Sushruta Samhita · Chapter 6.54
athātaḥ kṛmirogapratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
ajīrṇādhyaśanāsātmyaviruddhamalināśanaiḥ/
avyāyāmadivāsvapnagurvatisnigdhaśītalaiḥ//
māṣapiṣṭānnavidalabisaśālūkaserukaiḥ/
parṇaśākasurāśuktadadhikṣīraguḍekṣubhiḥ//
palalānūpapiśitapiṇyākapṛthukādibhiḥ/
svādvamladravapānaiśca śleṣmā pittaṃ ca kupyati//
kṛmīn bahuvidhākārān karoti vividhāśrayān/
āmapakvāśaye teṣāṃ kaphaviḍjanmanāṃ punaḥ/
dhamanyāṃ raktajānāṃ ca prasavaḥ prāyaśaḥ smṛtaḥ//
viṃśateḥ kṛmijātīnāṃ trividhaḥ saṃbhavaḥ smṛtaḥ/
purīṣakapharaktāni tāsāṃ vakṣyāmi vistaram//
ajavā vijavāḥ kipyāścipyā gaṇḍūpadāstathā/
cūravo dvimukhāścaiva jñeyāḥ sapta purīṣajāḥ//
śvetāḥ sūkṣmāstudantyete gudaṃ pratisaranti ca/
teṣāmevāpare pucchaiḥ pṛthavaśca bhavanti hi//
śūlāgnimāndyapāṇḍutvaviṣṭambhabalasaṃkṣayāḥ/
prasekārucihṛdrogaviḍbhedāstu purīṣajaiḥ//
raktā gaṇḍūpadā dīrghā gudakaṇḍūnipātinaḥ/
śūlāṭopaśakṛdbhedapaktināśakarāśca te//
darbhapuṣpā mahāpuṣpāḥ pralūnāścipiṭāstathā/
pipīlikā dāruṇāśca kaphakopasamudbhavāḥ//
romaśā romamūrdhānaḥ sapucchāḥ śyāvamaṇḍalāḥ/
rūḍhadhānyāṅkurākārāḥ śuklāste tanavastathā//
majjādā netraleḍhārastāluśrotrabhujastathā/
śirohṛdrogavamathupratiśyāyakarāśca te//
keśaromanakhādāśca dantādāḥ kikkiśāstathā/
kuṣṭhajāḥ saparīsarpā jñeyāḥ śoṇitasaṃbhavāḥ//
te saraktāśca kṛṣṇāśca snigdhāśca pṛthavastathā/
raktādhiṣṭhānajān prāyo vikārān janayanti te//
māṣapiṣṭānnavidalaparṇaśākaiḥ purīṣajāḥ/
māṃsamāṣaguḍakṣīradadhitailaiḥ kaphodbhavāḥ//
viruddhājīrṇaśākādyaiḥ śoṇitotthā bhavanti hi/
jvaro vivarṇatā śūlaṃ hṛdrogaḥ sadanaṃ bhramaḥ//
bhaktadveṣo'tisāraśca saṃjātakṛmilakṣaṇam/
dṛśyāstrayodaśādyāstu kṛmīṇāṃ parikīrtitāḥ//
keśādādyāstvadṛśyāste dvāvādyau parivarjayet/
eṣāmanyatamaṃ jñātvā jighāṃsuḥ snigdhamāturam//
surasādivipakvena sarpiṣā vāntamāditaḥ/
virecayettīkṣṇatarairyogairāsthāpayecca tam//
yavakolakulatthānāṃ surasādergaṇasya ca/
viḍaṅgasnehayuktena kvāthena lavaṇena ca//
pratyāgate nirūhe tu naraṃ snātaṃ sukhāmbunā/
yuñjyāt kṛmighnairaśanaistataḥ śīghraṃ bhiṣagvaraḥ//
snehenoktena cainaṃ tu yojayet snehabastinā/
tataḥ śirīṣakiṇihīrasaṃ kṣaudrayutaṃ pibet//
kevūkasvarasaṃ vāpi pūrvavattīkṣṇabhojanaḥ/
palāśabījasvarasaṃ kalkaṃ vā taṇḍulāmbunā//
pāribhadrakapatrāṇāṃ kṣaudreṇa svarasaṃ pibet/
pattūrasvarasaṃ vāpi pibedvā surasādijam//
lihyādaśvaśakṛccūrṇaṃ vaiḍaṅgaṃ vā samākṣikam/
patrairmūṣikaparṇyā vā supiṣṭaiḥ piṣṭamiśritaiḥ//
khādet pūpalikāḥ pakvā dhānyāmlaṃ ca pibedanu/
surasādigaṇe pakvaṃ tailaṃ vā pānamiṣyate//
viḍaṅgacūrṇayuktairvā piṣṭairbhakṣyāṃstu kārayet/
tatkaṣāyaprapītānāṃ tilānāṃ snehameva vā//
śvāvidhaḥ śakṛtaścūrṇaṃ saptakṛtvaḥ subhāvitam/
viḍaṅgānāṃ kaṣāyeṇa traiphalena tathaiva ca//
kṣaudreṇa līḍhvānupibedrasamāmalakodbhavam/
akṣābhayārasaṃ vāpi vidhireṣo'yasāmapi//
pūtīkasvarasaṃ vāpi pibedvā madhunā saha/
pibedvā pippalīmūlamajāmūtreṇa saṃyutam//
saptarātraṃ pibedghṛṣṭaṃ trapu vā dadhimastunā/
purīṣajān kaphotthāṃśca hanyādevaṃ kṛmīn bhiṣak//
śirohṛdghrāṇakarṇākṣisaṃśritāṃśca pṛthagvidhān/
viśeṣeṇāñjanairnasyairavapīḍaiśca sādhayet//
śakṛdrasaṃ turaṅgasya suśuṣkaṃ bhāvayedati/
niṣkvāthena viḍaṅgānāṃ cūrṇaṃ pradhamanaṃ tu tat//
ayaścūrṇānyanenaiva vidhinā yojayedbhiṣak/
sakāṃsyanīlaṃ tailaṃ ca nasyaṃ syātsurasādike//
indraluptavidhiścāpi vidheyo romabhojiṣu/
dantādānāṃ samuddiṣṭaṃ vidhānaṃ mukharogikam//
raktajānāṃ pratīkāraṃ kuryāt kuṣṭhacikitsite/
surasādiṃ tu sarveṣu sarvathauvopayojayet//
pravyaktatikatakaṭukaṃ bhojanaṃ ca hitaṃ bhavet/
kulatthakṣārasaṃsṛṣṭaṃ kṣārapānaṃ ca pūjitam//
kṣīrāṇi māṃsāni ghṛtāni caiva dadhīni śākāni ca parṇavanti/
samāsato'mlānmadhurān himāṃśca kṛmīn jighāṃsuḥ parivarjayettu//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0