યે ઽત્યાહાચાર્યઃ ।
__________નોતેસ્__________
[352] સ્હ્: 60.
તચ્ચ ---
પ્રમાણસામગ્ર્યા જાતં સત્યાર્થગ્રાહિ । દુષ્ટકારણારબ્ધં વિપરીતપરિચ્છેદિ । યથાસ્તિ સ ગૃહ્યતે । સો ઽસ્ય જનકો વિદ્યમાનાત્મનેતિ ચ । એષા પ્રકૃતિરસ્યાસ્તન્નિમિત્તાન્તરતઃ સ્વાલમ્બાવૃત્તૌ પ્રત્યયાપેક્ષમદૃઢં સર્પબુદ્ધિવત્ । વાધિત્વાવાધિત્વાભ્યાં વિકૃતિપ્રકૃતિવ્યવસ્થા । ન તુ સત્યગ્રાહિત્વં સકલજ્ઞાનપ્રકૃતિઃ।
એવં હિ ---
ઽવિષયગ્રહણં ધર્મો વિજ્ઞાનસ્યે ઽતિ વાક્યમતિરિચ્યેત --- અસત્યાર્થં ચ કિઞ્ચિન્ન સ્યાત્ ---
નનુ મિત્ર[353]પાદૈઃ ---
__________નોતેસ્__________
[353] ઽસિન્તુઽઇત્યપિ પઠિતું શક્યતે મૂલપાઠે ।
"સ્વપ્રકાશમસામાન્યં વિજ્ઞાનમિતિ સમ્મતમ્ । ।"
ઇત્યુક્તમ્, ન તદ્ વિજ્ઞાનવાદે । કથં તહિ ?
બહિરર્થ એવ ।
વાર્ત્તિકે ---
ઽજ્ઞાનં તત્ યોગ્યદેશકૈરજ્ઞાનસ્ય સ્વયં જ્ઞાનાદિઽઽતિ ।
અસત્ખ્યાત્યર્થં તત્ ।
તદેવમ્ ---
ચત્વાર્યાર્યસત્યાનિ અનિત્યત્વાદ્યા કારસહિતાનિ સર્વજ્ઞજ્ઞાનસ્યાલમ્વનમ્ ।
ત્રિકલ્પાસઙ્ખ્યેયઃ કાલો ઽવધિઃ । જન્યપરમ્પરા ચ તદન્તર્વર્ત્તિની વિશેષણમ્ । કારણં કરુણા બોધિસત્ત્વાનામભ્યાસસ્ય । ત [પ્4બ્।2]
દન્યેષાં સંસારોદ્વેગઃ । હેયોપાદેયતત્ત્વપ્રાપણાચ્ચ પ્રમાણં ભગવાન્ મુમુક્ષૂણામિતિ ।
[354]અત્ર પ્રમાણમ્ ---
__________નોતેસ્__________
[354] સ્હ્: 61.
યત્ સાદરનિરન્તરદીર્ઘકાલભાવનાભ્યાસવિષયીકૃતમ્, તત્ સ્પષ્ટઽ
તત્તા[355]યોગ્યમ્ । યથા --- કામિન્યાકારકામુકસ્ય હેયોપાદેયસ્યોપાયતત્ત્વાનિ ચ યથોક્તાભ્યાસવિષયીકૃતાનિ ।
__________નોતેસ્__________
[355] ઽતતા ઇતિ પાઠઃ પ્રતિભાતિ મૂલપાઠે ।
અ[356]થાપિ સ્યાત્ ?
__________નોતેસ્__________
[356] ઽયાલિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
કો ઽયં કાપુરુષાકારઃ ? સર્વ[357]વેદી ભગવાન્ સુગતમહષિઃ ? સ કિમ્ કૃતિભિરપકર્ષિતપ્રયુક્તસર્વવિદિતિ ?
__________નોતેસ્__________
[357] ઽસર્વસર્વઽઇતિ પાઠો મૂલપાઠે ।
"નાસ્માભિઃ શક્યતે જ્ઞાતુમિતિ સન્તોષ ઇષ્યતે ।"
ઇત્યપયશઃપિધાનમ્ ! બ્રૂમઃ ।
પરમાર્થતસ્તુ ---
ભટ્ટભર્ત્સનાભયેનૈવ પરપ્રયુક્તમપિ સર્વ[358]વિદમુજ્ભ્?ઇત્ત્વા સ્વલ્પ --- વિદિતિ નિનૌલાવાદિઃ (?)।

__________નોતેસ્__________
[358] ઽસર્વસર્વઽઇતિ પાઠો મૂલપાઠે ।
તથા હિ ---
ભટ્ટભાષિતમ્ ---
ઽભૂતાર્થભાવનેઽતિ લક્ષણમ્ । પ્રમાણેન ચ ભૂ[359]તાર્થત્વમ્ । ન ચ સર્વવિષયમિન્દ્રિયજમધ્યક્ષમ્ । નાપ્યનુમાનમ્, ધર્માદ્યસિદ્ધેઃ ।
__________નોતેસ્__________
[359] ઽભિઽમૂલપાઠઃ । કોર્રેક્ત્ પ્લzઇએર્ત્ ઇમ્ તેxત્ ?
નાપિ મનોમાત્રમેતત્ । ઇન્દ્રિયાનુસારિત્વાત્ । નાપ્યાગમશેષમ્, અપ્રમાણત્વાત્ ।
ઉક્તં ચ ---
"પ્રામાણ્યં ચ પરોક્ષાર્થજ્ઞાનં તત્સાધનસ્ય ચ ।
અભાવાનાભ્યનુષ્ઠાનમિતિ કેચિત્ પ્રચક્ષતે[360] । ।"[361]
__________નોતેસ્__________
[360] અભાવાન્નાસ્ત્યનુષ્ઠાનં ... .... પ્રચક્ષતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 2।30 કા- ।
[361] પ્રામાણ્યં ચ પરો.... ....સ્ય ચ । .... પ્રચક્ષતે ॥ -પ્ર- વા- ભા- 2।30 કા- ।
[362]અત્ર સમાધિ । ---
__________નોતેસ્__________
[362] સ્હ્: 62.
પૂર્વનિરાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલેન ---
"વ્યવસ્યન્તીક્ષણાદેવ સર્વાકારાન્ મહાધિયઃ[363] ।
__________નોતેસ્__________
[363] વ્યવસ્યન્તીક્ષણ.... ....મહાધિયઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 236 પૃ- ; 3।107 કા- ।
સર્વાકારાનુમાનં યત્ પ્રત્યક્ષાત્ તન્ન ભિદ્યતે ॥
અતીતાનાગતં વ તુ તેનૈવ પ્રતિપાદ્યતે ।
કર્મ તત્ફલસમ્બન્ધબોધસ્તેન પ્રસિધ્યતિ । ।"
યથા [પ્4અ।3] દેશાદિભેદેન પ્રકૃતીનાં વિભિન્નતા ।
તથા જાતિસ્મરત્વેન દેવાભ્યાગતિનિર્ણયઃ ॥"
એષૈવ નિષ્પત્ત્યવસ્થા કથં સ્યાદિતિ ચેત્ ?
અજ્ઞાનમેતત્ । યુક્તિજ્ઞેન સર્વં હિ વસ્તુ સર્વૈઃ વસ્તુભિઃ સાક્ષાત્ પારમ્પર્યેણ ચ સમ્બદ્ધં બુધ્યતે યત્નવતા ક્રમેણ પ્રકૃષ્યમાણમ્ ।
તથૈવ સ્મર્યતે । ---
તથા હિ ---
ઽઇયં મે માતા । ઽ માતૃપરમ્પરાણાં પૂર્વા કોટિઃ સમ્બદ્ધા । સર્વ દિગ્ભવૈશ્ચ તાદાત્મ્યકૈરુપરિષ્ટાદ્ ભવિષ્યદ્ભિશ્ચ ઉપાદેયસહકાર્યૈર્ અન્ત્યવિવર્જિતૈઃ સમ્બદ્ધા । સમ્બન્ધનનિબન્ધનમિત્યનુમાનં સમ્ભાવ્યતે ।
"અનેકોપાયસદ્ભાવાત્ કાલં વૈપુલ્યયોગતઃ ।
અભ્યાસાત્ સર્વવિત્ત્વસ્ય પ્રાપ્તિરસ્યેતિ યુક્તિમત્[364]। ।
__________નોતેસ્__________
[364] અનેકોપાયસદ્ભાવાત્.... .... યોગતઃ । યુક્તિમત્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 329 પૃ- ; 3।287।567
કાયંકારણભાવસ્ય વિશેષેણ વિનિશ્ચયે ।
અતીનાનાગતં જ્ઞાનં તસ્ય ભાવિ પરિસ્ફુટમ્[365] । ।
__________નોતેસ્__________
[365] અતીતાનાગતં ... ... સ્ફુટમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 326 પૃ- 3।287।549 ।
સ્થિરમવ્યાકુલં ભાવનૈરાત્મ્યાદિનિવેદને ॥

અભ્યાસાત્ સર્વવિત્ત્વસ્ય પ્રાપ્તિરસ્યેતિ યુક્તિમત્[366]। ।
__________નોતેસ્__________
[366] અભ્યાસાત્ સર્વવિત્ત્વસ્ય.... ...યુક્તિમત્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 326 પૃ-; 3।287।568 ॥
કાર્વકારણભાવસ્ય વિશેષેણ વિનિશ્ચયે ।
અતીતાનુગતં જ્ઞાનં તસ્ય ભાવિ પરિસ્ફુટમ્[367]। ।
__________નોતેસ્__________
[367] કાર્યકારણ.... .... નિશ્ચયે । .... સ્ફુટમ્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 329 પૃ-; 3।287।549 ।
સર્વભાવાનુગત્વેન દેશના વાક્યસંશ્રુતિઃ ॥
એવમ્ભૂતાચ્ચ વચસસ્તત્કર્ત્તુર્જ્ઞાનવદ્ ગતિઃ ॥
[368]પરિશુદ્ધં વચો નાસ્તિ પરિશુદ્ધધિયં વિના ।
__________નોતેસ્__________
[368] સ્હ્: 63.
સ્વતર્કાનુસ્મૃતેરેષ પ્રપઞ્ચો વચસાં યદિ । ।
ભાવનાજ્ઞાનમપ્યસ્તિ સદર્થે ઽનાદરો ન હિ । ।"
તદત્ર [પ્4બ્।3] પ્રમાણમ્ ।
યત્ પ્રમાણોપપન્નત્રૈકાલિકસમસ્તવસ્તુવિષયં વાક્યમ્, તત્ પ્રણેતુસ્તદ્વિષયકજ્ઞાનપૂર્વકમ્ । તદ્ યથા -- યથાયથમર્થસ્ય સર્વસ્ય વાચકં સર્વવાક્યમ્ । તથા ચ --- નિઃશેષસમસ્તવસ્તુનૈરાત્મ્યાદિનિવેદનાય વાક્યમ્ તથાગતસ્ય ભગવતઃ કાર્યહેતુરયમ્ ।
તદેવં સમાસ ઽર્થઃ ।
યઃ કશ્ચિત્ પરૈઃ સર્વ[369]વિદં પ્રત્યુદ્ભાવિતો દોષઃ, સ સર્વઃ કારણાનુપલબ્ધિલક્ષણઃ । સ ચાદૃશ્યવિષયત્વેન સન્દિગ્ધાસિદ્ધઃ ।[370]તેન ---
__________નોતેસ્__________
[369] ઽસર્વસર્વઽ- મૂલપાઠઃ ।
[370] ઽદ્ધામૂલપાઠઃ ।
અદોષોદ્ભાવનં નિગ્રહસ્થાનં પરેષામિતિ ।
"ચક્ષુઃ પશ્યતિ રૂપાણિ સભાગં ન તદાશ્રિતમ્ ।
વિજ્ઞાનં દૃશ્યતે રૂપં ન કિલાન્તરિતં યતઃ । ।"
તથા ---
માનસે ઽન્ધવધિરાદ્યભાવદોષઃ । સ્વસંવેદને સ્વાત્મનિ ક્રિયાવિરોધઃ ।
સર્વજ્ઞેઽસમ્ભવઃ સામગ્ર્યાઃ । તદુદ્ધારેણ ચતુર્વિધમધ્યક્ષમવસ્થાપિતમિતિ ॥
[ઇતિ] તર્કરહસ્યે પ્રત્યક્ષપ્રભેદસ્વપરન્યાયનિર્ણયસ્તૃતીયઃ ॥
[371]અક્ષાદક્ષાચ્ચ સાક્ષાદુત્પદ્યતે જ્ઞાનમ્ । અથ ચ ---
__________નોતેસ્__________
[371] સ્હ્: 64.
ઽપ્રત્યક્ષમિ ઽત્યાખ્યાયતે । ન પ્રતિવિષયમ્ । કેન હેતુના?
નિર્વિ[372]કલ્પકત્વં પ્રતિગમકત્વાગમત્વાભ્યામ્ । પુરુષાન્તરસાધારણત્વાદ્ વિષયસ્ય ।
__________નોતેસ્__________
[372] ઽનિવિઽમૂલપાઠઃ ।
વૈભાષિકાપેક્ષયા ચ મનોવિષયત્વેન વ્યભિચારાત્ । અસાધારણેન ચ વ્યપદેશો દૃષ્ટઃ । યથા ---ભેરીશબ્દો યથા વા ---યવાઙ્કુરઃ ।
વિષયો હિ મનોજિ (?) વિજ્ઞાના[પ્4અ।4] ઽતદાભોગનિવન્ધનશ્ચ પરત્વાપરત્વગુણમન્તરેણાપિ પ્રતિક્ષણવલીપલિતશ્મશ્રુજાલાદિવિશિષ્ટસ્વભાવોત્પાદવિષયો યુવાસ્થવિરાદિવ્યપદેશઃ । ન સ્થિરૈક્સ્વભાવાનાં ભાવાનાં કાદાચિત્કસ્વભાવાભિનિવો?શિનો વ્યપદેશાઃ સમ્ભવન્તિ ।
તદેવમ્ ---
પારતન્ત્ર્યં, રૂપશ્લેષો, નૈરન્તર્કં, પ્રાપ્તિઃ, સઙ્ગતિરવિચ્છેદઃ ।
અપેક્ષાદિસંયોગસમવાયો, નિયમો, વિરોધાદયો ન વસ્તુભૂતાઃ સમ્બન્ધાઃ । કિમ્ તર્હિ ?

ભાવાનામાત્માનમવિભાગવન્તમધિકૃત્ય તાદાત્મ્યસમ્બન્ધઃ સાં[373]વૃતઃ ।
__________નોતેસ્__________
[373] ઽસામ્વૃતંઽમૂલપાઠઃ ।
ભાવાભાવૌ નિયતાવવધાર્ય કાર્યકારણભાવઃ સાં[374]વૃતઃ । યતો ---
__________નોતેસ્__________
[374] ઽસામ્વૃતંઽમૂલપાઠઃ ।
ભિન્નાનેવ ભાવાન્ મિશ્રયતિ કલ્પના । સા ચાવિદ્યાનુભવવાસનાસમ્બન્ધાજ્ જાયમાના, વિપરીતા ચ વસ્તુ સ્વભાવાવગાહિની વેતિ વ્યવહારાઙ્ગમઙ્ગીકૃતા ।
તત્ર વ્યાપ્તૌ સમ્બન્ધે વિપ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
અપિ ચ ---
"પ્રત્યક્ષાં ચ ધિયં દૃષ્ટ્વા તસ્યાશ્ચેષ્ટાભિધાદિકમ્ ।
પરચિત્તાનુમાનં ચ ન સ્યાદાત્મન્યદર્શનાત્[375]। ।[376]"
__________નોતેસ્__________
[375] પરચિત્તાનુમાનં.... ....દર્શનાત્ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 446 પૃ- 3।477 કા- । ।, વા- 138 પૃ- ।
[376] પ્રત્યક્ષાં ચ ધિયં.... .... દિકમ્ । .... દર્શનાત્ । । વા- 138 પૃ- 3।474; પ્ર- વા- ભા- 446 પૃ-; 3।476 ।
[377]સમ્બન્ધસ્ય સ્વસંવેદનસિદ્ધ્યા પૂર્વોક્તયા પ્રત્યક્ષા (+મ?) પીહબુદ્ધિં દૃષ્ટ્વા કાયવાગ્વ્યવહારાનુપલભ્ય તત્કાર્યતયા આત્મસન્તાને, તં ચ કાયવ્યાપારં વ્યવહારં ચાત્મસમીહાનુભવમન્તરેણાનુભવન્, પર[378]ચિત્તસન્તતિકૃતં મન્યમાનો ઽનુમિનોતિ સન્તાનાન્તરમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[377] સ્હ્: 65.
[378] ઽરિઽલિખિત્વા ઇકારમાત્રા છિન્ના મૂલપાઠે ।
ચિત્તપરોક્ષતાપક્ષે ચ ---
[પ્4બ્।4] ચિત્તાનુમાનસમસ્તવિમ્બસન્તાને ચિત્તાનુપલબ્ધેર્દૃષ્ટાન્તાભાવાત્ સમ્બન્ધસિદ્ધેઃ, ઽદૃષ્ટત્વાન્યથાનુપપત્ત્યાસ્વબુદ્ધિવેદને સર્વમેતદ્ ભવિષ્યતીઽ ત્યપિ ન યુક્તઃ સમાધિઃ । બુદ્ધેઃ પ્રાકટ્યં ગ્રાહ્યાકારાપરોક્ષતેતિ પર્યાયાઃ પર્યાલોચિતાઃ ।
તચ્ચાર્થપ્રાક્ટ્યં ન કેવલં ગ્રાહકાકારશૂન્યતયાનુભૂયતે ।
યદ્યનુભૂયેત, તદાનેદમનુભૂયતઽ ઇતિ સ્વપરવેદનવિભાગાભાવાત્ સુતરામ્ પરચિત્તાનુમાનમપાસ્તમ્ ---
"મનોબુદ્ધાવર્થલિઙ્ગાપ્રસિદ્ધિતઃ ।"
યદિ ---
બાહ્યપદાર્થપ્રાકટ્યાન્યથાનુપપત્ત્યા સ્વચિત્તાનુમાપનમ્ ? એવં તર્હિ, મનોબુદ્ધેઃ સ્મરણરૂપયોઃ પદાર્થપ્રકટ્યલિઙ્ગાભાવાન્ નાનુમાનમ્ ।
વિપરીતખ્યાત્યા સામાન્યપ્રતિભાસનેન વાસ[379]નાનાં ચ, અનુભવાનુસારાન્ નીરૂપત્વાચ્ચ સામાન્યસ્ય નિરસ્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[379] અત્રઽરાલિખિત્વા છિન્નં મૂલપાઠે ।
તદેવમ્ ---
બાહ્યે ઽર્થે સ્વસંવેદનેન પ્રત્યક્ષેણ બુદ્ધ્યનુભવે, યથાસ્વમિન્દ્રિયપ્રત્યક્ષેણ ચેષ્ટાભિધાદિકં કાર્યતયા સ્વસન્તાને નિશ્ચિત્ય પરચિત્તાનુમાનમુક્તમ્ ।
[380]તચ્ચાયુક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[380] સ્હ્: 66.
ઈશ્વરાનુમાનસમાનત્વાત્ ।
સર્વથા અનુમાતુરસદૃશત્વાત્ પરચિત્તસ્ય પલ્લવો[381]લ્લાસનાત્ પ્રભઞ્જનાનુમાને વાનદૃશ્યાસ્તિ સિન્ધુમારુતસ્યાન્તર્ભાવો, નાપિ ધૂમાદ્ ધૂમધ્વજાનુમાને જઠરજાતજાતવેદસમન્તર્ભાવ્ય વ્યાપ્તિગ્રહઃ કસ્ય ચિત્!
__________નોતેસ્__________
[381] એકારમાત્રા લિખિત્વા છિન્ના મૂલપાઠે ।
ઽયદ્ વ્યાપ્તિગ્રાહકં માનં ત [પ્4અ।5।5] સ્મિન્ દ્રવ્યે સમવાયાભાવાત્, વિજાતીયાનામનારમ્ભાદાલેખ્યાદાવેકસ્ય દ્રવ્યસ્યાભાવે સમવાયાભાવાદિત્યર્થઃ ।
"વનં કુસુમિતં યથા ।"
તત્ર હિ ---

વનં બહુત્વસઙ્ખ્યા --- કુસુમં ચારમ્ભદ્રવ્યમ્ । એકત્ર વૃક્ષદ્રવ્યે તયોઃ સમવેતત્વાદ્ "વનં કુસુમિતમિ"ત્યુપચારઃ ।
એકયા બુદ્ધ્યા અનેકસ્ય ગ્રહણે ચિત્રવ્યવહારઃ । તસ્માદ્[382] યથાનેકાત્મકમાલેખ્યચિત્રમેકયા મનીષયા ગૃહ્યતે તથા સઞ્ચિતો ઽપિ ।
__________નોતેસ્__________
[382] અત્રઽદ્યઽલિખિત્વા છિર્ન્ન મૂલપાઠે ।
તત્ કિમુચ્યતે ?
"અથૈકાયતનત્વે ઽપિ નાનેકં દૃશ્યતે સકૃત્ ।"
ઇતિ ?
ઽકો વા વિરોધો બહવઃ સઞ્જાતાતિશયાઃ સકૃત્ ।
ભવેયુઃ કારણં બુદ્ધેર્યદિ નામેન્દ્રિયાદિવત્[383]? ॥[384]
__________નોતેસ્__________
[383] કો વા વિરોધો.... .... સકૃત્ । ....વત્ ॥ -(પૃથક્ પાઠયુક્) પ્ર- વા- 2।223 ॥ (સકૃત્-પાઠ યુક્) પ્ર- વા- ભા- 294 પૃ-; 224 કા- ।
[384] ભવેયુઃ કારણં.... .... દિવત્ ॥ --પ્ર- વા- ભા- 296 પૃ-; 224 કા- ।
પૂર્વમેકાયતનત્વેન બુદ્ધિરેકેઽ ત્યુક્તમ્ । અધુના પુનઃ ---
[385]"અનેકાકારા બુદ્ધિરેકા । એકપ્રકટતાન્ન્તર્ગતતયા પરસ્પરપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
__________નોતેસ્__________
[385] સ્હ્: 67.
અન્યથા ---
મન્તમસનિમગ્નાનેકપુરુષસંવેદનવદ્ વ્યતિવેદનાભાવઃ સ્યાત્ ।
એકોપાદાનત્વાદ્ ભેદે ઽપિ ન તથેતિ ચેદ્ ?
અતીતાદિવત્ સ્મરણમેવ સ્યાત્, ન સ્ફુટસ્ફુરણમ્ ।
તથા ---
ચિત્રવિજ્ઞાને જ્ઞાનાદનેકાકારમ્, એકાકા(+ર) વદનેકાકારમિત્યપિ બોધ્યમ્ ।
સા યદ્યનેકાકારા બુદ્ધિ[386]રેકા સઞ્જાતશક્તિભિઃ પરમાણુભિશ્ચક્ષુરાદિભિરિવ બહુભિઃ ક્રિયેત, તથા (દા?) ન કશ્ચિદ્ વિરોધઃ ।
__________નોતેસ્__________
[386] ઽબુદ્ધિકારા ઇત્યધિકમત્ર મૂલપાઠે ।
તસ્માદ્ ---
ઉભયથાપિ સઞ્ચિતાલમ્વનત્વે ઽપ્યવિકલ્પત્વમિતિ સ્થિતમ્ ।
તથા ---
"સ્વ [પ્4બ્।5।6] સંવેદ્યમનિર્દેશ્યં રૂપમિન્દ્રિયગોચરઃ[387]।
__________નોતેસ્__________
[387] સ્વસંવેદ્યમનિ.... .... ગોચરઃ ॥ --પ્ર- વા- ભા- 298 પૃ-; 3।231।431, ત- સં- પં- 293 પૃ- ॥
સ્વેનાસાધારણેન રૂપેણ વેદ્યઃ સ્વભાવો ન ધર્મિત્વાદિના । અત એવ ન નિર્દેશ્યતયાધિનિબન્ધનેન શબ્દેન ન વ્યપદેશ્યઃ પ્રત્યક્ષત્ય ગોચરો ગ્રાહ્યઃ । તતો --- નિર્વિકલ્પકમધ્યક્ષમ્ ।
તદેવમ્ ---
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં પ્રમાણફલમ્ ।
એવમ્ ---
અનુમાનમ્ ઇતિ તદિત્યનન્તરનિર્દ્વિષ્ટપ્રભેદમ્ । નિપાતેન પ્રવર્ત્તકપ્રાપકયોઃ ફલત્વેન પ્રતિક્ષેપઃ ।
[388]ઽપ્રત્યક્ષમિઽત્યનેન આદ્યમસાધારણવિષયં કલ્પનાપોઢાભ્રાન્તમુક્તમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[388] સ્હ્: 68.
ઽજ્ઞાનમિઽત્યનેન ચક્ષુરાદિજડપ્રમાણાનાદરઃ ફલપ્રસ્તાવેઽપિ દર્શિતઃ ।

અર્થપ્રતીતિરૂપત્વાત્ ।
અર્થૌ = હેયોપાદેયૌ, તયોઃ પ્રતીતિઃ, પ્રાપ્ત્યઙ્ગપ્રવૃત્તિવિષયોપદર્શના પરોક્ષતાખ્યારૂપં સ્વભાવો યસ્ય ગ્રાહ્યાકારગ્રાહકાકારાત્મકસ્ય, તદ્ભાવસ્તત્ત્વમ્, તસ્માત્ ।
સ્વસંવેદનં ચાકારયોઃ સાધિતમેવ । સ્વસંવેદને તર્હિ કથમર્થપ્રતીતિરૂપત્વમ્ ? ત્રયાણાં તાદાત્મ્યે સુતરામેવ અપરમપિ તાદાત્મ્યમિતિ ચેત્ ?
ન । એકેનૈવ ગતત્વાત્ । વ્યપદેશા એતે યથાકથઞ્ચિત્ પ્રયોક્તભિપ્રાયાનુભવાશ્ચરાચરં ચઞ્ચૂર્યન્તે, નૈતેભ્યો ઽર્થાન્તરપરિગ્રહઃ ।
કરોત્યર્થાદિવત્ ।
યથા --- પચતિ = પાકં કરોતિ । તથા --- કરોતિ = કરણમભિનિર્વર્ત્તયતિ ।
"સર્વો હિ ધાત્વર્થઃ કરોત્યર્થેન વ્યાપ્તઃ ।ઽ કરોત્યર્થઃ કેન વ્યા[પ્4અ।6।7]પ્યતામ્ ? તત્રૈવ સામાન્યવિશેષકલ્પના ચેત્ ?
ઇહાપિ સમાનમ્ ।
એવમ્ --- અનુમાને ઽપિ વાચ્યમ્ । યદ્યર્થ?તીતિરૂપત્વાત્તદેવ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં પ્રમાણફલમ્ ।
કિમિદાનીં પ્રમાણમ્ ?
ઉચ્યતે ।
ઽપ્રમીયતે યેન તત્ પ્રમાણમિઽતિ સામાન્યેન વ્યુત્પાદિતમપિ પ્રમાણપદમ્ --- કર્ત્તૃકર્મક્રિયાઃ સમાક્ષિપ્ય સ્વસામાન્યવિશેવલક્ષણમાક્ષિપતિ ।
તત્ર --- કર્ત્રાદિકં લેશતઃ પ્રાગુક્તમ્ ।
કરણં સામાન્યલક્ષણમુચ્યતે । ---
"ક્રિયાયાઃ પરિનિષ્પત્તિર્યદ્વ્યાપારાદનન્તરમ્ ।
વિવક્ષ્યતે યદા તત્ર કર [+ ણ] ત્વં તદા સ્મૃતમ્ । ।"
[389]કર્ણં હિ કર્ત્તૃપરતન્ત્રં સ્વવ્યાપારાવિષ્ટમ્ પ્રધાનક્રિયાયામુપયોગવત્ સાધકતમમ્ ।
__________નોતેસ્__________
[389] સ્હ્: 69.
યથા --- પુરુષાધિષ્ઠિતઃ પરશ્ચરઃ સ્વવ્યાપારેણોત્પતનનિપતનાન્વિતઃ પાટનક્રિયાયામુપયોગવાન્ સાધકતમશ્ચ ।
વિશેષલક્ષણં તુ ---
"ક્રિયા સાધનમિત્યેવ સર્વં સર્વસ્ય કર્મણઃ ।
સાધનં નહિ તત્તસ્ય સાધનં સા ક્રિયા યતઃ[390]। ।[391]
__________નોતેસ્__________
[390] ક્રિયાસાધનમિત્યેવ... .... કર્મણઃ । ... યતઃ ॥ -પ્ર- વા- ભા- 340 પૃ-, 3।302 કા- ।
[391] સાધનં ન હિ તત્તસ્ય.... .... યતઃ-(સ્યાઃ પાઠયુક્) પ્ર વા- ભા- 340 પૃ-, 3।302 કા- ।
અર્થેન ઘટયત્યેનં નહિ મુક્ત્ત્વાર્થરૂપતાં ।
તસ્માત્ પ્રમેયાધિગતેઃ સાધનં મેયરૂપતા[392]। ।"[393]
__________નોતેસ્__________
[392] અર્થેન ઘટય .... .... રૂપતાં । .... રૂપતા ॥ -પ્ર- વા- 2।302-7 ॥; પ્ર- વા- ભા- 342 પૃ-, 3।306 કા-; વા (ર્ત્તિકાલઙ્કારે) 2 પૃ- । ।
[393] તસ્માત્ પ્રમેયા.... રૂપતા ॥ -પ્ર- વા- ભા- 342 પૃ-; 3।307 કા ।
સારૂપ્યમસ્ય પ્રમાણમ્ તદ્વશાદર્થપ્રતીતિસિદ્ધેઃ । ઽગ્રાહકાકારસ્ય સાખ્પ્યમિઽતિ કર્ત્તૃપારતન્ત્ર્યમુક્તમ્ । ઽતદ્વશાદિઽતિ સ્વવ્યાપારાવેશઃ પ્રકાશિતઃ । પ્રકટતાન્તર્ગતતાલક્ષણો ગ્રાહ્યાકારસ્ય અર્થપ્રતૌતિઃ ।
[પ્4બ્।6।8] યથા--- મેષયોઃ, અન્યતરકર્મજઃ । યથા ---
સ્થાણુશ્યેનસંયોગઃ । સંયોગજશ્ચ સંયોગઃ । યથા --- સર્વૈઃ સમવાયિકારણૈરાકાશઃ[394] સંયુક્તઃ । તત્સંયોગશ્ચાકાશેન કાર્યસ્ય સંયોગઃ ।
__________નોતેસ્__________
[394] ઽકાશં સંયુક્તમ્ઽમૂલપાઠઃ ।
અથાપિ સ્યાત્ ? ન સંયોગજનનાત્ સંયોગિનૌ । કિં તર્હિ ? સ્થાપનાત્ ।
સ્થિતિરપિ પ્રતિક્ષિપ્તાભિન્નાભિન્નવિકલ્પેન દૂષણાત્ ।
"સંયોગાદ્યાશ્રયે યોગ્યમયોગ્યં તચ્ચ જાયતે ।
નિત્યં યોગ્યસ્વભાવસ્ય તદ્વૈકલ્યવિરોધતઃ ॥