સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.55

અથાત ઉદાવર્તપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અધશ્ચોર્ધ્વં ચ ભાવાનાં પ્રવૃત્તાનાં સ્વભાવતઃ।
ન વેગાન્ ધારયેત્ પ્રાજ્ઞો વાતાદીનાં જિજીવિષુઃ॥

વાતવિણ્મૂત્રજૃમ્ભાશ્રુક્ષવોદ્ગારવમીન્દ્રિયૈઃ।
વ્યાહન્યમાનૈરુદિતૈરુદાવર્તો નિરુચ્યતે॥

ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્વાસનિદ્રાણામુદાવર્તો વિધારણાત્।
તસ્યાભિધાસ્યે વ્યાસેન લક્ષણં ચ ચિકિત્સિતમ્॥

ત્રયોદશવિધશ્ચાસૌ ભિન્ન એતૈસ્તુ કારણૈઃ।
અપથ્યભોજનાચ્ચાપિ વક્ષ્યતે ચ તથાપરઃ॥

આધ્માનશૂલૌ હૃદયોપરોધં શિરોરુજં શ્વાસમતીવ હિક્કામ્।
કાસપ્રતિશ્યાયગલગ્રહાંશ્ચ બલાસપિત્તપ્રસરં ચ ઘોરમ્॥

કુર્યાદપાનોઽભિહતઃ સ્વમાર્ગે હન્યાત્ પુરીષં મુખતઃ ક્ષિપેદ્વા।
આટોપશૂલૌ પરિકર્તનં ચ સઙ્ગઃ પુરીષસ્ય તથોર્ધ્વવાતઃ॥

પુરીષમાસ્યાદપિ વા નિરેતિ પુરીષવેગેઽભિહતે નરસ્ય।
મૂત્રસ્ય વેગેઽભિહતે નરસ્તુ કૃચ્છ્રેણ મૂત્રં કુરુતેઽલ્પમલ્પમ્॥

મેઢ્રે ગુદે વઙ્ક્ષણબસ્તિમુષ્કનાભિપ્રદેશેષ્વથવાપિ મૂર્ધ્નિ।
આનદ્ધબસ્તિશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ શૂલાશ્ચ શૂલૈરિવ ભિન્નમૂર્તેઃ॥

મન્યાગલસ્તમ્ભશિરોવિકારા જૃમ્ભોપઘાતાત્ પવનાત્મકાઃ સ્યુઃ।
શ્રોત્રાનનઘ્રાણવિલોચનોત્થા ભવન્તિ તીવ્રાશ્ચ તથા વિકારાઃ॥

આનન્દજં શોકસમુદ્ભવં વા નેત્રોદકં પ્રાપ્તમમુઞ્ચતો હિ।
શિરોગુરુત્વં નયનામયાશ્ચ ભવન્તિ તીવ્રાઃ સહ પીનસેન॥

ભવન્તિ ગાઢં ક્ષવથોર્વિઘાતાચ્છિરોક્ષિનાસાશ્રવણેષુ રોગાઃ।
કણ્ઠાસ્યપૂર્ણત્વમતીવ તોદઃ કૂજશ્ચ વાયોરુત વાપ્રવૃત્તિઃ॥

ઉદ્ગારવેગેઽભિહતે ભવન્તિ ઘોરા વિકારાઃ પવનપ્રસૂતાઃ।
છર્દેર્વિઘાતેન ભવેચ્ચ કુષ્ઠં યેનૈવ દોષેણ વિદગ્ધમન્નમ્॥

મૂત્રાશયે પાયુનિ મુષ્કયોશ્ચ શોફો રુજો મૂત્રવિનિગ્રહશ્ચ।
શુક્રાશ્મરી તત્સ્રવણં ભવેદ્વા તે તે વિકારા વિહતે તુ શુક્રે॥

તન્દ્રાઙ્ગમર્દારુચિવિભ્રમાઃ સ્યુઃ ક્ષુધોઽભિઘાતાત્ કૃશતા ચ દૃષ્ટેઃ।
કણ્ઠાસ્યશોષઃ શ્રવણાવરોધસ્તૃષ્ણાભિઘાતાદ્ધૃદયે વ્યથા ચ॥

શ્રાન્તસ્ય નિઃશ્વાસવિનિગ્રહેણ હૃદ્રોગમોહાવથવાપિ ગુલ્મઃ।
જૃમ્ભાઙ્ગમર્દોઽઙ્ગશિરોક્ષિજાડ્યં નિદ્રાભિઘાતાદથવાપિ તન્દ્રા॥

તૃષ્ણાર્દિતં પરિક્લિષ્ટં ક્ષીણં શૂલૈરભિદ્રુતમ્।
શકૃદ્વમન્તં મતિમાનુદાવર્તિનમુત્સૃજેત્॥

સર્વેષ્વેતેષુ વિધિવદુદાવર્તેષુ કૃત્સ્નશઃ।
વાયોઃ ક્રિયા વિધાતવ્યાઃ સ્વમાર્ગપ્રતિપત્તયે॥

સામાન્યતઃ પૃથક્ત્વેન ક્રિયાં ભૂયો નિબોધ મે।
આસ્થાપનં મારુતજે સ્નિગ્ધસ્વિન્ને વિશિષ્યતે॥

પુરીષજે તુ કર્તવ્યો વિધિરાનાહિકો ભવેત્।
સૌવર્ચલાઢ્યાં મદિરાં મૂત્રે ત્વભિહતે પિબેત્॥

એલાં વાપ્યથ મદ્યેન ક્ષીરં વાપિ પિબેન્નરઃ।
ધાત્રીફલાનાં સ્વરસં સજલં વા પિબેત્ત્ર્યહમ્॥

રસમશ્વપુરીષસ્ય ગર્દભસ્યાથવા પિબેત્।
માંસોપદંશં મધુ વા પિબેદ્વા સીધુ ગૌડિકમ્॥

ભદ્રદારુ ઘનં મૂર્વા હરિદ્રા મધુકં તથા।
કોલપ્રમાણાનિ પિબેદાન્તરિક્ષેણ વારિણા॥

દુઃસ્પર્શાસ્વરસં વાપિ કષાયં કુઙ્કુમસ્ય ચ।
એર્વારુબીજં તોયેન પિબેદ્વાલવણીકૃતમ્॥

પઞ્ચમૂલીશૃતં ક્ષીરં દ્રાક્ષારસમથાપિ વા।
યોગાંશ્ચ વિતરેદત્ર પૂર્વોક્તાનશ્મરીભિદઃ॥

મૂત્રકૃચ્છ્રક્રમં ચાપિ કુર્યાન્નિરવશેષતઃ।
ભૂયો વક્ષ્યામિ યોગાન્ યાન્ મૂત્રાઘાતોપશાન્તયે॥

સ્નેહૈઃ સ્વેદૈરુદાવર્તં જૃમ્ભાજં સમુપાચરેત્।
અશ્રુમોક્ષોઽશ્રુજે કાર્યઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દેહિનઃ॥

તીક્ષ્ણાઞ્જનાવપીડાભ્યાં તીક્ષ્ણગન્ધોપશિઙ્ઘનૈઃ।
વર્તિપ્રયોગૈરથવા ક્ષવસક્તિં પ્રવર્તયેત્॥

(તીક્ષ્ણૈષધપ્રધમનૈરથવાઆદિત્યરશ્મિભિઃ।
) ઉદ્ગારજે ક્રમોપેતં સ્નૈહિકં ધૂમમાચરેત્॥

સુરાં સૌવર્ચલવતીં બીજપૂરરસાન્વિતામ્।
છર્દ્યાઘાતં યથાદોષં સમ્યક્ સ્નેહાદિભિર્જયેત્॥

સક્ષારલવણોપેતમભ્યઙ્ગં ચાત્ર દાપયેત્।
બસ્તિશુદ્ધિકરાવાપં ચતુર્ગુણજલં પયઃ॥

આવારિનાશાત્ ક્વથિતં પીતવન્તં પ્રકામતઃ।
રમયેયુઃ પ્રિયા નાર્યઃ શુક્રોદાવર્તિનં નરમ્॥

ક્ષુદ્વિઘાતે હિતં સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પં ચ ભોજનમ્।
તૃષ્ણાઘાતે પિબેન્મન્થં યવાગૂં વાપિ શીતલામ્॥

ભોજ્યો રસેન વિશ્રાન્તઃ શ્રમશ્વાસાતુરો નરઃ।
નિદ્રાઘાતે પિબેત્ ક્ષીરં સ્વપ્યાચ્ચેષ્ટકથા નરઃ॥

આધ્માનાદ્યેષુ રોગેષુ યથાસ્વં પ્રયતેત હિ।
યચ્ચ યત્ર ભવેત્પ્રાપ્તં તચ્ચ તસ્મિન્ પ્રયોજયેત્॥

વાયુઃ કોષ્ઠાનુગો રૂક્ષૈઃ કષાયકટુતિક્તકૈઃ।
ભોજનૈઃ કુપિતઃ સદ્ય ઉદાવર્તં કરોતિ હિ॥

વાતમૂત્રપુરીષાસૃક્કફમેદોવહાનિ વૈ।
સ્રોતાંસ્યુદાવર્તયતિ પુરીષં ચાતિવર્તયેત્॥

તતો હૃદ્બસ્તિશૂલાર્તો ગૌરવારુચિપીડિતઃ।
વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ કુરુતે નરઃ॥

શ્વાસકાસપ્રતિશ્યાયદાહમોહવમિજ્વરાન્।
તૃષ્ણાહિક્કાશિરોરોગમનઃશ્રવણવિભ્રમાન્॥

લભતે ચ બહૂનન્યાન્ વિકારાન્ વાતકોપજાન્।
તં તૈલલવણાભ્યક્તં સ્નિગ્ધં સ્વિન્નં નિરૂહયેત્॥

દોષતો ભિન્નવર્ચસ્કં ભુક્તં ચાપ્યનુવાસયેત્।
ન ચેચ્છાન્તિં વ્રજત્યેવમુદાવર્તઃ સુદારુણઃ॥

અથૈનં બહુશઃ સ્વિન્નં યુઞ્જ્યાત્ સ્નેહવિરેચનૈઃ।
પાયયેત ત્રિવૃત્પીલુયવાનીરમ્લપાચનૈઃ॥

હિઙ્ગુકુષ્ઠવચાસ્વર્જિવિડઙ્ગં વા દ્વિરુત્તરમ્।
યોગાવેતાવુદાવર્તં શૂલં ચાનિલજં હતઃ॥

દેવદાર્વગ્નિકૌ કુષ્ઠં શુણ્ઠીં પથ્યાં પલઙ્કષામ્।
પૌષ્કરાણિ ચ મૂલાનિ તોયસ્યર્ધાઢકે પચેત્॥

પાદાવશિષ્ટં તત્ પીતમુદાવર્તમપોહતિ।
મૂલકં શુષ્કમાર્દ્રં ચ વર્ષાભૂઃ પઞ્ચમૂલકમ્॥

આરેવતફલં ચાપ્સુ પક્ત્વા તેન ઘૃતં પચેત્।
તત્ પીયમાનં શાસ્ત્યુગ્રમુદાવર્તમશેષતઃ॥

વચામતિવિષાં કુષ્ઠં યવક્ષારં હરીતકીમ્।
કૃષ્ણાં નિર્દહનીં ચાપિ પિબેદુષ્ણેન વારિણા॥

ઇક્ષ્વાકુમૂલં મદનં વિશલ્યાતિવિષે વચામ્।
કુષ્ઠં કિણ્વાગ્નિકૌ ચૈવ પિબેત્તુલ્યાનિ પૂર્વવત્॥

મૂત્રેણ દેવદાર્વગ્નિત્રિફલાબૃહતીઃ પિબેત્।
યવપ્રસ્થં ફલૈઃ સાર્ધં કણ્ટકાર્યા જલાઢકે॥

પક્ત્વાર્ધપ્રસ્થશેષં તુ પિબેદ્ધિઙ્ગુસમન્વિતમ્।
મદનાલાબુબીજાનિ પિપ્પલીં સનિદિગ્ધિકામ્॥

સંચૂર્ણ્ય પ્રધમેન્નાડ્યા વિશત્યેતદ્યથા ગુદમ્।
ચૂર્ણં નિકુમ્ભકમ્પિલ્લશ્યામેક્ષ્વાક્વગ્નિકોદ્ભવમ્॥

કૃતવેધનમાગધ્યોર્લવણાનાં ચ સાધયેત્।
ગવાં મૂત્રેણ તા વર્તીઃ કારયેત્તુ ગુદાનુગાઃ।
સદ્યઃ શર્મકરાવેતૌ યોગાવમૃતસંમતૌ॥