Sushruta Samhita · Chapter 6.55

athāta udāvartapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

adhaścordhvaṃ ca bhāvānāṃ pravṛttānāṃ svabhāvataḥ/
na vegān dhārayet prājño vātādīnāṃ jijīviṣuḥ//

vātaviṇmūtrajṛmbhāśrukṣavodgāravamīndriyaiḥ/
vyāhanyamānairuditairudāvarto nirucyate//

kṣuttṛṣṇāśvāsanidrāṇāmudāvarto vidhāraṇāt/
tasyābhidhāsye vyāsena lakṣaṇaṃ ca cikitsitam//

trayodaśavidhaścāsau bhinna etaistu kāraṇaiḥ/
apathyabhojanāccāpi vakṣyate ca tathāparaḥ//

ādhmānaśūlau hṛdayoparodhaṃ śirorujaṃ śvāsamatīva hikkām/
kāsapratiśyāyagalagrahāṃśca balāsapittaprasaraṃ ca ghoram//

kuryādapāno'bhihataḥ svamārge hanyāt purīṣaṃ mukhataḥ kṣipedvā/
āṭopaśūlau parikartanaṃ ca saṅgaḥ purīṣasya tathordhvavātaḥ//

purīṣamāsyādapi vā nireti purīṣavege'bhihate narasya/
mūtrasya vege'bhihate narastu kṛcchreṇa mūtraṃ kurute'lpamalpam//

meḍhre gude vaṅkṣaṇabastimuṣkanābhipradeśeṣvathavāpi mūrdhni/
ānaddhabastiśca bhavanti tīvrāḥ śūlāśca śūlairiva bhinnamūrteḥ//

manyāgalastambhaśirovikārā jṛmbhopaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ/
śrotrānanaghrāṇavilocanotthā bhavanti tīvrāśca tathā vikārāḥ//

ānandajaṃ śokasamudbhavaṃ vā netrodakaṃ prāptamamuñcato hi/
śirogurutvaṃ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasena//

bhavanti gāḍhaṃ kṣavathorvighātācchirokṣināsāśravaṇeṣu rogāḥ/
kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva todaḥ kūjaśca vāyoruta vāpravṛttiḥ//

udgāravege'bhihate bhavanti ghorā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ/
chardervighātena bhavecca kuṣṭhaṃ yenaiva doṣeṇa vidagdhamannam//

mūtrāśaye pāyuni muṣkayośca śopho rujo mūtravinigrahaśca/
śukrāśmarī tatsravaṇaṃ bhavedvā te te vikārā vihate tu śukre//

tandrāṅgamardārucivibhramāḥ syuḥ kṣudho'bhighātāt kṛśatā ca dṛṣṭeḥ/
kaṇṭhāsyaśoṣaḥ śravaṇāvarodhastṛṣṇābhighātāddhṛdaye vyathā ca//

śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdrogamohāvathavāpi gulmaḥ/
jṛmbhāṅgamardo'ṅgaśirokṣijāḍyaṃ nidrābhighātādathavāpi tandrā//

tṛṣṇārditaṃ parikliṣṭaṃ kṣīṇaṃ śūlairabhidrutam/
śakṛdvamantaṃ matimānudāvartinamutsṛjet//

sarveṣveteṣu vidhivadudāvarteṣu kṛtsnaśaḥ/
vāyoḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattaye//

sāmānyataḥ pṛthaktvena kriyāṃ bhūyo nibodha me/
āsthāpanaṃ mārutaje snigdhasvinne viśiṣyate//

purīṣaje tu kartavyo vidhirānāhiko bhavet/
sauvarcalāḍhyāṃ madirāṃ mūtre tvabhihate pibet//

elāṃ vāpyatha madyena kṣīraṃ vāpi pibennaraḥ/
dhātrīphalānāṃ svarasaṃ sajalaṃ vā pibettryaham//

rasamaśvapurīṣasya gardabhasyāthavā pibet/
māṃsopadaṃśaṃ madhu vā pibedvā sīdhu gauḍikam//

bhadradāru ghanaṃ mūrvā haridrā madhukaṃ tathā/
kolapramāṇāni pibedāntarikṣeṇa vāriṇā//

duḥsparśāsvarasaṃ vāpi kaṣāyaṃ kuṅkumasya ca/
ervārubījaṃ toyena pibedvālavaṇīkṛtam//

pañcamūlīśṛtaṃ kṣīraṃ drākṣārasamathāpi vā/
yogāṃśca vitaredatra pūrvoktānaśmarībhidaḥ//

mūtrakṛcchrakramaṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ/
bhūyo vakṣyāmi yogān yān mūtrāghātopaśāntaye//

snehaiḥ svedairudāvartaṃ jṛmbhājaṃ samupācaret/
aśrumokṣo'śruje kāryaḥ snigdhasvinnasya dehinaḥ//

tīkṣṇāñjanāvapīḍābhyāṃ tīkṣṇagandhopaśiṅghanaiḥ/
vartiprayogairathavā kṣavasaktiṃ pravartayet//

(tīkṣṇaiṣadhapradhamanairathavāādityaraśmibhiḥ/
) udgāraje kramopetaṃ snaihikaṃ dhūmamācaret//

surāṃ sauvarcalavatīṃ bījapūrarasānvitām/
chardyāghātaṃ yathādoṣaṃ samyak snehādibhirjayet//

sakṣāralavaṇopetamabhyaṅgaṃ cātra dāpayet/
bastiśuddhikarāvāpaṃ caturguṇajalaṃ payaḥ//

āvārināśāt kvathitaṃ pītavantaṃ prakāmataḥ/
ramayeyuḥ priyā nāryaḥ śukrodāvartinaṃ naram//

kṣudvighāte hitaṃ snigdhamuṣṇamalpaṃ ca bhojanam/
tṛṣṇāghāte pibenmanthaṃ yavāgūṃ vāpi śītalām//

bhojyo rasena viśrāntaḥ śramaśvāsāturo naraḥ/
nidrāghāte pibet kṣīraṃ svapyācceṣṭakathā naraḥ//

ādhmānādyeṣu rogeṣu yathāsvaṃ prayateta hi/
yacca yatra bhavetprāptaṃ tacca tasmin prayojayet//

vāyuḥ koṣṭhānugo rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ/
bhojanaiḥ kupitaḥ sadya udāvartaṃ karoti hi//

vātamūtrapurīṣāsṛkkaphamedovahāni vai/
srotāṃsyudāvartayati purīṣaṃ cātivartayet//

tato hṛdbastiśūlārto gauravārucipīḍitaḥ/
vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ//

śvāsakāsapratiśyāyadāhamohavamijvarān/
tṛṣṇāhikkāśirorogamanaḥśravaṇavibhramān//

labhate ca bahūnanyān vikārān vātakopajān/
taṃ tailalavaṇābhyaktaṃ snigdhaṃ svinnaṃ nirūhayet//

doṣato bhinnavarcaskaṃ bhuktaṃ cāpyanuvāsayet/
na cecchāntiṃ vrajatyevamudāvartaḥ sudāruṇaḥ//

athainaṃ bahuśaḥ svinnaṃ yuñjyāt snehavirecanaiḥ/
pāyayeta trivṛtpīluyavānīramlapācanaiḥ//

hiṅgukuṣṭhavacāsvarjiviḍaṅgaṃ vā dviruttaram/
yogāvetāvudāvartaṃ śūlaṃ cānilajaṃ hataḥ//

devadārvagnikau kuṣṭhaṃ śuṇṭhīṃ pathyāṃ palaṅkaṣām/
pauṣkarāṇi ca mūlāni toyasyardhāḍhake pacet//

pādāvaśiṣṭaṃ tat pītamudāvartamapohati/
mūlakaṃ śuṣkamārdraṃ ca varṣābhūḥ pañcamūlakam//

ārevataphalaṃ cāpsu paktvā tena ghṛtaṃ pacet/
tat pīyamānaṃ śāstyugramudāvartamaśeṣataḥ//

vacāmativiṣāṃ kuṣṭhaṃ yavakṣāraṃ harītakīm/
kṛṣṇāṃ nirdahanīṃ cāpi pibeduṣṇena vāriṇā//

ikṣvākumūlaṃ madanaṃ viśalyātiviṣe vacām/
kuṣṭhaṃ kiṇvāgnikau caiva pibettulyāni pūrvavat//

mūtreṇa devadārvagnitriphalābṛhatīḥ pibet/
yavaprasthaṃ phalaiḥ sārdhaṃ kaṇṭakāryā jalāḍhake//

paktvārdhaprasthaśeṣaṃ tu pibeddhiṅgusamanvitam/
madanālābubījāni pippalīṃ sanidigdhikām//

saṃcūrṇya pradhamennāḍyā viśatyetadyathā gudam/
cūrṇaṃ nikumbhakampillaśyāmekṣvākvagnikodbhavam//

kṛtavedhanamāgadhyorlavaṇānāṃ ca sādhayet/
gavāṃ mūtreṇa tā vartīḥ kārayettu gudānugāḥ/
sadyaḥ śarmakarāvetau yogāvamṛtasaṃmatau//