સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.51

અથાતઃ શ્વાસપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

યૈરેવ કારણૈર્હિક્કા બહુભિઃ સંપ્રવર્તતે।
તૈરેવ કારણૈઃ શ્વાસો ઘોરો ભવતિ દેહિનામ્॥

વિહાય પ્રકૃતિં વાયુઃ પ્રાણોઽથ કફસંયુતઃ।
શ્વાસયત્યૂર્ધ્વગો ભૂત્વા તં શ્વાસં પરિચક્ષતે॥

ક્ષુદ્રકસ્તમકશ્છિન્નો મહાનૂર્ધ્વશ્ચ પઞ્ચધા।
ભિદ્યતે સ મહાવ્યાધિઃ શ્વાસ એકો વિશેષતઃ॥

પ્રાગ્રૂપં તસ્ય હૃત્પીડા ભક્તદ્વેષોઽરતિઃ પરા।
આનાહઃ પાર્શ્વયોઃ શૂલં વૈરસ્યં વદનસ્ય ચ॥

કિઞ્ચિદારભમાણસ્ય યસ્ય શ્વાસઃ પ્રવર્તતે।
નિષણ્ણસ્યૈતિ શાન્તિં ચ સ ક્ષુદ્ર ઇતિ સંજ્ઞિતઃ॥

તૃટ્સ્વેદવમથુપ્રાયઃ કણ્ઠઘુર્ઘુરિકાન્વિતઃ।
વિશેષાદ્દુર્દિને તામ્યેચ્છ્વાસઃ સ તમકો મતઃ॥

ઘોષેણ મહતાઆવિષ્ટઃ સકાસઃ સકફો નરઃ।
યઃ શ્વસિત્યબલોઽન્નદ્વિટ્ સુપ્તસ્તમકપીડિતઃ॥

સ શામ્યતિ કફે હીને સ્વપતશ્ચ વિધર્ધતે।
મૂર્ચ્છાજ્વરાભિભૂતસ્ય જ્ઞેયઃ પ્રતમકસ્તુ સઃ॥

આધ્માતો દહ્યમાનેન બસ્તિના સરુજં નરઃ।
સર્વપ્રાણેન વિચ્છિન્નં શ્વસ્યાચ્છિન્નં તમાદિશેત્॥

નિઃસંજ્ઞઃ પાર્શ્વશૂલાર્તઃ શુષ્કકણ્ઠોઽતિઘોષવાન્।
સંરબ્ધનેત્રસ્ત્વાયમ્ય યઃ શ્વસ્યાત્ સ મહાન્ સ્મૃતઃ।

મર્મસ્વાયમ્યમાનેષુ શ્વસન્મૂઢો મુહુશ્ચ યઃ।
ઊર્ધ્વપ્રેક્ષી હતરવસ્તમૂર્ધ્વશ્વાસમાદિશેત્॥

ક્ષુદ્રઃ સાધ્યતમસ્તેષાં તમકઃ કૃચ્છ્ર ઉચ્યતે।
ત્રયઃ શ્વાસા ન સિધ્યન્તિ તમકો દુર્બલસ્ય ચ॥

સ્નેહબસ્તિં વિના કેચિદૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્।
મૃદુ રાણવતાં શ્રેષ્ઠં શ્વાસિનામાદિશન્તિ હિ॥

શ્વાસે કાસે ચ હિક્કાયાં હૃદ્રોગે ચાપિ પૂજિતમ્।
ઘૃતં પુરાણં સંસિદ્ધમભયાવિડરામઠૈઃ॥

સૌવર્ચલાભયાબિલ્વૈઃ સંસ્કૃતં વાનવં ઘૃતમ્।
પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં વા પ્રથમે ગણે॥

સપઞ્ચલવણં સર્પિઃ શ્વાસકાસૌ વ્યપોહતિ।
હિંસ્રાવિડઙ્ગપૂતીકત્રિફલાવ્યોષચિત્રકૈઃ॥

દ્વિક્ષીરં સાધિતં સર્પિશ્ચતુર્ગુણજલાપ્લુતમ્।
કોલમાત્રૈઃ પિબેત્તદ્ધિ શ્વાસકાસૌ વ્યપોહતિ॥

અર્શાંસ્યરોચકં ગુલ્મં શકૃદ્ભેદં ક્ષયં તથા।
કૃત્સ્ને વૃષકષાયે વા પચેત્ સર્પિશ્ચતુર્ગુણે॥

તન્મૂલકુસુમાવાપં શીતં ક્ષૌદ્રેણ યોજયેત્।
શૃઙ્ગીમધૂલિકાભાર્ગીશુણ્ઠીતાર્ક્ષ્યસિતામ્બુદૈઃ॥

સહરિદ્રૈઃ સયષ્ટ્યાહ્વૈઃ સમૈરાવાપ્ય યોગતઃ।
ઘૃતપ્રસ્થં પચેદ્ધીમાન્ શીતતોયે ચતુર્ગુણે॥

શ્વાસં કાસં તથા હિક્કાં સર્પિરેતન્નિયચ્છતિ।
સુવહા કાલિકા ભર્ગી શુકાખ્યા નૈચુલં ફલમ્॥

કાકાદની શૃઙ્ગવેરં વર્ષભૂર્બૃહતીદ્વયમ્।
કોલમાત્રૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેદેભિર્જલદ્વિકમ્॥

કટૂષ્ણં પીતમેતદ્ધિ શ્વાસામયવિનાશનમ્।
સૌવર્ચલયવક્ષારકટુકાવ્યોષચિત્રકૈઃ॥

વચાભયાવિડઙ્ગૈશ્ચ સાધિતં શ્વાસશાન્તયે।
ગોપવલ્લ્યુદકે સિદ્ધં સ્યાદન્યદ્દ્વિગુણે ઘૃતમ્॥

પઞ્ચૈતાનિ હવીંષ્યાહુર્ભિષજઃ શ્વાસકાસયોઃ।
તાલીશતામલક્યુગ્રાજીવન્તીકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ॥

બિલ્વપુષ્કરભૂતીકસૌવર્ચલકણાગ્નિભિઃ।
પથ્યાતેજોવતીયુક્તૈઃ સર્પિર્જલચતુર્ગુણમ્॥

હિઙ્ગુપાદયુતં સિદ્ધં સર્વશ્વાસહરં પરમ્।
વાસાઘૃતં ષટ્પલં વા ઘૃતં ચાત્ર હિતં ભવેત્॥

તૈલં દશગુણે સિદ્ધં ભૃઙ્ગરાજરસે શુભે।
સેવ્યમાનં યથાન્યાયં શ્વાસકાસૌ વ્યપોહતિ॥

ફલામ્લા વિષ્કિરરસાઃ સ્નિગ્ધાઃ પ્રવ્યક્તસૈન્ધવાઃ।
એણાદીનાં શિરોભિર્વા કૌલત્થા વા સુસંસ્કૃતાઃ॥

હન્યુઃ શ્વાસં ચ કાસં ચ સંસ્કૃતાનિ પયાંસિ ચ।
તિમિરસ્ય ચ બીજાનિ કર્કટાખ્યા ચ ચૂર્ણિતા॥

દુરાલભાથ પિપ્પલ્યઃ કટુકાખ્યા હરીતકી।
શ્વાવિન્મયૂરરોમાણિ કોલા માગધિકાકણાઃ॥

ભાર્ગીત્વક્ શૃઙ્ગવેરં ચ શર્કરા શલ્લકાઙ્ગજમ્।
નૃત્તકૌણ્ડકબીજાનિ ચૂર્ણિતાનિ તુ કેવલમ્॥

પઞ્ચ શ્લોકાર્ધિકાસ્ત્વેતે લેહા યે સમ્યગીરિતાઃ।
સર્પિર્મધુભ્યાં તે લેહ્યાઃ કાસશ્વાસાર્દિતૈર્નરૈઃ॥

સપ્તચ્છદસ્ય પુષ્પાણિ પિપ્પલીશ્ચાપિ મસ્તુના।
પિબેત્ સંચૂર્ણ્ય મધુના ધાનાશ્ચાપ્યથ ભક્ષયેત્॥

અર્કાઙ્કુરૈર્ભાવિતાનાં યવાનાં સાધ્વનેકશઃ।
તર્પણં વા પિબેદેષાં સક્ષૌદ્રં શ્વાસપીડિતઃ॥

શિરીષકદલીકુન્દપુષ્પં માગધિકાયુતમ્।
તણ્ડુલામ્બુયુતં પીત્વા જયેચ્છ્વાસાનશેષતઃ॥

કોલમજ્જાં તાલમૂલમૃષ્યચર્મમસીમપિ।
લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રેણ ભાર્ગીં વા સર્પિર્મધુસમાયુતામ્॥

નીચૈઃકદમ્બબીજં વા સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના।
દ્રાક્ષાં હરીતકીં કૃષ્ણાં કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્॥

સર્પિર્મધુભ્યાં વિલિહન્ હન્તિ શ્વાસાન્ સુદારુણાન્।
હરિદ્રાં મરિચં દ્રાક્ષાં ગુડં રાસ્નાં કણાં શટીમ્॥

લિહ્યાત્તૈલેન તુલ્યાનિ શ્વાસાર્તો હિતભોજનઃ।
ગવાં પુરીષસ્વરસં મધુસર્પિઃકણાયુતમ્॥

લિહ્યાચ્છ્વાસ્સેષુ કાસેષુ વાજિનાં વા શકૃદ્રસમ્।
પાણ્ડુરોગેષુ શોથેષુ યે યોગાઃ સંપ્રકીર્તિતાઃ॥

શ્વાસકાસાપહાસ્તેઽપિ કાસઘ્ના યે ચ કીર્તિતાઃ।
ભાર્ગીત્વક્ ત્ર્યૂષણં તૈલં હરિદ્રાં કટુરોહિણીમ્॥

પિપ્પલીં મરિચં ચણ્ડાં ગોશકૃદ્રસમેવ ચ।
તલકોટસ્ય બીજેષુ પચેદુત્કારિકાં શુભામ્॥

સેવ્યમાના નિહન્ત્યેષા શ્વાસાનાશુ સુદુસ્તરાન્।
પુરાણસર્પિઃ પિપ્પલ્યઃ કૌલત્થા જાઙ્ગલા રસાઃ॥

સુરા સૌવીરકં હિઙ્ગુ માતુલુઙ્ગરસો મધુ।
દ્રાક્ષામલકબિલ્વાનિ શસ્તાનિ શ્વાસિહિક્કિનામ્॥

શ્વાસહિક્કાપરિગતં સ્નિગ્ધૈઃ સ્વેદૈરુપાચરેત્।
આક્તં લવણતૈલાભ્યાં તૈરસ્ય ગ્રથિતઃ કફઃ॥

ખસ્થો વિલયનં યાતિ મારુતશ્ચ પ્રશામ્યતિ।
સ્વિન્નં જ્ઞાત્વા તતશ્ચૈવ ભોજયિત્વા રસૌદનમ્॥

વાતશ્લેષ્મવિબન્ધે વા ભિષગ્ ધૂમં પ્રયોજયેત્।
મનઃશિલાદેવદારુહરિદ્રાચ્છદનામિષૈઃ॥

લાક્ષોરુબૂકમૂલૈશ્ચ કૃત્વા વર્તીર્વિધાનતઃ।
સર્પિર્યવમધૂચ્છિષ્ટશાલનિર્યાસજં તથા॥

શૃઙ્ગબાલખુરસ્નાયુત્વક્ સમસ્તં ગવામપિ।
તુરુષ્કશલ્લકીનાં ચ ગુગ્ગુલોઃ પદ્મકસ્ય ચ॥

એતે સર્વે સસર્પિષ્કા ધૂમાઃ કાર્યા વિજાનતા।
બલીયસિ કફગ્રસ્તે વમનં સવિરેચનમ્॥

દુર્બલે ચૈવ રૂક્ષે ચ તર્પણં હિતમુચ્યતે।
જાઙ્ગલોરભ્રજૈર્માંસૈરાનૂપૈર્વા સુસંસ્કૃતૈઃ॥

નિદિગ્ધિકાં ચામલકપ્રમાણાં હિઙ્ગ્વર્ધયુક્તાં મધુના સુયુક્તામ્।
લિહન્નરઃ શ્વાસનિપીડિતો હિ શ્વાસં જયત્યેવ બલાત્ત્ર્યહેણ॥

યથાગ્નિરિદ્ધઃ પવનાનુવિદ્ધો વજ્રં યથા વા સુરરાજમુક્તમ્।
રોગાસ્તથૈતે ખલુ દુર્નિવારાઃ શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ વિલમ્બિકા ચ॥