Sushruta Samhita · Chapter 6.48

athātastṛṣṇāpratiṣedhamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

satataṃ yaḥ pibedvāri na tṛptimadhigacchati/
punaḥ kāṅkṣati toyaṃ ca taṃ tṛṣṇārditamādiśet//

sakṣobhaśokaśramamadyapānādrūkṣāmlaśuṣkoṣṇakaṭūpayogāt/
dhātukṣayāllaṅghanasūryatāpāt pittaṃ ca vātaśca bhṛśaṃ pravṛddhau//

srotāṃsi saṃdūṣayataḥ sametau yānyambuvāhīni śarīriṇāṃ hi/
srotaḥsvapāṃvāhiṣu dūṣiteṣu jāyeta tṛṣṇātibalā tatastu//

tisraḥ smṛtāstāḥ kṣatajā caturthī kṣayāttathānyāāmasamudbhavā ca/
syāt saptamī bhaktanimittajā tu nibodha liṅgānyanupūrvaśastu//

tālvoṣṭhakaṇṭhāsyaviśoṣadāhāḥ saṃtāpamohabhramavipralāpāḥ/
pūrvāṇi rūpāṇi bhavanti tāsāmutpattikāleṣu viśeṣatastu//

śuṣkāsyatā mārutasaṃbhavāyāṃ todastathā śaṅkhaśiraḥsu cāpi/
srotonirodho virasaṃ ca vaktraṃ śītabhiradbhiśca vivṛddhimeti//

mūrcchāpralāpārucivaktraśoṣāḥ pītekṣaṇatvaṃ pratataśca dāhaḥ/
śītābhikāṅkṣā mukhatiktatā ca pittātmikāyāṃ paridhūpanaṃ ca//

kaphāvṛtābhyāmanilānalābhyāṃ kapho'pi śuṣkaḥ prakaroti tṛṣṇām/
nidrā gurutvaṃ madhurāsyatā ca tayārditaḥ śuṣyati cātimātram//

kaṇṭhopalepo mukhapicchilatvaṃ śītajvaraśchardirarocakaśca/
kaphātmikāyāṃ gurugātratā ca śākhāsu śophastvavipāka eva/
etāni rūpāṇi bhavanti tasyāṃ tayārditaḥ kāṅkṣati nāti cāmbhaḥ//

kṣatasya rukśoṇitanirgamābhyāṃ tṛṣṇā caturthī kṣatajā matā tu/
tayābhibhūtasya niśādināni gacchanti duḥkhaṃ pibato'pi toyam//

rasakṣayādyā kṣayajā matā sā tayārditaḥ śuṣyati dahyate ca/
atyarthamākāṅkṣati cāpi toyaṃ tāṃ sannipātāditi kecidāhuḥ//

rasakṣayoktāni ca lakṣaṇāni tasyāmaśeṣeṇa bhiṣagvyavasyet/
tridoṣaliṅgāāmasamudbhavā ca hṛcchūlaniṣṭhīvanasādayuktā//

snigdhaṃ tathāmlaṃ lavaṇaṃ ca bhuktaṃ gurvannamevātitṛṣāṃ karoti/
kṣīṇaṃ vicittaṃ badhiraṃ tṛṣārtaṃ vivarjayennirgatajihvamāśu//

tṛṣṇābhivṛddhāvudare ca pūrṇe taṃ vāmayenmāgadhikodakena/
vilobhanaṃ cātra hitaṃ vidheyaṃ syāddāḍimāmrātakamātuluṅgaiḥ//

tisraḥ prayogairiha sannivāryāḥ śītaiśca samyagrasavīryajātaiḥ/
gaṇḍūṣamamlairvirase ca vaktre kuryācchubhairāmalakasya cūrṇaiḥ//

suvarṇarūpyādibhiragnitaptairloṣṭaiḥ kṛtaṃ vā sikatādibhirvā/
jalaṃ sukhoṣṇaṃ śamayettu tṛṣṇāṃ saśarkaraṃ kṣaudrayutaṃ himaṃ vā//

pañcāṅgikāḥ pañcagaṇā ya uktāsteṣvambu siddhaṃ prathame gaṇe vā/
pibet sukhoṣṇaṃ manujo'cireṇa tṛṣo vimucyeta hi vātajāyāḥ//

pittaghnavargaistu kṛtaḥ kaṣāyaḥ saśarkaraḥ kṣaudrayutaḥ suśītaḥ/
pītastṛṣāṃ pittakṛtāṃ nihanti kṣīraṃ śṛtaṃ vāpyatha jīvanīyaiḥ//

bilvāḍhakīkanyakapañcamūlīdarbheṣu siddhaṃ kaphajāṃ nihanti/
hitaṃ bhavecchardanameva cātra taptena nimbaprasavodakena//

sarvāsu tṛṣṇāsvathavāpi paittaṃ kuryādvidhiṃ tena hi tā na santi/
paryāgatodumbarajo rasastu saśarkaratatkvathitodakaṃ vā//

vargasya siddhasya ca sārivādeḥ pātavyamambhaḥ śiśiraṃ tṛṣārtaiḥ/
kaśeruśṛṅgāṭakapadmamocabisekṣusiddhaṃ kṣatajāṃ nihanti//

lājotpalośīrakucandanāni dattvā pravāte niśi vāsayettu/
taduttamaṃ toyamudāragandhi sitāyutaṃ kṣaudrayutaṃ vadanti//

drākṣāpragāḍhaṃ ca hitāya vaidyastṛṣṇārditebhyo vitarennarebhyaḥ/
sasārivādau tṛṇapañcamūle tathotpalādau prathame gaṇe ca//

kuryāt kaṣāyaṃ ca yatheritena madhūkapuṣpādiṣu cāpareṣu/
rājādanakṣīrikapītaneṣu ṣaṭ pānakānyatra hitāni ca syuḥ//

satuṇḍikerāṇyathavā pibettu piṣṭāni kārpāsasamudbhavāni/
kṣatodbhavāṃ rugvinivāraṇena jayedrasānāmasṛjaśca pānaiḥ//

kṣayotthitāṃ kṣīraghṛtaṃ nihanyānmāṃsodakaṃ vā madhukodakaṃ vā/
āmodbhavāṃ bilvavacāyutaistu jayet kaṣāyairatha dīpanīyaiḥ//

āmrātabhallātabalāyutāni pibet kaṣāyāṇyatha dīpanāni/
gurvannajātāṃ vamanairjayecca kṣayādṛte sarvakṛtāṃ ca tṛṣṇām//

śramodbhavāṃ māṃsaraso nihanti guḍodakaṃ vāpyathavāpi manthaḥ/
bhaktoparodhāttṛṣito yavāgūmuṣṇāṃ pibenmanthamatho himaṃ ca//

yā snehapītasya bhavecca tṛṣṇā tatroṣṇamambhaḥ prapibenmanuṣyaḥ/
madyodbhavāmardhajalaṃ nihanti madyaṃ tṛṣāṃ yāpi ca madyapasya//

tṛṣṇodbhavāṃ hanti jalaṃ suśītaṃ saśarkaraṃ sekṣurasaṃ tathāmbhaḥ/
svaiḥ svaiḥ kaṣāyairvamanāni tāsāṃ tathā jvaroktāni ca pācanāni//

lepāvagāhau pariṣecanāni kuryāttathā śītagṛhāṇi cāpi/
saṃśodhanaṃ kṣīrarasau ghṛtāni sarvāsu lehānmadhurān himāṃśca//