Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkarahasya · Part 120

[1]om namo buddhāya |
__________NOTES__________
[1] Sh: 1.
yaḥ śrīmānavadātadhīḥ paraparāmarśācalasyāśaniḥ sadgranthaprathamānapauruṣatayā prāmāṇikagrāmaṇīḥ |
... ... ... ... ... dharmatā tasyaitat pratiracyate tanudhiyo ratyai rahasyaṃ mayā ||
tarkarahasye vimṛśati saṃśayaśaraṇāni śāstravacanāni |
... ... ... ... ||
arthānarthaprāptiparityāgayoravaśyaṃ pramāṇapūrvakatvāt tadaviduṣāṃ ca vyutpādanārthamidamārabhyate | ... ... ... viṣayāstatpratiṣedhena pramāṇaṃ pratipādyate |
pramāṇamavisaṃ[2]vādi jñānamarthakriyāsthitiḥ |
__________NOTES__________
[2] sambā- mū- pā- |
yat punarvisaṃ[3]vādi na tat pramāṇam | karaṇasādhitena pramāṇaśabdena karttṛtvaṃ karmakriyākṣepapūrvakaṃ sādhakatamam ... ... ... yaḥ prādhānyena | tatsahacaraḥ śarīrendriyagaṇastat [sādhakatamamityu]cyate | karmacārthakriyā ... ... yāpi pramitiḥ | sāpi'saṃjñāprāyāḥ kuto bhavantītinyāyāt pravṛttiviṣayaniyamārthakriyāsamartha --- [prāpaṇaśaktikatvaṃ, natvarthaprāpaṇameva | tasya] [P/A/I]
__________NOTES__________
[3] sambā- mū- pā- |
pravṛttyapradarśitamarthaṃ prāptukāmān vyavaharttṝn prati nirarthakatvāt |
kim hi teṣāṃ yadi pramāṇenārthaḥ pratītaḥ ?
sā cet pratītisteṣāṃ vāñchābhāji tasminnarthe pravṛtti-prāptyoraṅgam |
evaṃ tarhi---
[4]yathaiva teṣāṃ tadupayujyate tathaiva ... ... ... ... tathaiva tarhyavyāpṛtām (?) teṣāṃ ca vyavaharttṝṇāmupayujyate paryeṣaṇāmātraṃ ca pramāṇam | paricchede 'pi pravṛttiprāptyaṅgatayaiva |
__________NOTES__________
[4] Sh: 2.
na ca paradarśane tathā vyutpāditam | vyutpāditaṃ cācāryeṇa tathā---avisaṃvādī[5]ti |
__________NOTES__________
[5] sambā- mū- pā- |
arthakriyāsthitiravisaṃ[6]vādanam | artho dāhādireṣaṇīyatvāt | tasya yā kriyāniṣpattiḥ karmasthā tasyāḥ sthitiravicalanam | svapnanirāsārtham |
__________NOTES__________
[6] sambā- mū- pā- |
svapne prātaḥ[7]prabuddhasya bhaṭityamlānabhāsanam |
__________NOTES__________
[7] ta iti visargarahitaḥ pā- mū- pu- |
tadyoge parisaṃ[8]vādīti matvarthīyena'avisaṃ[9]vādiśabdaḥ puruṣasya heyopādeyayoḥ[10]pravṛttyapākārayorarthakriyātatsādhanarūpayoḥ prasiddha'iti bhāṣyamatam |
__________NOTES__________
[8] samvā- mū- pā- |
[9] samvā- mū- pā- |
[10] yo iti visargarahitaḥ pā- mū- pu- |
dharmottaramate tu---
'yatrāvisaṃ[11]vādipadaṃ nāsti tatra rūpāpradarśitārthaprāpake prasiddho yathāsmākamayamavisaṃ[12]vādakaḥ puruṣaḥ pramāṇamiti vadanti vyavaharttāraḥ |
__________NOTES__________
[11] samvā- mū- pā- |
[12] samvā- mū- pā- |

yadyapi ---
prāpakatvaṃ pramāṇaśabdāt prāptaṃ saṃjñāprāyatvena kṛtam |
yatrāvisaṃ[13]vādipadaṃ nāsti tatrāpyavisaṃ[14]vādipadenāpyupāttaṃ vārttike---
__________NOTES__________
[13] samvā- mū- pā- |
[14] samvā- mū- pā- |
pramāṇaśabdapravṛtti---[P/B 2] nimittakhyātyartham |
bhāṣyamate tu---
avisaṃ[15]vādipadaṃ lakṣaṇasya laukikārthatvam |
__________NOTES__________
[15] samvā- mū- pā- |
arthakriyārthī hi---sarvaḥ pramāṇamapramāṇaṃ[16]vā anveṣyate | prekṣāvān na vyasanitayā |
__________NOTES__________
[16] ṇamvā mū- pā- |
[17]tasmāt
na arthapratītimātraṃ pramitiḥ |
__________NOTES__________
[17] Sh: 3.
kiṃ tarhi ?
paroktā viśiṣṭaiva | tasyāśca---sādhakatamaṃ nendriyādikam vakṣyamāṇayuktyā |
kintarhi ?
jñānagatamarthasārūpyam | atastadātmakatayā jñānameva pramāṇam |
nendriyādikam | pratyakṣānumāna -- prathamakṣaṇa -- bhāvijñānamākāraviśeṣaniyamenātmaśakttyutpādita-svavyā( pā )ra-vyavahartṛ-vyavasāyavaśenātadrūpaparāvṛttārthakriyāsamarthaṃ paricchindat svavṛtteḥ kāraṇaṃ bhavat svāpterabhyupāyatāṃ spṛśati |
na hi---upadarśaka-vyāpārāt pravarttakatvamanyadasya | pravarttakatvācca nāparaṃ prāpakatvam | na hi haste gṛhītvā jñānaṃ pravarttayati | na vā puruṣadeśamanumānamarthayad vāndho na puruṣamanudeśamarthaṃ prāpayati | kiṃ tu---
samartham arthakriyāyāṃ darśayadeva pravarttayati---pravṛtti (viṣayamarthamupadiśat) prāpayati |
sarveṣāmeva ca jñānānāmekameveyaṃ vidhā, yadutārthopadarśanaṃ nāma |
tatastadanyadaśeṣamadhigatārthādhigantṛtvenāpramāṇam |
nanu ca---
arthopadarśanād yadi nāparaṃ pravarttakatvādi | tadevam-punaruktam āvartteta ?
pradarśayet pravarttayati pravṛtti-viṣa[P A/2]yamupadarśayat prāpayatīti ca |
yata evaṃ vākyārthaḥ `syādupadarśayedupadarśayatīti na samīcīnamālocitaṃ pareṇa |
pravṛttirnāma---
vakṣyamāṇalakṣaṇābhinnaivopadarśanādanyatraiva ca prāptirhastādi-sparśarūpā |
parametāvaducyate |
[18]jñānamupadarśayadeva tasyāḥ pravṛtteḥ prāpteśca nibandhanam, na vyāpārāntreṇa |
__________NOTES__________
[18] Sh: 4.
yathā---
dvāḥstha-badhyaghātakapṛthvīnātheṣu bahuṣu mārakeṣu kasyacitkathañcidupayogā[19]drājño mārakatvamā[20]jñādānamevetyuktau kimājñādānamājñādānamityevāhuḥ |
__________NOTES__________

[19] go- mū- pā- |
[20] māvajñā iti likhitvā va chinnamiva mū- pu- |
kiṃ vā maraṇannāma badhyasya bhinnamevāste | taddhetutvena badhyamānamājñādānaṃ vyāpārāntaratiraṣkāre caritārthaścānyadeveti | tathehāpi veditavyam |
bahuṣu prāpakeṣu jñānamātrārthaprabhṛtiṣu jñānaṃ kathaṃ prāpayati ? --iti praśne-----
prativacanam---`upadarśayadeve'ti na paunaruktyam |
nanu--
bahuṣu sthāneṣu yadetaduktam--
`arthakriyāsamarthasya prāpaṇāyogyam' iti | tat kathamavadhāryam ?
kimarthasyopādeyasya dāhādeḥ kriyāniṣpattistatra samarthasyeti ?
tathārthatve---
heyārthakriyāsamarthasyāsaṅgrahān nyūnatā |
arthakriyāviṣayasya ca jñānasya[21]pramāṇyamanupāttaṃ syāt |
__________NOTES__________
[21] atra ma likhitvā chinnamiva mū- pu- |
na hi `pradarśitārthakriyāsamarthaprāpaṇayogyaṃ jñānaṃ pramāṇam' iti vadatā arthakriyāprāpakamapi pramāṇamā [P/B/3] traṃ bhavati |
athārthyata i[22]tyartho hātumupādātuścārthyamāno dāhādirevocyate |
__________NOTES__________
[22] atra ti likhitvā chinnamiva mū- pu- |
`arthakriyā cārthakriyāsamarthaśce`ti virūpaikaśeṣo vivakṣitaḥ |
[23]tathāpyekavacanānupapattiśca |
__________NOTES__________
[23] Sh: 5.
kathaṃ ca---
`prāpaṇayogyaṃ pramāṇam`---
ityuktau sākṣādarthakriyāprāpakam saṅgṛhyeta?
satyam |
ayamevārtho hṛdisthaḥ |
`arthakriyāsamarthasye'tyupalakṣaṇārthamuktam |
tena---
arthakriyāyā aprāpakamapi pramāṇayogyaṃ veditavyam |
`abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsā pratītiḥ kalpane 'tyatra yathā
abhilāpasaṃsṛṣṭamasaṃsṛṣṭam api sampuṣṭaṃ yogyaṃ `yogya` śabdena saṅgṛhyate, tathehāpi vyavasthāpyam |
yat prāpaṇayogyaṃ yacca sākṣāt prāpakam, tadubhayaṃ yogyaśabdena viṣayīkarttavyam |
svasaṃ[24]vedanapratyakṣasya cātmānaṃ meyaṃ prati prāpakatvaṃ sātiśayamastīti sāmānyalakṣaṇamakṣīṇam asminniti veditavyam |
__________NOTES__________
[24] samva- mū- pā- |
viṣayasārūpyamapi tasya tādātmye sati sūpapādam |
uttaraprāptihetutvāt pūrvasya yadi mānatā |
tathaiva pratirūpatvāduttarasya kathaṃ na sā ? ||
tena---

svataḥ sarvapramāṇānāṃ prāmāṇyamiti gṛhyatām |
nahi svato 'satī śaktiḥ karttumanyena pāryate[25]| |[26]
__________NOTES__________
[25] na hi svato 'satī... ... pāryate --ta- saṃ- paṃ- 745, 813 pṛ- |
[26] svataḥ sarvapramāṇānāṃ.... gṛhyatām | .... pāryate || -(pūrvārdhamātraṃ) ta- saṃ- paṃ- 745 pṛ-, 2812 kā- | uttarārdhaś tatraiva 2811 vyākhyāyām |
catvāro hi pakṣāḥ |
kadācit prāmāṇyamaprāmāṇyañca svataḥ |
[27]kiṃ vā svato 'prāmāṇyaṃ parataḥ prāmāṇyam ?
__________NOTES__________
[27] Sh: 6.
athavā iyam api parataḥ [P/A/3] kiṃ vā svataḥ prāmāṇyamaprāmāṇyam ?
tathāpi prāmāṇyaṃ[28]parataḥ |
__________NOTES__________
[28] ṇya- mū- pā- |
tatra---
parasparaviruddhadvayaprasaṅgān nādyaḥ |
anupalambhena prāmāṇyapratiṣedhasya sambhāvyatvān na dvitīyaḥ |
svato 'nupalambhena yadyapyaprāmāṇyam, tathāpi prāṃāṇyamapi saṃ[29]vāda[30]guṇavijñānārthādi parataḥ |
__________NOTES__________
[29] samvā- mū- pā- |
[30] samvā- mū- pā- |
tadā---
saṃ[31]vādaguṇavijñāne kena nābhyadhike mate?
__________NOTES__________
[31] samvā- mū- pā- |
sāpekṣatve pramāṇatvaṃ na vyavasthāpyate kvacit[32] | |[33]
__________NOTES__________
[32] saṃvādaguṇavijñāne.... .... mate .... kvacit || (pūrvārdhamātraṃ) ta- saṃ- paṃ- 787 pṛ- |
[33] sāpekṣatve pramāṇatvaṃ.... kvacit || -ta- saṃ- paṃ- 746 pṛ-, 2813 kā- |
iti nyāyān na tṛtīyaḥ |
tasmāt ---
svataḥ pramāṇatvaprasaṅgena[34]vyavasthitaṃ bādhakāraṇaduṣṭatvam |
__________NOTES__________
[34] ṇa- mū- pā- |
`jñānābhyāṃ tadayogyataḥ`---iti nyāyāt svataḥ prāmāṇyam | `aprāmāṇyamanyata` iti nyāyyami`tyapāstam |
sāpekṣam eba prāmāṇyaṃ, nacāvasthākāraṇajñāne hi tadutpattisambandhenā`visaṃ[35]vāditvam` sākṣāt prāpake tādātmyena |
__________NOTES__________
[35] samvā- mū- pā- |
tato vyavatiṣṭhata eva prāṃāṇyam |
tena---

`saṃ[36]vādenaiva saṃ[37]vādaḥ punarmṛgyastathaiva[38]... ...` ityanavasthā pratyākhyātā |
__________NOTES__________
[36] samvā- mū- pā- |
[37] samvā- mū- pā- |
[38] saṃvādenāpi.... .... tathaiva (hi) | ta- saṃ- paṃ- 757 pṛ-, 2854 kā (na- yuktaḥ pāṭhaḥ) taṃ- saṃ- paṃ- 781 pṛ-, 2962 kā- |
[39]nanu---
__________NOTES__________
[39] Sh: 7.
saṃ[40]vādo nāmottaro 'rthajñānajñeyarūpaḥ | sa kiṃ [sa]jātīyo vijātīyo vā?
__________NOTES__________
[40] samvā- mū- pā- |
yadyādyaḥ ?
tadā---vedajñānam vedajñānāntarasaṃ[41]vādāt pramāṇaṃ syāt |
__________NOTES__________
[41] samvā- mū- pā- |
atha dvitīyaḥ |
tadapi---
"śabdadhīścāpramāṇaṃ syāditarābhirasaḍgateḥ" |
iti prāptam |
"ghaṭajñānaṃ ghaṭajñānāt pramāṇaṃ kinna kīrttyate?"
iti ca syāt |
na |
"sambaddhārthapariprāptyā pramāṇaṃ sarvamucyate |
na sajātivijātīye vijñānotpattimātrataḥ ||
matvarthīyena niṣpannamavi[P/B/4]saṃ[42]vādivedyatām |
__________NOTES__________
[42] samvā- mū- pā- |
tadutpatteśca tādātmyasambandhāttasya sambhavaḥ ||
[nivedanaṃ] tena śābde 'pyamiprāyanivedanāt |"
śabdo vipañcīpañcamādidhvaniḥ | tasyedaṃ jñānam śābdam |
tasmin | api śabdāt pāvakādijñāne |
arthakriyāsthitiravisaṃ[43]vādanamiti prakṛtena sambandhaḥ |
__________NOTES__________
[43] samvā- mū- pā- |
katham ?
abhiprāyanivedanāt |
iṣṭatvāniṣṭatvābhyāṃ puruṣasyārthaparicchedo 'bhiprāyaḥ |
tena niṣṭhitaṃ vedanam, nivedanam | idaṃ vedyamānam | arthakriyāyāḥ |
[44]tathā hi---
__________NOTES__________

[44] Sh: 8.
arthakriyāsamarthamiti jñāne 'rthakriyānivedanam | arthakriyānubhave tu sutarāmabhiprāyani vedanam |
ge (jñe?)yasvarūpasaṃ[45]vittireva tatra kriyā matā |
__________NOTES__________
[45] samvā- mū- pā- |
citre 'pi dṛṣṭimātreṇa phalaṃ parisamāptimat[46]| |[47]
__________NOTES__________
[46] citre'pi dṛṣṭi... ....samāptimat || --pra- vā- bhā- 5 pṛ- |
[47] jñeyasvarūpa... .... ... matā | ... mat pra- vā- bhā- 5 pṛ- |
airāvatī[48]candrasūrya[49]graharāśyādivedane |
__________NOTES__________
[48] 'ra'likhitvā chinnam |
[49] 'yo'okāra mātrā chinnā |
abhiprāyāvisaṃ[50]vādāt pramāṇaṃ nyāyavijjagau ||
__________NOTES__________
[50] sambā- mū- pā- |
vedasambandhavaidhuryāt sajātīyo (-nva[51]?) ye 'pi na |
__________NOTES__________
[51] atra tru ṭiḥ mū- pu- |
prāmārṇya gṛhyatāṃ sabhyāḥ ! śaktivādo hyanādṛtaḥ ||
yat punaḥ---
nārthakriyānvayi, tat samarthadravyaguṇakarmasāmānyasamavāyāntyaviśeṣaṃ yathāsamayamākhyātam | tajjñānaṃ tadviṣayatayāpūrvārthamapi na pramāṇam |
vyavaharttṝn prati nirarthakatvāt |
arthakriyāsamarthasya vicāraiḥ kiṃ tadarthinām |
ṣ[52]aṇḍhasya rūpavairūpye kāminyāḥ kiṃ parīkṣyā[53]?[54]
__________NOTES__________
[52] śa mū- pā- |
[53] arthakriyā .... .... .... rthinā | .... parīkṣayā || -he- vi- ṭī- arcaṭenoddhṛtam 59 pṛ-; pra- vā- 3/209-11||; ta- sa- ṭī- pañjikāyām 152 pṛ- ||
[54] ṣaṇḍhasya rūpavairūpye.... ....parīkṣayā || - pra- vā- 3/209-11; he- vi- ṭīkāyām - arcaṭenāpyud dhṛtam 59 pṛ-; -ta- sa- paṃ- 152 pṛ- ||
---iti nyāyāt |
svalakṣaṇamarthakriyāsamarthamādṛtyāsamartha [P/A/4] mapi sāmānya---
lakṣaṇamadhyavaseyārthatayā samarthamiti tadaviṣayaṃ jñānaṃ pramāṇam |
tacca---
niyatamupadarśitaṃ prāpayituṃ śakyaṃ vidyamānaṃ ca |
na ca saṃśayaḥ |
kramabhāvi kramottarabhāvi vā jñānaṃ sanniyatamarthamādarśayituṃ dṛṣṭasāmarthyam | pratibhāsaniyamabalena niyamamadhyakṣaṃ darśayati | darśayati cānumānaṃ liṅgabalena niyatamartham |
[55]ata eva---
__________NOTES__________
[55] Sh: 9.
vikalpeṣvanumānavikalpa eva pramāṇam |

sarveṇa vā liṅgena vikalpena niyāmakamadṛṣṭvā pravṛttena bhāvābhāvayoraniyata evārtho darśayitavyaḥ |
na ca ---aniyataḥ śakyaprāpaṇaḥ |
viparyāsajñānena ca yadyapi niyata eva darśyate, tathāpi na vidyamāno darśyata iti na śakyaprāpaṇaḥ |
tatra---
kaścid viparyāso nirvikalpo 'sti |
yathā ---niśothinīnāthadvaividhyabodhaḥ |
kaścid vikalpātmā |
yathā---marumarīcinicaye virodhamāne nīrāropī | sa hi---
marīcerniyatapratibhāsaṃ niyāmakamāśritya jāyamāno yauktasaṃśayātmā |
kintarhi ?
viparyāsa eva |
yataḥ---
pratibhāsamāne vastuni pratibhāsabalotpanno vikalpo niścayo vā syād viparyāso vā |
saṃśayastu---
samuccaradrūpadvayālambyeva vikalpaḥ |
parokṣe tu viṣaye samuccaradrūpadvayo yauktaśca saṃśayo vikalpaḥ |
yathā---
'śvo me trātāgamiṣyatīti vikalpaḥ [P/B/5] saṃśayo yauktastathā vedottho 'pi |
tena---
apramāṇyaṃ tridhā bhinnaṃ mithyātvajñānasaṃśayaiḥ |
na tāvad vede saṃśayalakṣaṇamaprāmāṇyamiti parāhatam |
[56]nanu---
__________NOTES__________
[56] Sh: 10.
yaduktam cārvākādibhiḥ ---
pramāṇena tāvadarthaḥ sidhyati | pramāṇaṃ punaḥ kena siddham ?
na svasaṃ[57]vedanena |
__________NOTES__________
[57] sambe- mū- pā- |
tasya jñānasvarūpamātrasya sākṣāt kṛtāvadhikārāt |
nāpyanena pramāṇena |
saṃ[58]vādaguṇavijñānādinānavasthāprasaṅgāt |
__________NOTES__________
[58] sambā-mū- pā- |
nāpyapramāṇena |
prameyasyāpyapramāṇataḥ siddhiprasaṅgāt kiṃ pramāṇavyutpattyā?
nāpi vyavahāreṇa |
tasyāpi pramāṇetaratvenaprastutadoṣānatipātāt |
kiñca---
taj jñānam ātmaguṇo vā?

tat pariṇāmo vā ?
svatantraṃ vā sākāram?
nirākāramekamanekaṃ vā ?
sarvatra ca vādināṃ vivādasambhavāt |
tat na tattvaniṣṭhā (?)|
tasmāt ---
tattvopaplava[59]svārambho na dambhādaparo vidhiḥ |
__________NOTES__________
[59] plaveśaṃ- mū- pā- |
iti | na | yat eva vivādo bahumukhastata eva śāstramavatāritam |
[60]yataḥ---
__________NOTES__________
[60] Sh: 11.
"śāstraṃ mohanivarttanam |
pūrvāparasyāsmaraṇaṃ śāstreṇānena vāryate[61]|"
__________NOTES__________
[61] pūrvāparasyāsmaraṇaṃ.... .... vāryate || pra- vā- bhā- 28 pṛ- || (vyavahāraparāmarśocchāmaṃ mohanivarttanamiti pṛvārdhistatra |)
tathā -pi |
"yo 'pi tāpādito 'bhyeti candanaṃ na hutāśanam |
vaktuḥ[62]kiñcidanāśritya pramāṇaṃ tu na varttate ||"
__________NOTES__________
[62] ktu- mū- pā- |
āstāṃ tāvat |
yathāyathamartha-sārthamarthayamānānāṃ grāhyagrāhakākārāparokṣatākārasya jñānasyāsaṃ[63]vedane yajjāyetāndhatamasamaśeṣam |
__________NOTES__________
[63] sambe- mū- pā- |
`viplavaḥ samasto 'yam' ityapi viplavasvarūpāve [P/A/5] dane tapodhanasamarthajñānānavarodhe pratipādyānavadhāraṇena cintayitumaśakyaṃ prāgeva prakāśayitum | ataḥ samasyeva pramāṇādisvapratyayavyavasthāpitam |
'kevalavyavahāre'pi vimatireva vyavahāriṇāmiti vyāmohāpohāyārabdhavyameva śāstram |
"nīlādisphuṭatāprāyaṃ prameyaṃ grāhakātmanaḥ |
karttṛtvamāntaratvena sphuṭatve sphuṭatā kriyā ||
vaktabyā nāta upari vaktavyāntaramasti vaḥ |
mahopaplavavāde 'pi pramāṇādikasammataḥ ||
parāvarodhataḥ sarvamevañcet svātmano na kim?
grāhakādi prakāśe hi same sarvaṃ samaṃ matam ||
prakāśaścedasan sarvo vādāyāsto jalāñjaliḥ ||"
tasmāt ---
prakaṭatāntargatasamastasattvasantāna---sambhavigrāhakākārādi ---
[64]ṣvābhavenābhavaṃ (?) bhavyetaraprāṇināṃ hānetaravyavahāro vivādamūlādhāro vāndhyamuddhūyāvadhāryatām !
__________NOTES__________
[64] Sh: 12.

nanu ---
grāhakākārādivedanamantareṇa na kācic cittavṛttiḥ | tataḥ kathamidam ? ---
pramāṇamapramāṇañcedaṃ prāpaketaratvenāpi prathamataḥ prabhṛti sampradhāryam ? iti cet ?
ucyate |
tad dṛṣṭāveva dṛṣṭatvāt pākapāvakayordvayoḥ |
sambandhaṃ sampradhāryaiva tādātmyotpattilakṣaṇam ||
punaḥ[65]pāvaka saṃ[66]vitti--- sāmarthyotpannasaṃsmṛtiḥ |
__________NOTES__________
[65] punapāva- mū- pā- |
[66] sambe- mū- pā- |
abhilāṣācca lokānāṃ vyavahāraḥ[67]pravarttate ||
__________NOTES__________
[67] ropāyona iti likhitvā khaṇḍitamiva mū- pu- |
svābhiprāyeṇa viceṣṭatāṃ nameṣṭaparipuṣṭaye dhārṣṭyādityaviśiṣṭaḥ (?) śiṣṭo lokaḥ |
sārvalaukikaḥ punarayameva vyavahāropā[P/B/6] yo 'nubhavapaddhati---
prasiddhaḥ |
yaduta vyutpattikāle parikalayya pāvakapratibaddhaṃ pākaparitotsāraṇavīkṣaṇakṣatiprabhṛti kāryam | tadūrdhvaṃ ca --- pāvakasaṃ[68]vittyā pūrvadarśanasaṃskāraḥ prabodhanakṛtāt samyak smaraṇāt | pākādikaṃ pratipāvakasāmarthyaviṣayāt |
__________NOTES__________
[68] sambi- mū- pā- |
abhimatābhimatatvena ca pāvakāder hātum upādātuṃ cābhilāṣād vyavahāro hāno pā(dā)nalakṣaṇaḥ pravarttate | tadetāvatyeva sāmagrī vyavahārapravarttane niścitā | nāta uttarā | nāto vā bhūyasī |
[69]yato hi ---
__________NOTES__________
[69] Sh: 13.
utpattivelāyāṃ dviṣṭhasambandhasaṃ[70]vittirjātā | sambandhidvayadarśanāt |
__________NOTES__________
[70] sambi- mū- pā- |
sambandha-nibandhanaścābyabhicāraḥ | avyabhicāra --- nibandhanaṃ ca prāpaṇayogyatvaṃ jñānasya |
`paścādarthakriyāsāmarthyasmaraṇāt pāvakasyābhilāṣācca puṃsāṃ[71] pravṛttir' iti samāptaṃ sarvamīhitam |
__________NOTES__________
[71] sā- mū- pā- |
na samāptam |
yadi ---hātumabhilāṣāt hānalakṣaṇo vyāpāraḥ | tarhi hāpakatayopayujyamānaṃ na jñānaṃ prāpakatayā pramāṇaṃ vaktavyam |
vaktavyaṃm |
yasmāttadahiviṣakaṇṭakāvyabhicāranibandhanena prāpakatvena yuktam |
tasmāt ---
parihāryaṃ saṃ[72]vṛttam |
__________NOTES__________
[72] samvṛ- mū- pā- |
aparathā |
yadyāśīviṣādinā jñānaṃ na śleṣayituṃ śaknuyāt? kimartham parijihīrṣeta puruṣaḥ?

tasmāt ---
prāpakameva pramāṇam |
na hāpakatvena pramānaṃ vaktavyam |
nanu---
[P/B/6] vyutpattivelāyāmeva yadi bhūtābhūtatvādisaṃśayaḥ |
tadā vyutpattirapi na syāt ? pākakāryadarśane sandehābhāvāt |
[73]upariṣṭāt kevalapāvakadarśane saṃśayaḥ syāt?
__________NOTES__________
[73] Sh: 14.
sa ca na pramāṇavyāpāraparipanthī |
viparyāso hi---
viparītaṃ rūpaṃ paricchindan pratibhāsamānatvabhāvāsaṃsparṣī pramāṇavyāpāramuparundhyāt !
uktaṃ hi---
"no ced bhrāntanimittena saṃyojyeta guṇāntaram |
śuktau vā rajatākāro rūpasādharmyadarśanāt ||"
iti |
na tu---
'saṃśayanimittene' tyuktam |
nanu---
vyutpannārthakriyāsāmarthyādistadupariṣṭād viparyasyamānaḥ sandihāno vā punaḥ pākādivilokanena nivṛttaḥ |
tat kim?
sandeha-viparyāsayoḥ pratyakṣavyāpāra-prātikūlyāprātikūlyavicāraṇe?
satyam |
'pratibhāsamānarūpānurūpaḥ saṃśayaḥ |
smaraṇaṃ tat pratisandhāyakatvena |
na viparyāsaḥ |
svapnaviparītatvādi'ti pradarśanārthamuktam |
punaḥ prayojanaṃ cāsya purastād vakṣyate |
adhyava[74]seyaviṣayāpekṣe ca prāpakatve pramāṇasya viṣayasvarūpagrahaṇaṃ grāhyaviṣayasyānupayuktam | tasyāprāpyatvāt |
__________NOTES__________
[74] dhyayase- mū- pā- |
[75]vastu gṛhṇātu, mā vā grahīta |
__________NOTES__________
[75] Sh: 15.
'adhyava[76]seyaṃ vastu prāpayedi'ti pramāṇam | tat prāpakamavikalpakaṃ vikalpa (kaṃ)[77]vāstu | sarvathā kṣaṇādūrdhvaṃ nibaddhe tasmin [P/B/7]
__________NOTES__________
[76] dhyayase-yū- pā- |
[77] lpamvā- mū- pā- |
tadātmake ca vikalpakatve tadvyāpārānukāriṇā smaraṇena prayojanam |
tacca smaraṇam---

'vikalpakāvikalpakayoḥ samānami'ti nārtho vikalpatvena pratyakṣasya |
tataḥ punaḥ caramakālabhāvīni yāvanti jñānāni vyāhāravyavahārakāṇi tāvanti prāyāvadhīni gṛhītagrahaṇādapramāṇāni |
tathā---
dhārāvāhīnyapi nirvikalpāni jñānānyapramāṇāni | pūrbeṇa (!) sahottareṣāmabhinnayogakṣematvāt |
'paricchinnaścārthaḥ pravṛttiviṣayaḥ prāpaṇīyaḥ pramāṇasye'ti vacanena śa[78]ṅkhe pītajñānaṃ maṇiprabhāyāṃ maṇijñānam | anyadapi caivaṃm prakāraṃ jñānamapramāṇamuktam | na hi tasminnavasite'nyadavasitaṃ nāma | atiprasaṅgāt |
__________NOTES__________
[78] saṃkha- mū- pā- |
bhinnair deśakālākārair viruddhairadhyāsitaṃ śuklādi (ka) manyadeva|
arthaprāptistu-pravarttakāntarāt |
pravarttakajñānopadarśitaṃ hyarthaṃ prāptukāmā kāyavāgvyāpārasahāyā buddhiḥ pravṛttiḥ | sā tasminnevāvasite vastuni satyasati vā samāpyata iti na pītākārajñānapūrvikā pravṛttiḥ śuklākāravastu prāptinimittam | jñānāntarādeva punaḥ paryantataḥ sparśagrāhiṇo 'pi tatprāptiḥ|
[79]evam---
__________NOTES__________
[79] Sh: 16.
paricchinnapravṛttiviṣayaprāpaṇaṃ samyagjñānatvaṃ pratyakṣānumānayoraviśiṣṭaṃ śakyaprāptiviṣayañca su[P/A/7]darśaśca pramāṇavyāpāraḥ |
tacca prāpaṇaśaktatvam | na tu prāpaṇameva | prāpaṇasyottarajñānarūpatvāt |
tacca prāpaṇaśaktatvam prāpyādarthādātmalābhanimittam |
śaktatvaniścayastu ---
anumānasya svata evārthakriyānirbhāsasya ca pratyakṣasya |
pravarttakādhyakṣasya tu kasyacit svata eva yannidrādyanupadrutamāsannadeśamāśaṅkitavyañjakadoṣaṃ vastu gṛhṇāti, tad rūpasaṃ[80]vedanādeva satyārthamavasīyate | vyavahāravyutpatteḥ prabhṛtir hi tathābhūtasya satatamabhiniścitāvyabhicāritvāt |
__________NOTES__________
[80] samve- mū- pā- |
kasyacit punararthāvinābhāvaḥ parato niścīyate yadavinābhāvasaṃśayānuvarttitavyāpāram |
yathā ---
kimetat pratibhāsamānaṃ satyam ? uta na ? iti |
yacca ---
sāmānyasiddhau viśeṣe saṃśayasandūṣitavyāpāram |
yathā ---
vṛkṣamātrasiddhau -
kimayaṃ dhavaḥ ? kiṃ vā palāśaḥ ? iti |
pūrvasmin sarvātmani parataḥ prāmāṇyam |
parasmin punaḥ sāmānyenārthakriyākāri-grāhiṇī sāmānyasya viśeṣātmanārthakriyākaraṇād viśeṣaniṣṭhaṃ prāmāṇyam paratastu niścetavyam |
kiñcit punarviśeṣagrāhipratibhāsavaśān niścitasāmānye'pi viśeṣe'pi pramāṇam |
[81]yathā---
__________NOTES__________
[81] Sh: 17.
śiṃśapāgrāhivṛkṣatve |
tathā ca ---
na kṣaṇikatvaṃ viśeṣo na viśeṣaprati [P/B/8] bhāsān niścitam |
atastādṛśe pramāṇāntarameva pravarttakam |
tathā ---

bhinne sahacāriṇi sparśādau draṣṭavyam |
na ca ---
arthakriyājñānādeva niścayaḥ | apitu yataḥ kutaścit | nāntarī(ya)kadarśanāt
| yo 'yaṃ sarvātmani saṃśayaḥ, yaśca viśeṣālambanaḥ | sarvo 'sau pratibhāsamānasyātmano 'dhyavasāyaṃ prati janakatvāt paraḥ |
tadavasāyāsāmarthye tadviṣayavimarśayogāt |
pratibhāsanena hi svavikalpajananasamarthena pratyakṣasya grahaṇamuktam |
niścayasya tu niścayanena vyāpāreṇa |
tadevam ---
pratibhāsamāno grāhyākāro bāhyo 'rthagrahaṇavyāpārātmakaḥ, vimarśeṇa(na?) janyamānena niśceṣyamāṇaḥ | abhyāsāvasthāvat samāptaḥ | kevalaṃ saṃśayaḥ[82]parato dhvaṃsate | na ca paraṃ pratyakṣaṃ sat pūrvasya prāmāṇyaṃ gṛhṇāti | na vā tasminnarthe liṅgam | tanmātrāt saṃśayadhvaṃsane'nvayādyanusaraṇābhāvāt |
__________NOTES__________
[82] ya- mū- pā- |
tasmān na pratyakṣaṃ vyāpāro dhīsaṃśayaḥ |
kathaṃ na tadvyāpāro 'paro vā ? yāvatā śakyaprāpaṇaviṣayopadarśanaṃ pramāṇavyāpāraḥ | śakya[83]prāpaṇaśca viṣayaḥ sa eva yo niyataḥ | na ca [84]niyamo nāma saṃśayasya viṣayaḥ | saṃśayo hi jalane dvayoḥ | na ca calayanneva niyamayati |
__________NOTES__________
[83] kyaṃ- mū- pā- |
[84] Sh: 18.
kiṃ vā ---
saṃśayaḥ pratibhāsamānārthāvasāya ityasya prayāsasya phalam ---
[P/A/8] satyam |
trayo hi yogā vikalpānāṃ sambhāvyate(nte ?) | --- samuccayo, vikalpo virodhaśceti |
tatraikatra yugapadabhisambadhyamānasyāniyatasyānekasya svarūpeṇa bhedāvadhāraṇaṃ sa muccayaḥ | yathā ---
nīlañca tadutpalañceti ---
anekatrāniyataikasamudāyibhedāvadhāraṇaṃ vikalpaḥ | yathā ---
bhayo vā jātirvā | śubhaṃ[85]veti brāhmaṇaśabdavācyam |
__________NOTES__________
[85] mve- mū- pā- |
bādhyavā dhakabhāvo virodhaḥ | yathā ---
sarpo rajjuriti tatrāyaṃ saṃśayo na samuccayasparśī | samuccaye hi --ayamarthaḥ syāt |
pratibhāsamāno 'rthaḥ satyaścāsatyaśceti | na vā virodhena pravṛttaḥ |
na khalu satyatvamapohyāsatyatvaṃ[86]vidhatte | pāriśeṣyāt punarvikalpapakṣamāśrayet-'sthāṇurvā, puruṣo ve' tyādivat |
__________NOTES__________
[86] mvi mū- pā- |
tathā cā ---
pravarttamānaḥ saśayaḥ paryāyeṇa niyatamarthamavasya na śakyaprāpaṇamevāvasyati |
tasmāt---
na pramāṇavyāpāroparodhī |
[87]jānāti ca loko yathā-'ayaṃ pratibhāsamāno 'rthaḥ, kadācit, satya-eva, kadācidasatya eve' ti |
__________NOTES__________
[87] Sh: 19.
abhyāsārthamevaṃ vyutpādyate | jñāte hyarthāvinābhāvitvanimittaprāpaṇayogyopadarśanalakṣaṇe prāmāṇye adhyāsena bhavitavyam |

adhyāsāt parato nirastavibhramāśaṅkaṃ svataḥ pramāṇam |
anyena jñātvā tadadhyāsaḥ ?
iti cet ?
na |
pratya [P/B/9] kṣānumānābhyāmuttarābhyāṃ pūrvajñānasvabhāvabhūtaprāmāṇyaparicchedāyogāt |
tadevam---
śakyaprāpaṇapravṛttiviṣayopadarśanaṃ pratyakṣānumānayoḥ sāmānyaprāmāṇyalakṣaṇam |
sāmānyaṃ ca vyaktiniṣṭham |
pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca vyaktibhedaḥ sāvadhāraṇaḥ, na śabdopamānādiḥ |
tathā hi ---
śabdajñānādasannikṛṣṭe'rthe jñānaṃ śābdam | śabdasya lakṣaṇagrahaṇāduttarakālaṃ parokṣe'rthe yadutpadyate jñānaṃ tat 'śabdādāgatami'ti kṛtvā śābdaṃ pramāṇam, tac ca dvividham, apauruṣeyaśabdajanitaṃ[88]' pratyayitapuruṣavākya[89]jañca |
__________NOTES__________
[88] ta mū- pā- |
[89] hya iva mūlapāṭhe |
āha ca ---
'śabdādudeti yaj jñānamapratyakṣe'rthavastuni |
[90]yada[91]karttṛkato vākyād yad vā pratyayitoditāt ||
__________NOTES__________
[90] Sh: 20.
[91] taccā ... ... ratnakīrttinivanghe pāṭhaḥ |
na jñānamidamadhyakṣaṃ parokṣaviṣayatvataḥ[92]|
__________NOTES__________
[92] na jñānamida.... ....tvataḥ || --taṃ- saṃ- paṃ- 433 pṛ-, 1590 kā- |
na (+ā) numānaṃ ca ghaṭate trairūpyeṇa viśeṣataḥ[93]| |
__________NOTES__________
[93] na'numānaṃ ca.... viyogataḥ | --ta- saṃ- paṃ- 433 pṛ-, 1490 kā- |
dharmī dharmaviśiṣṭo hi liṅgītyetat sa niścitam |
na tāvadanumānaṃ ca yāvattad viṣayaṃ na tat[94]| |[95]
__________NOTES__________
[94] dharmī dharma.... .... niścitam | na tad || --ta- saṃ- paṃ- 434 pṛ-, 1491 kā- |
[95] na tāvadanumānaṃ.... .... tad || --ta- saṃ- paṃ- 434 pṛ-, 1491 kā- |
iti |
'yaścātra kalpyate dharmī prameyo 'sya sa eva hi |
na cānavadhṛte tasmin taddharmasyāvadhāraṇā[96]| |[97]
__________NOTES__________
[96] na cānavadhṛte.... .... dhāraṇā || --taṃ- saṃ- paṃ- 434 pṛ-, 1492 kā- |
[97] yaścātra kalpyate.... ...eva hi | ... vaghāraṇā || --ta- saṃ- paṃ- 434 pṛ-, 1492 kā- |
prāk sa cet pakṣadharmatvād gṛhītaṃ kiṃ tataḥ param[98]| |
__________NOTES__________
[98] prāk sa cet pakṣa.... .... tataḥ param || --ta- saṃ- paṃ- 434 pṛ-, 493 kā- |

pakṣe dharmādibhirjñātair yena syādanumānatā[99]|
__________NOTES__________
[99] pakṣe dharmādibhi.... .... mānatā || --ta- saṃ- paṃ- 434 pṛ-,1493 kā- |
anvayo na ca śabdasya prameyeṇa nirūpyate |
vyāpāreṇa hi sarveṣāmanvetṛtvaṃ pratīyate[100]| |[101]
__________NOTES__________
[100] anvayo na ca śabdasya.... .... nirūpyate | .... pratīyate || --ta- sa- paṃ- 434 pṛ-, 1494 kā- |
[101] vyāpāreṇa hi... .... pratīyate || --ta- saṃ- paṃ- 434 pṛ-, 1494 kā- |
yatra dhūmo 'sti tatrā[P2A/9]gnerastitvenānvayaḥ sphuṭaḥ[102]|
__________NOTES__________
[102] yatra bhūyo 'sti.... ....nānvayaḥ sphuṭaḥ || -(m- pāṭhayuk) ta- saṃ- paṃ- 435 pṛ-, 1495 kā- |
natveva yatra śabdo 'sti tatrārtho 'stīti niścayaḥ[103]| |
__________NOTES__________
[103] natvena yatra.... .... niścayaḥ || -(vaṃ niścitaṃ pāṭhayuk) ta- saṃ- paṃ- 345 pṛ-, 1495 kā- |
na tāvat tatra deśe 'sau na tatkāle ca gamyate[104]|
__________NOTES__________
[104] na tāvattatra.... .... .... gamyate || --ta- saṃ- paṃ- 435 pṛ-, 1496 kā- |
tasmācchabda (+sya?) liṅgasya prameyeṇānumāgatiḥ[105]|
__________NOTES__________
[105] tasmācchabda.... .... gatiḥ || --ta- saṃ- paṃ- 435 pṛ-, 1496 kā- |
bhavennityavibhutvāccet sarvaśavdeṣu tat samam[106]|
__________NOTES__________
[106] bhavennityavibhutvā.... .... samam || --ta- saṃ- paṃ- 435 pṛ-, 1496 kā- |
tena sarvatra dṛṣṭatvād vyatirekasya cāgatiḥ[107]| |
__________NOTES__________
[107] tena sarvatra.... ....cāgatiḥ--ta- saṃ- paṃ- 43 pṛ-, 1497 kā- |
sarvaśavdair aśeṣārthapratipattiḥ prasajjya[108]te[109]|
__________NOTES__________
[108] hya- iva mūlapāṭhe | FN 2 dieser Seite ohne Angabe im Text !
[109] sarvaśabdairaśeṣā.... .... prasajjyate || --ta- saṃ- paṃ- 435 pṛ-, 1497 kā- |
tasmādananumānatvaṃ śāvde pratyakṣavad bhavet[110]| |
__________NOTES__________
[110] tasmādananumāna.... ... bhavet || ta- saṃ- paṃ- 435 pṛ-, 1497 kā- |
trairūpyāvahitatvena tādṛgviṣayavarjanāt |
agnihotrādivacanādakasmaj jñānajanmanaḥ[111]| |[112]
__________NOTES__________
[111] agnihotrādi... ... janmanaḥ || -(taḥ) ta- sa- paṃ- 436 pṛ-, 1499 kā- |
[112] trairūpyāvahita.... .... varjanāt | .... janmanaḥ || --ta- saṃ- paṃ- 435 pṛ-, 1497 kā- |
tatpramāṇatvamapyasya nirākarttuṃ na pāryate[113]| |
__________NOTES__________

[113] tatpramāṇatva.... .... pāryate || ta- saṃ- paṃ- 436 pṛ-, 1499 kā- |
iti |
[114]parokṣārthasādṛśyaparicchedastūpamānam | tacca dvividhameva |
__________NOTES__________
[114] Sh: 21.
sādṛśyātmakam jñānātmakañca | tadatra paridṛśyamānagavayagatasādṛśyaṃ vastubhūtam |
sādṛśyasya ca[115]vastutvaṃ na śakyamapavāditum |
__________NOTES__________
[115] na iva mūlapāṭhe |
bhūyo 'vayavasāmānyayogo jātyantarasya tat |
tasmād yat smaryate tat syāt sādṛśyena viśeṣitam |
prameyamupamānasya sādraśyaṃ vā tadāśritam[116]|[117]
__________NOTES__________
[116] tasmād yat smaryate... ... viśeṣitam | ... śritam || --ta- saṃ- paṃ- 819 pṛ-, ślo- va- ṣā- 444 (tadanvitam pāṭhayuk)
[117] prameyamupamānasya.... ...śritam || -ślo- vā- pa- 444; ta- saṃ- paṃ- 819 pṛ-, 849 pṛ-, (tadanvitam pāṭhayuk)
gāṃ dṛṣṭvāyamaraṇyānyāṃ gavayaṃ vīkṣate yadā |
bhūyo 'vayavasāmānyabhājaṃ varttulakaṇṭha[118]kam[119]| |[120]
__________NOTES__________
[118] ṇṭa- iva mūlapāṭhe |
[119] gāṃ dṛṣṭvāya ... ....yadā | ... kaṇṭakam || -ta- saṃ- pṛ- 444 pṛ-, 152 kā- |
[120] bhūyo 'vayava.... .... kaṇṭhakam || -ta- saṃ- paṃ- 444 pṛ-, 1528 kā- |
tadāsya gavaye jñātarūpamātrāvavodhakam |
pratyakṣameva yaccāpi viśeṣaṇavikalpakam[121] | |[122]
__________NOTES__________
[121] tadāsya gavaye'jñāna... .... bodhakam | .... kalpakam || -ta- sa- paṃ- 444 pṛ-, 1529 kā- |
[122] pratyakṣameva pañcāpi.... vikalpakam || --ta- saṃ- paṃ- 444 pṛ-, 1529 pṛ- |
gavā sadṛśarūpo 'yaṃ paśurityetadī [P2B/1/9] dṛśam[123]|
__________NOTES__________
[123] gavā sadṛśa .... .... dīdṛśam || --ta- saṃ- pa- 444 pṛ-, 1530 kā- |
akṣavyāpārasadbhāve jātiḥ pratyakṣamiṣyate[124]|
__________NOTES__________
[124] akṣavyāpārasadbhāve... ... miṣyate | ta (ttva) sa (ṅgraha) pa (ñjikā) 4445 pṛ-, 1529 kā- |
tatra yadyapi gāṃ smṛtvā tajjñānamupajāyate |
sannidhergavayasthatvād bhavedindriyagocaraḥ[125]|[126]
__________NOTES__________
[125] tatra yadyapi gāṃ... .... jāyate | ... gocaraḥ || ta- saṃ- paṃ- 444 pṛ-, 1541 kā- |
[126] sannidhe.... .... .... gocaraḥ || --ta- saṃ- paṃ- 444 pṛ-, 1531 kā- |
sāmānyaṃ ca dvisambaddhaṃ pratyekaṃ ca samāpyate |
pratiyoginyadṛṣṭe'pi yasmāttadupalabhyate[127]| |[128]
__________NOTES__________

[127] pratiyoginya.... .... lamyate || --ta- saṃ- paṃ- 445 pṛ-, 1532 kā- |
[128] sāmānyaṃ ca dvisambaddha.... samāpyate | .... labhyate || -('nyavaddhi sādṛśyaṃ'pāṭhayuk) ta- saṃ- paṃ- 445 pṛ-, 1532 kā- |
pratyakṣeṇāvabuddhe'pi sādṛśye ga[129]vi ca smṛte |
__________NOTES__________
[129] va iva mūlapāṭhe |
viśiṣṭasyānyato 'siddherupamāyāḥ pramāṇatā[130] | |[131]
__________NOTES__________
[130] pratyakṣeṇāvabuddhe.... .... smṛte | .... pramāṇatā || --ta- saṃ- paṃ- 446 pṛ-, 1526 kā- |
[131] viśiṣṭasyānyato... ... pramāṇatā | --ta- saṃ- paṃ- 446 pṛ-, 1536 kā- |
pratyakṣe'pi yathā deśe smaryamāṇe ca pāvake |
viśiṣṭaviṣayatvena nānumānāpramāṇatā[132]|[133]
__________NOTES__________
[132] pratyakṣe'pi yathā.... .... pāvake | .... pramāṇatā || --ta- saṃ- paṃ- 446 pṛ-, 1537 kā- |
[133] viśiṣṭaviṣayatvena.... ....pramāṇatā || --ta- saṃ- paṃ- 446 pṛ-, 1537 kā- |
[134]nahi pratyakṣatāpyasya vidūrasyopapadyate |
__________NOTES__________
[134] Sh: 22.
indriyārthābhisambandhavyāpāravirahāt tathā[135]|[136]
__________NOTES__________
[135] indriyārthābhi.... .... .... tathā || ta- sa- paṃ- 446 pṛ-, 1538 kā- |
[136] na hi pratyakṣatā.... .... .... padyate | .... tathā || --ta- saṃ- paṃ- 446 pṛ-, 1538 kā- |
trairūpyānupapatteśca na tasyāpyanumānatā |
pakṣadharmādinaivātra kathañcidapi yujyate[137]| |[138]
__________NOTES__________
[137] trairūpyānupa.... ....pramāṇatā | .... yujyate || --ta- saṃ- paṃ- 436 pṛ-, 1539 kā- |
[138] pakṣadharmādi.... .... yujyate | --ta- saṃ- paṃ- 446 pṛ-, 1539 kā- |
prāk prameyasya sādṛśyaṃ taddharmatvena gṛhyate |
gavaye gṛhyamāṇaṃ ca na gavāmanumāpakam[139]| |[140]
__________NOTES__________
[139] gabaye gṛhya.... .... māpakam || --ta- saṃ- paṃ- 443 pṛ-,1540 kā- |
[140] prāk prameyasya.... .... gṛhyate | .... māpakam || --ta- saṃ- paṃ- 446 pṛ-, 1540 kā- |
pratijñārthaikadeśatvāt gogatasya na mānatā[141]|
__________NOTES__________
[141] pratijñārthaikadeśa.... ....liṅgatā | --ta- saṃ- paṃ- 447 pṛ-, 1541 kā- |
gava (yaścāpyasambandhānna goliṅgatvamṛcchati[142]| |
__________NOTES__________
[142] gavaya.... .... .... mṛcchati || -ta- saṃ- paṃ- 447 pṛ-, 1541 kā- |
[nacā[143]]) pramāṇaṃ tajjñānamajñānārthaprakāśanāt[144]| |
__________NOTES__________
[143] nā- mū- pā- |

[144] na cāpra.... .... .... nāt || -taṃ- saṃ- paṃ- 447 pṛ-, 1542 kā- |
gavayālokanāt pūrvaṃ tatsādṛśyānavagrahāt[145]| |
__________NOTES__________
[145] gavayāloka... .... .... grahād || -ta- saṃ- paṃ- 447 pṛ-, 1542 kā- |
iti |
(prasiddhasādharmya (-āt ?) saṃjñāsaṃjñisambandhasya sādhana)[146]mupamānamiti prasiddhena gavā sādharmyaṃ sādṛśyalakṣaṇaṃ yasya sa prasiddhasādharmyo gavayaḥ |
__________NOTES__________
[146] mūle'pāṭhyamapi yathākathañcit paṭhitam |
tasmā [P2A/2/8] (diti)[147]lyablope pañcamī | tameva hetuṃ kṛtya (tvā?) sādhyo yaḥ saṃjñāsaṃjñisambandhaḥ | tasya sādhanaṃ siddhiryā pratipattiḥ sopamānamiti | anenaitaduktaṃ bhavatiḥ ---
__________NOTES__________
[147] mūle'pāṭhyamapi yathākathañcit paṭhitam |
"gauriva gavaya' i[148](ti vṛddhasyā[149]) ''deśavākyaśravaṇāt anena gavā sadṛśe prāṇini parokṣe'viśeṣato gavayasambandho yena prathamaṃ pratipannaḥ syāt |
__________NOTES__________
[148] mūle'pāṭhyamapi yathākathañcit paṭhitam |
[149] mūle'pāṭhyamapi yathākathañcit paṭhitam |
paścādaraṇyaṃ gatvā gavayadarśanā (d vṛddhāti)[150]deśavākyaṃ smṛtvā ca evaṃ pratipadyateḥ ---
__________NOTES__________
[150] idamapyapāṭhyaṃ kathañcit paṭhitam |
'ayameva sa prāṇī gavayaśabdavācyaḥ yo mayā pūrvamaviśeṣato gavayasaṃjñakaḥ pratipanna' iti |
[151]pūrvaṃ hyaviśeṣataḥ saṃjñāsambandhapratipattirā[152]sīt | idānīṃ tayā vyaktiviśeṣaviṣayaniṣṭhā saṃjñāsaṃjñisambandhapratipattiḥ[153]prajāyate |
__________NOTES__________
[151] Sh: 23.
[152] śo- - mū- pā- |
[153] pattita---mū- pā- |
sopamānaṃ pramāṇāntaram |
anye punaramumevārthamāhuḥ ---
āgamāhitasaṃskārasmṛtyapekṣāt sādharmyajñānāt samākhyāsambandhapratipattirupamānam | 'gauriva gavaya' ityatideśavākyamāgamaḥ | tenāhito jñānajo jñānahetuścetyevaṃlakṣaṇo yaḥ saṃskārākhyo guṇaḥ, tato yātideśavākyāt smṛtirupajāyate, araṇye gavayadarśanāt, tāmapekṣate yat, sādharmyajñānaṃ tat, tathoktam | samākhyā = saṃjñāśabda itiyāvat | tasyāḥ[154]sahārthana yaḥ sambandha[155]stasya pratipattirupamānam |
__________NOTES__________
[154] syā - - mū- pā- |
[155] 'dhaḥsta---mū- pā- |
āha ca ---
śrutā[P2B/2/8]tideśavākyasya samānārthopalambhane |
saṃjñāsambandha (+yoḥ?) jñānamupamā kaiścid iṣyate[156]| |[157]
__________NOTES__________
[156] śrutātideśa... .... .... labhyate | ....iṣyate || -ta- saṃ- paṃ- 451 pṛ-, 1563 kā- |
[157] saṃjñā... ... ....iṣyate -ta- saṃ- paṃ- 451 pṛ-, 1563 kā- |
iti |
dṛṣṭo śruto vārtho 'nyathā nopapadyata' ityadṛṣṭakalpanārthāpattiḥ |
pramāṇaṣaṭkavijñāto yatrārtho nānyathā bhavan |
adṛṣṭaṃ kalpayedanyaṃ sārthāpattirudāhṛtā[158]| |[159]

__________NOTES__________
[158] adṛṣṭaṃ kalpayedanyaṃ... .... rudāhṛtā || ta- sa- paṃ- 456 pṛ-, 1587 kā- |
[159] pramāṇaṣaṭkavi.... .... bhavan | .... hṛtā | | -ta- saṃ- paṃ- 456 pṛ-, 1587 kā- |
tatra pratyakṣato jñātād dāhād dahanaśaktatā |
vahneranumitā [tsūrye mānāt] tacchaktiyogitā[160]| |[161]
__________NOTES__________
[160] tatra pratyakṣato.... .... śaktatā | yogitā || --ta- saṃ- paṃ- 457 pṛ-, 1588 kā- |
[161] bahveranumitā (tsūrye).... .... yogitā || --ta- saṃ- paṃ- 457 pṛ-, 1588 kā- |
śaktayaḥ sarvabhāvānāṃ kāryārthāpattisādhanāḥ ||
apūrvāstāśca gamyante sambandhagrahaṇād ṛte[162]| |[163]
__________NOTES__________
[162] apūrvāstāśca gamyante... .... dṛte || --ta- sa- paṃ- 457 pṛ-, 1589 kā- |
[163] śaktayaḥ sarvabhāvānāṃ.... ....sādhanāḥ || .... dṛte || --ta- saṃ- paṃ- 457 pṛ-, 1589 kā- | 620 pṛṣṭhe ca | (pūrvārdhamātram) 751 pṛ-, 2840 kā- || 813 pṛṣṭhe'pi |
[164]nacāsāṃ pūrvasambandho na cānyo gṛhyate'dhunā|
__________NOTES__________
[164] Sh: 24.
kāryaiḥ saha yataḥ syātāṃ pakṣadharmānvayāviha[165]| |[166]
__________NOTES__________
[165] kāryaiḥ saha yataḥ.... ....viha || --ta- sa- paṃ- 457 pṛ-, 1560 kā- |
[166] na cāsāṃ pūrva.... ....'dhunā | ....viha || --taṃ- saṃ- paṃ- 457 pṛ-, 1590 kā- |
śrotrādiśaktipakṣe vā yāvān hetuḥ[167]prayujyate |
__________NOTES__________
[167] 'syā iti likhitvā chinnam mūlapāṭhe |
sarvo 'sāvāśrayāsiddho dharmāsiddhaḥ prayujyate ||[168][169]
__________NOTES__________
[168] śrotrādiśaktipakṣe... .... yujyate | ....prayujyate | --ta- saṃ- paṃ- 457 pṛ-, 1561 kā- |
[169] sarvo 'sāvāśrayā.... .... prayujyate --ta- saṃ- paṃ- 457 pṛ-, 1591 kā- |
'pīno divā na bhuṅkte cetyevamādivacaḥśrutau ||
rātribhojanavijñānaṃ śrutārthāpattirucyate[170] | |[171]
__________NOTES__________
[170] pīno divā na.... .... śrutau | .... rucyate || --ta- saṃ- paṃ- 457 pṛ-, 1495 kā- |
[171] rātribhojanavijñānaṃ.... ....rucyate --ta- saṃ- paṃ- 457 pṛ-, 1592 kā- |
na rātryādipadārthaśca divāvākye'vagamyate |
na divādipa[172]dārthānāṃ saṃsargo rātribhojanam[173]| |[174]
__________NOTES__________
[172] 'ṣṭha'iti likhitvā chinnamasti mūlapāṭhe |
[173] na divādi.... .... bhojanam || --ta- saṃ- paṃ- 458 pṛ-, 1593 kā- |
[174] na rātryādi.... .... .... gamyate | ....bhojanam || --ta- saṃ- paṃ- 458 pṛ-, 1593 kā- |
na bhedo yena tadvāhyaṃ tasya syāt pratipādakam |
anyārthavyāpṛ[175]tatvācca na dvitīyārthakalpanā[176]| |[177]

__________NOTES__________
[175] 'di'mū- pā- |
[176] anyārthavyāpṛtatvā... .... kalpanā || --ta- sa- paṃ- 458 pṛ-, 1594 kā- |
[177] na bhedo yena.... .... pādikam | .... kalpanā || --ta- saṃ- paṃ- 458 pṛ-, 1594 kā- |
tasmād vākyāntareṇāyaṃ buddhisthena pratīyate |
tenānāgamikatve'pi yattad vākyaṃ pratīyate[178]| |[179]
__________NOTES__________
[178] tasmād vākyā.... ....pratīyate | ....pratīyate || --ta- saṃ- paṃ- 458 pṛ-, 1595 kā- |
[179] tenānāgamika.... .... pratīyate | ....ta- saṃ- paṃ- 458 pṛ-, 1595 kā- |
pramāṇaṃ tasya vaktavyaṃ pratyakṣādiṣu yad bhavet[180]|
__________NOTES__________
[180] pramāṇaṃ tasya.... ...yad bhaved || --ta- saṃ- paṃ- 158 pṛ-, 1596 kā- |
natvannucāri [P2A/3/7] te vākye pratyakṣaṃ tāvadiṣyate[181]| |
__________NOTES__________
[181] na tvanuccārite.... ....diṣyate || --ta- saṃ- paṃ-, 458 pṛ-, 1596 kā- |
nānumānaṃ nahīdaṃ hi dṛṣṭaṃ tena saha kvacit[182] |
__________NOTES__________
[182] nānumānaṃ na hīdaṃ.... .... kvacit | --ta- saṃ- paṃ- 458 pṛ-, 1597 kā- |
yadi tvanupalabdhe'pi sambandhe liṅgamiṣyate ||
taduccāraṇamātreṇa sarvavākyamatirbhavet[183]|[184]
__________NOTES__________
[183] taduccāraṇa.... .... bhavet || --ta- saṃ- paṃ- 438 pṛ-, 1598 kā- |
[184] yaditvanupalavdhe .... miṣyate | rbhavet || --ta- saṃ- paṃ- 458 pṛ-, 1597 kā- |
sambandharahitvena nānyatastad viśiṣyate |
gavayopamitā yā gaustajjñānagrāhyaśaktatā[185]| |[186]
__________NOTES__________
[185] gabayo .... ... .... śaktā || --ta- saṃ- paṃ- 459 pṛ-, 1699 kā- |
[186] samvandharahitatvena.... .... śiṣyate | .... śaktā --ta- saṃ- paṃ- 458 pṛ-, 1598 kā- |
upamāvalasambhūtasāmarthye na pratīyate |
abhidhā nānyathā siddhyediti vācakaśaktatām[187]|[188]
__________NOTES__________
[187] abhidhānānyathā.... ....śaktatām| | --ta- sa- paṃ- 459 pṛ-, 1600 kā- |
[188] upamābala.... .... .... pratīyate | ... śaktatām || ta- sa- paṃ- 459 pṛ-, 1599 kā- |
arthāpattyāvagamyaiva tadananyagateḥ punaḥ| |
[189]arthāpattyantareṇaiva śabdanityatvaniścayaḥ[190][191]|
__________NOTES__________
[189] Sh: 25.
[190] arthāpattyāvagamyaiva.... .... punaḥ | .... niścayaḥ || -ta- saṃ- paṃ- 459 pṛ-, 1600 kā- |
[191] arthāpattyantareṇaiva ........ niścayaḥ| | --ta- saṃ- pa- 459 pṛ-, 1601 kā- |
anityo hi na saṅketavyavahārānuvṛttibhāg[192]| |

__________NOTES__________
[192] anityo hi na... ... bhāg || -ta- sa- paṃ- 459 pṛ-, 1601 kā- |
iti |
"pramāṇābhāvanirṇītacaitrābhāvaviśeṣitāt |
gehāccaitrabahirbhāvasiddhiryā tviha varṇitā[193]| |[194]
__________NOTES__________
[193] gehāccaitra.... ... barṇitā| -ta- saṃ- paṃ-, 460 pṛ-, 1602 kā- |
[194] pramāṇābhāva.... ....viśeṣitāt | .... varṇitā| | -ta- saṃ- paṃ- 460 pṛ-; 1602 kā- |
tāmabhāvotthitāmanyāmarthāpattimudāharet |
pakṣadharmādyanaṅgatvād bhinnaiṣāpyanumānataḥ[195]| |[196]
__________NOTES__________
[195] tāmabhāvo.... .... ....haret | .... numānataḥ| | -ta- saṃ- paṃ- 460 pṛ-, 1603 kā- |
[196] pakṣadharmādya.... ....numānataḥ | -ta- saṃ- paṃ- 460 pṛ-, 1303 kā-
bahirdeśaviśiṣṭe'rthe deśe vā tad viśeṣite !
prameye yo gṛhābhāvaḥ pakṣadharmastvasau katham[197]? ||[198]
__________NOTES__________
[197] prameye yo gṛhābhāvaḥ.... .... katham| | -ta- saṃ- paṃ- 460 pṛ-, 1604 kā- |
[198] bahirdeśaviśi.... ....te | ....kim| | -ta- saṃ- paṃ- 460 pṛ-, 1604 kā- |
jīvataśca gṛhābhāvaḥ pakṣadharmo na[199]kalpyate |
__________NOTES__________
[199] 'na vika-'mū- pā- |
tatsaṃvittibahirbhāvaṃ na cābuddhvopa[200]jāyate[201]|[202]
__________NOTES__________
[200] 'jāya'iti dvivāraṃ likhitaṃ mūlapāṭhe |
[201] jīvataśca gṛhābhāba.... kalpyate | .... jāyate| | -ta- saṃ- paṃ- 460 pṛ-, 1605 kā- |
[202] tatsaṃvitti.... .... jāyate || -ta- saṃ- paṃ- 460 pṛ-, 1605 kā- |
gehābhāvastu yaḥ śuddho vidyamānatvavarjitaḥ |
sa mṛteṣvapi dṛṣṭatvād bahirvitterna sādhakaḥ[203]| |[204]
__________NOTES__________
[203] gehābhāvastu .... ...varṇitaḥ- | ... sāghakaḥ || ta- saṃ- paṃ- 460 pṛ-, 1606 kā- | ślo- vā- |
[204] sa mṛteṣvapi........ sādhakaḥ | -ta- saṃ- paṃ- 460 pṛ-, 1606 kā- |
yatra catasṛbhiḥ śaktireva pramīyate | ekayā śabdanityatvam, aparayā bahi (---:?) sthitaṃ dravyameveti piṇḍārthaḥ |
pramāṇa [P2B/3/7] pañcakaṃ yatra vasturūpe na jāyate |
vastusattāvabodhārthaṃ tatrābhāvapramāṇatā[205] | |[206]
__________NOTES__________
[205] pramāṇapañcakaṃ.... .... jāyate | .... pramāṇatā | | --ślo- vā- abhāva, 1, 2, 11; he- vi- ṭī- arcaṭenoddhṛtam 200 pṛ-, |; ta- saṃ- paṃ- 470 pṛ-, 1648 kā- ||
[206] vastusattāva.... ....pramāṇatā || -ślo- vā- abhāva, 1,2,11 | | -ta- saṃ- paṃ- 470 pṛ-, 1648 kā- |
iha sarvameva vastu sadasadrūpeṇa dvyātmakamiti |
"pratyakṣāderanutpattiḥ pramāṇābhāva iṣyate |
sātmanaḥ pariṇāmo vā vijñānaṃ vānyavastuni[207] | |[208]

Original text: Tarkarahasya · Edition: Paramanandan Shastri, Patna 1979 (Tibetan Sanskrit Work Series, 20) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc