સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.54

અથાતઃ કૃમિરોગપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અજીર્ણાધ્યશનાસાત્મ્યવિરુદ્ધમલિનાશનૈઃ।
અવ્યાયામદિવાસ્વપ્નગુર્વતિસ્નિગ્ધશીતલૈઃ॥

માષપિષ્ટાન્નવિદલબિસશાલૂકસેરુકૈઃ।
પર્ણશાકસુરાશુક્તદધિક્ષીરગુડેક્ષુભિઃ॥

પલલાનૂપપિશિતપિણ્યાકપૃથુકાદિભિઃ।
સ્વાદ્વમ્લદ્રવપાનૈશ્ચ શ્લેષ્મા પિત્તં ચ કુપ્યતિ॥

કૃમીન્ બહુવિધાકારાન્ કરોતિ વિવિધાશ્રયાન્।
આમપક્વાશયે તેષાં કફવિડ્જન્મનાં પુનઃ।
ધમન્યાં રક્તજાનાં ચ પ્રસવઃ પ્રાયશઃ સ્મૃતઃ॥

વિંશતેઃ કૃમિજાતીનાં ત્રિવિધઃ સંભવઃ સ્મૃતઃ।
પુરીષકફરક્તાનિ તાસાં વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્॥

અજવા વિજવાઃ કિપ્યાશ્ચિપ્યા ગણ્ડૂપદાસ્તથા।
ચૂરવો દ્વિમુખાશ્ચૈવ જ્ઞેયાઃ સપ્ત પુરીષજાઃ॥

શ્વેતાઃ સૂક્ષ્માસ્તુદન્ત્યેતે ગુદં પ્રતિસરન્તિ ચ।
તેષામેવાપરે પુચ્છૈઃ પૃથવશ્ચ ભવન્તિ હિ॥

શૂલાગ્નિમાન્દ્યપાણ્ડુત્વવિષ્ટમ્ભબલસંક્ષયાઃ।
પ્રસેકારુચિહૃદ્રોગવિડ્ભેદાસ્તુ પુરીષજૈઃ॥

રક્તા ગણ્ડૂપદા દીર્ઘા ગુદકણ્ડૂનિપાતિનઃ।
શૂલાટોપશકૃદ્ભેદપક્તિનાશકરાશ્ચ તે॥

દર્ભપુષ્પા મહાપુષ્પાઃ પ્રલૂનાશ્ચિપિટાસ્તથા।
પિપીલિકા દારુણાશ્ચ કફકોપસમુદ્ભવાઃ॥

રોમશા રોમમૂર્ધાનઃ સપુચ્છાઃ શ્યાવમણ્ડલાઃ।
રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાઃ શુક્લાસ્તે તનવસ્તથા॥

મજ્જાદા નેત્રલેઢારસ્તાલુશ્રોત્રભુજસ્તથા।
શિરોહૃદ્રોગવમથુપ્રતિશ્યાયકરાશ્ચ તે॥

કેશરોમનખાદાશ્ચ દન્તાદાઃ કિક્કિશાસ્તથા।
કુષ્ઠજાઃ સપરીસર્પા જ્ઞેયાઃ શોણિતસંભવાઃ॥

તે સરક્તાશ્ચ કૃષ્ણાશ્ચ સ્નિગ્ધાશ્ચ પૃથવસ્તથા।
રક્તાધિષ્ઠાનજાન્ પ્રાયો વિકારાન્ જનયન્તિ તે॥

માષપિષ્ટાન્નવિદલપર્ણશાકૈઃ પુરીષજાઃ।
માંસમાષગુડક્ષીરદધિતૈલૈઃ કફોદ્ભવાઃ॥

વિરુદ્ધાજીર્ણશાકાદ્યૈઃ શોણિતોત્થા ભવન્તિ હિ।
જ્વરો વિવર્ણતા શૂલં હૃદ્રોગઃ સદનં ભ્રમઃ॥

ભક્તદ્વેષોઽતિસારશ્ચ સંજાતકૃમિલક્ષણમ્।
દૃશ્યાસ્ત્રયોદશાદ્યાસ્તુ કૃમીણાં પરિકીર્તિતાઃ॥

કેશાદાદ્યાસ્ત્વદૃશ્યાસ્તે દ્વાવાદ્યૌ પરિવર્જયેત્।
એષામન્યતમં જ્ઞાત્વા જિઘાંસુઃ સ્નિગ્ધમાતુરમ્॥

સુરસાદિવિપક્વેન સર્પિષા વાન્તમાદિતઃ।
વિરેચયેત્તીક્ષ્ણતરૈર્યોગૈરાસ્થાપયેચ્ચ તમ્॥

યવકોલકુલત્થાનાં સુરસાદેર્ગણસ્ય ચ।
વિડઙ્ગસ્નેહયુક્તેન ક્વાથેન લવણેન ચ॥

પ્રત્યાગતે નિરૂહે તુ નરં સ્નાતં સુખામ્બુના।
યુઞ્જ્યાત્ કૃમિઘ્નૈરશનૈસ્તતઃ શીઘ્રં ભિષગ્વરઃ॥

સ્નેહેનોક્તેન ચૈનં તુ યોજયેત્ સ્નેહબસ્તિના।
તતઃ શિરીષકિણિહીરસં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્॥

કેવૂકસ્વરસં વાપિ પૂર્વવત્તીક્ષ્ણભોજનઃ।
પલાશબીજસ્વરસં કલ્કં વા તણ્ડુલામ્બુના॥

પારિભદ્રકપત્રાણાં ક્ષૌદ્રેણ સ્વરસં પિબેત્।
પત્તૂરસ્વરસં વાપિ પિબેદ્વા સુરસાદિજમ્॥

લિહ્યાદશ્વશકૃચ્ચૂર્ણં વૈડઙ્ગં વા સમાક્ષિકમ્।
પત્રૈર્મૂષિકપર્ણ્યા વા સુપિષ્ટૈઃ પિષ્ટમિશ્રિતૈઃ॥

ખાદેત્ પૂપલિકાઃ પક્વા ધાન્યામ્લં ચ પિબેદનુ।
સુરસાદિગણે પક્વં તૈલં વા પાનમિષ્યતે॥

વિડઙ્ગચૂર્ણયુક્તૈર્વા પિષ્ટૈર્ભક્ષ્યાંસ્તુ કારયેત્।
તત્કષાયપ્રપીતાનાં તિલાનાં સ્નેહમેવ વા॥

શ્વાવિધઃ શકૃતશ્ચૂર્ણં સપ્તકૃત્વઃ સુભાવિતમ્।
વિડઙ્ગાનાં કષાયેણ ત્રૈફલેન તથૈવ ચ॥

ક્ષૌદ્રેણ લીઢ્વાનુપિબેદ્રસમામલકોદ્ભવમ્।
અક્ષાભયારસં વાપિ વિધિરેષોઽયસામપિ॥

પૂતીકસ્વરસં વાપિ પિબેદ્વા મધુના સહ।
પિબેદ્વા પિપ્પલીમૂલમજામૂત્રેણ સંયુતમ્॥

સપ્તરાત્રં પિબેદ્ઘૃષ્ટં ત્રપુ વા દધિમસ્તુના।
પુરીષજાન્ કફોત્થાંશ્ચ હન્યાદેવં કૃમીન્ ભિષક્॥

શિરોહૃદ્ઘ્રાણકર્ણાક્ષિસંશ્રિતાંશ્ચ પૃથગ્વિધાન્।
વિશેષેણાઞ્જનૈર્નસ્યૈરવપીડૈશ્ચ સાધયેત્॥

શકૃદ્રસં તુરઙ્ગસ્ય સુશુષ્કં ભાવયેદતિ।
નિષ્ક્વાથેન વિડઙ્ગાનાં ચૂર્ણં પ્રધમનં તુ તત્॥

અયશ્ચૂર્ણાન્યનેનૈવ વિધિના યોજયેદ્ભિષક્।
સકાંસ્યનીલં તૈલં ચ નસ્યં સ્યાત્સુરસાદિકે॥

ઇન્દ્રલુપ્તવિધિશ્ચાપિ વિધેયો રોમભોજિષુ।
દન્તાદાનાં સમુદ્દિષ્ટં વિધાનં મુખરોગિકમ્॥

રક્તજાનાં પ્રતીકારં કુર્યાત્ કુષ્ઠચિકિત્સિતે।
સુરસાદિં તુ સર્વેષુ સર્વથૌવોપયોજયેત્॥

પ્રવ્યક્તતિકતકટુકં ભોજનં ચ હિતં ભવેત્।
કુલત્થક્ષારસંસૃષ્ટં ક્ષારપાનં ચ પૂજિતમ્॥

ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતાનિ ચૈવ દધીનિ શાકાનિ ચ પર્ણવન્તિ।
સમાસતોઽમ્લાન્મધુરાન્ હિમાંશ્ચ કૃમીન્ જિઘાંસુઃ પરિવર્જયેત્તુ॥