Sushruta Samhita · Chapter 6.51

athātaḥ śvāsapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

yaireva kāraṇairhikkā bahubhiḥ saṃpravartate/
taireva kāraṇaiḥ śvāso ghoro bhavati dehinām//

vihāya prakṛtiṃ vāyuḥ prāṇo'tha kaphasaṃyutaḥ/
śvāsayatyūrdhvago bhūtvā taṃ śvāsaṃ paricakṣate//

kṣudrakastamakaśchinno mahānūrdhvaśca pañcadhā/
bhidyate sa mahāvyādhiḥ śvāsa eko viśeṣataḥ//

prāgrūpaṃ tasya hṛtpīḍā bhaktadveṣo'ratiḥ parā/
ānāhaḥ pārśvayoḥ śūlaṃ vairasyaṃ vadanasya ca//

kiñcidārabhamāṇasya yasya śvāsaḥ pravartate/
niṣaṇṇasyaiti śāntiṃ ca sa kṣudra iti saṃjñitaḥ//

tṛṭsvedavamathuprāyaḥ kaṇṭhaghurghurikānvitaḥ/
viśeṣāddurdine tāmyecchvāsaḥ sa tamako mataḥ//

ghoṣeṇa mahatāāviṣṭaḥ sakāsaḥ sakapho naraḥ/
yaḥ śvasityabalo'nnadviṭ suptastamakapīḍitaḥ//

sa śāmyati kaphe hīne svapataśca vidhardhate/
mūrcchājvarābhibhūtasya jñeyaḥ pratamakastu saḥ//

ādhmāto dahyamānena bastinā sarujaṃ naraḥ/
sarvaprāṇena vicchinnaṃ śvasyācchinnaṃ tamādiśet//

niḥsaṃjñaḥ pārśvaśūlārtaḥ śuṣkakaṇṭho'tighoṣavān/
saṃrabdhanetrastvāyamya yaḥ śvasyāt sa mahān smṛtaḥ/

marmasvāyamyamāneṣu śvasanmūḍho muhuśca yaḥ/
ūrdhvaprekṣī hataravastamūrdhvaśvāsamādiśet//

kṣudraḥ sādhyatamasteṣāṃ tamakaḥ kṛcchra ucyate/
trayaḥ śvāsā na sidhyanti tamako durbalasya ca//

snehabastiṃ vinā kecidūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam/
mṛdu rāṇavatāṃ śreṣṭhaṃ śvāsināmādiśanti hi//

śvāse kāse ca hikkāyāṃ hṛdroge cāpi pūjitam/
ghṛtaṃ purāṇaṃ saṃsiddhamabhayāviḍarāmaṭhaiḥ//

sauvarcalābhayābilvaiḥ saṃskṛtaṃ vānavaṃ ghṛtam/
pippalyādipratīvāpaṃ siddhaṃ vā prathame gaṇe//

sapañcalavaṇaṃ sarpiḥ śvāsakāsau vyapohati/
hiṃsrāviḍaṅgapūtīkatriphalāvyoṣacitrakaiḥ//

dvikṣīraṃ sādhitaṃ sarpiścaturguṇajalāplutam/
kolamātraiḥ pibettaddhi śvāsakāsau vyapohati//

arśāṃsyarocakaṃ gulmaṃ śakṛdbhedaṃ kṣayaṃ tathā/
kṛtsne vṛṣakaṣāye vā pacet sarpiścaturguṇe//

tanmūlakusumāvāpaṃ śītaṃ kṣaudreṇa yojayet/
śṛṅgīmadhūlikābhārgīśuṇṭhītārkṣyasitāmbudaiḥ//

saharidraiḥ sayaṣṭyāhvaiḥ samairāvāpya yogataḥ/
ghṛtaprasthaṃ paceddhīmān śītatoye caturguṇe//

śvāsaṃ kāsaṃ tathā hikkāṃ sarpiretanniyacchati/
suvahā kālikā bhargī śukākhyā naiculaṃ phalam//

kākādanī śṛṅgaveraṃ varṣabhūrbṛhatīdvayam/
kolamātrairghṛtaprasthaṃ pacedebhirjaladvikam//

kaṭūṣṇaṃ pītametaddhi śvāsāmayavināśanam/
sauvarcalayavakṣārakaṭukāvyoṣacitrakaiḥ//

vacābhayāviḍaṅgaiśca sādhitaṃ śvāsaśāntaye/
gopavallyudake siddhaṃ syādanyaddviguṇe ghṛtam//

pañcaitāni havīṃṣyāhurbhiṣajaḥ śvāsakāsayoḥ/
tālīśatāmalakyugrājīvantīkuṣṭhasaindhavaiḥ//

bilvapuṣkarabhūtīkasauvarcalakaṇāgnibhiḥ/
pathyātejovatīyuktaiḥ sarpirjalacaturguṇam//

hiṅgupādayutaṃ siddhaṃ sarvaśvāsaharaṃ param/
vāsāghṛtaṃ ṣaṭpalaṃ vā ghṛtaṃ cātra hitaṃ bhavet//

tailaṃ daśaguṇe siddhaṃ bhṛṅgarājarase śubhe/
sevyamānaṃ yathānyāyaṃ śvāsakāsau vyapohati//

phalāmlā viṣkirarasāḥ snigdhāḥ pravyaktasaindhavāḥ/
eṇādīnāṃ śirobhirvā kaulatthā vā susaṃskṛtāḥ//

hanyuḥ śvāsaṃ ca kāsaṃ ca saṃskṛtāni payāṃsi ca/
timirasya ca bījāni karkaṭākhyā ca cūrṇitā//

durālabhātha pippalyaḥ kaṭukākhyā harītakī/
śvāvinmayūraromāṇi kolā māgadhikākaṇāḥ//

bhārgītvak śṛṅgaveraṃ ca śarkarā śallakāṅgajam/
nṛttakauṇḍakabījāni cūrṇitāni tu kevalam//

pañca ślokārdhikāstvete lehā ye samyagīritāḥ/
sarpirmadhubhyāṃ te lehyāḥ kāsaśvāsārditairnaraiḥ//

saptacchadasya puṣpāṇi pippalīścāpi mastunā/
pibet saṃcūrṇya madhunā dhānāścāpyatha bhakṣayet//

arkāṅkurairbhāvitānāṃ yavānāṃ sādhvanekaśaḥ/
tarpaṇaṃ vā pibedeṣāṃ sakṣaudraṃ śvāsapīḍitaḥ//

śirīṣakadalīkundapuṣpaṃ māgadhikāyutam/
taṇḍulāmbuyutaṃ pītvā jayecchvāsānaśeṣataḥ//

kolamajjāṃ tālamūlamṛṣyacarmamasīmapi/
lihyāt kṣaudreṇa bhārgīṃ vā sarpirmadhusamāyutām//

nīcaiḥkadambabījaṃ vā sakṣaudraṃ taṇḍulāmbunā/
drākṣāṃ harītakīṃ kṛṣṇāṃ karkaṭākhyāṃ durālabhām//

sarpirmadhubhyāṃ vilihan hanti śvāsān sudāruṇān/
haridrāṃ maricaṃ drākṣāṃ guḍaṃ rāsnāṃ kaṇāṃ śaṭīm//

lihyāttailena tulyāni śvāsārto hitabhojanaḥ/
gavāṃ purīṣasvarasaṃ madhusarpiḥkaṇāyutam//

lihyācchvāsseṣu kāseṣu vājināṃ vā śakṛdrasam/
pāṇḍurogeṣu śotheṣu ye yogāḥ saṃprakīrtitāḥ//

śvāsakāsāpahāste'pi kāsaghnā ye ca kīrtitāḥ/
bhārgītvak tryūṣaṇaṃ tailaṃ haridrāṃ kaṭurohiṇīm//

pippalīṃ maricaṃ caṇḍāṃ gośakṛdrasameva ca/
talakoṭasya bījeṣu pacedutkārikāṃ śubhām//

sevyamānā nihantyeṣā śvāsānāśu sudustarān/
purāṇasarpiḥ pippalyaḥ kaulatthā jāṅgalā rasāḥ//

surā sauvīrakaṃ hiṅgu mātuluṅgaraso madhu/
drākṣāmalakabilvāni śastāni śvāsihikkinām//

śvāsahikkāparigataṃ snigdhaiḥ svedairupācaret/
āktaṃ lavaṇatailābhyāṃ tairasya grathitaḥ kaphaḥ//

khastho vilayanaṃ yāti mārutaśca praśāmyati/
svinnaṃ jñātvā tataścaiva bhojayitvā rasaudanam//

vātaśleṣmavibandhe vā bhiṣag dhūmaṃ prayojayet/
manaḥśilādevadāruharidrācchadanāmiṣaiḥ//

lākṣorubūkamūlaiśca kṛtvā vartīrvidhānataḥ/
sarpiryavamadhūcchiṣṭaśālaniryāsajaṃ tathā//

śṛṅgabālakhurasnāyutvak samastaṃ gavāmapi/
turuṣkaśallakīnāṃ ca gugguloḥ padmakasya ca//

ete sarve sasarpiṣkā dhūmāḥ kāryā vijānatā/
balīyasi kaphagraste vamanaṃ savirecanam//

durbale caiva rūkṣe ca tarpaṇaṃ hitamucyate/
jāṅgalorabhrajairmāṃsairānūpairvā susaṃskṛtaiḥ//

nidigdhikāṃ cāmalakapramāṇāṃ hiṅgvardhayuktāṃ madhunā suyuktām/
lihannaraḥ śvāsanipīḍito hi śvāsaṃ jayatyeva balāttryaheṇa//

yathāgniriddhaḥ pavanānuviddho vajraṃ yathā vā surarājamuktam/
rogāstathaite khalu durnivārāḥ śvāsaśca kāsaśca vilambikā ca//