સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.48

અથાતસ્તૃષ્ણાપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સતતં યઃ પિબેદ્વારિ ન તૃપ્તિમધિગચ્છતિ।
પુનઃ કાઙ્ક્ષતિ તોયં ચ તં તૃષ્ણાર્દિતમાદિશેત્॥

સક્ષોભશોકશ્રમમદ્યપાનાદ્રૂક્ષામ્લશુષ્કોષ્ણકટૂપયોગાત્।
ધાતુક્ષયાલ્લઙ્ઘનસૂર્યતાપાત્ પિત્તં ચ વાતશ્ચ ભૃશં પ્રવૃદ્ધૌ॥

સ્રોતાંસિ સંદૂષયતઃ સમેતૌ યાન્યમ્બુવાહીનિ શરીરિણાં હિ।
સ્રોતઃસ્વપાંવાહિષુ દૂષિતેષુ જાયેત તૃષ્ણાતિબલા તતસ્તુ॥

તિસ્રઃ સ્મૃતાસ્તાઃ ક્ષતજા ચતુર્થી ક્ષયાત્તથાન્યાઆમસમુદ્ભવા ચ।
સ્યાત્ સપ્તમી ભક્તનિમિત્તજા તુ નિબોધ લિઙ્ગાન્યનુપૂર્વશસ્તુ॥

તાલ્વોષ્ઠકણ્ઠાસ્યવિશોષદાહાઃ સંતાપમોહભ્રમવિપ્રલાપાઃ।
પૂર્વાણિ રૂપાણિ ભવન્તિ તાસામુત્પત્તિકાલેષુ વિશેષતસ્તુ॥

શુષ્કાસ્યતા મારુતસંભવાયાં તોદસ્તથા શઙ્ખશિરઃસુ ચાપિ।
સ્રોતોનિરોધો વિરસં ચ વક્ત્રં શીતભિરદ્ભિશ્ચ વિવૃદ્ધિમેતિ॥

મૂર્ચ્છાપ્રલાપારુચિવક્ત્રશોષાઃ પીતેક્ષણત્વં પ્રતતશ્ચ દાહઃ।
શીતાભિકાઙ્ક્ષા મુખતિક્તતા ચ પિત્તાત્મિકાયાં પરિધૂપનં ચ॥

કફાવૃતાભ્યામનિલાનલાભ્યાં કફોઽપિ શુષ્કઃ પ્રકરોતિ તૃષ્ણામ્।
નિદ્રા ગુરુત્વં મધુરાસ્યતા ચ તયાર્દિતઃ શુષ્યતિ ચાતિમાત્રમ્॥

કણ્ઠોપલેપો મુખપિચ્છિલત્વં શીતજ્વરશ્છર્દિરરોચકશ્ચ।
કફાત્મિકાયાં ગુરુગાત્રતા ચ શાખાસુ શોફસ્ત્વવિપાક એવ।
એતાનિ રૂપાણિ ભવન્તિ તસ્યાં તયાર્દિતઃ કાઙ્ક્ષતિ નાતિ ચામ્ભઃ॥

ક્ષતસ્ય રુક્શોણિતનિર્ગમાભ્યાં તૃષ્ણા ચતુર્થી ક્ષતજા મતા તુ।
તયાભિભૂતસ્ય નિશાદિનાનિ ગચ્છન્તિ દુઃખં પિબતોઽપિ તોયમ્॥

રસક્ષયાદ્યા ક્ષયજા મતા સા તયાર્દિતઃ શુષ્યતિ દહ્યતે ચ।
અત્યર્થમાકાઙ્ક્ષતિ ચાપિ તોયં તાં સન્નિપાતાદિતિ કેચિદાહુઃ॥

રસક્ષયોક્તાનિ ચ લક્ષણાનિ તસ્યામશેષેણ ભિષગ્વ્યવસ્યેત્।
ત્રિદોષલિઙ્ગાઆમસમુદ્ભવા ચ હૃચ્છૂલનિષ્ઠીવનસાદયુક્તા॥

સ્નિગ્ધં તથામ્લં લવણં ચ ભુક્તં ગુર્વન્નમેવાતિતૃષાં કરોતિ।
ક્ષીણં વિચિત્તં બધિરં તૃષાર્તં વિવર્જયેન્નિર્ગતજિહ્વમાશુ॥

તૃષ્ણાભિવૃદ્ધાવુદરે ચ પૂર્ણે તં વામયેન્માગધિકોદકેન।
વિલોભનં ચાત્ર હિતં વિધેયં સ્યાદ્દાડિમામ્રાતકમાતુલુઙ્ગૈઃ॥

તિસ્રઃ પ્રયોગૈરિહ સન્નિવાર્યાઃ શીતૈશ્ચ સમ્યગ્રસવીર્યજાતૈઃ।
ગણ્ડૂષમમ્લૈર્વિરસે ચ વક્ત્રે કુર્યાચ્છુભૈરામલકસ્ય ચૂર્ણૈઃ॥

સુવર્ણરૂપ્યાદિભિરગ્નિતપ્તૈર્લોષ્ટૈઃ કૃતં વા સિકતાદિભિર્વા।
જલં સુખોષ્ણં શમયેત્તુ તૃષ્ણાં સશર્કરં ક્ષૌદ્રયુતં હિમં વા॥

પઞ્ચાઙ્ગિકાઃ પઞ્ચગણા ય ઉક્તાસ્તેષ્વમ્બુ સિદ્ધં પ્રથમે ગણે વા।
પિબેત્ સુખોષ્ણં મનુજોઽચિરેણ તૃષો વિમુચ્યેત હિ વાતજાયાઃ॥

પિત્તઘ્નવર્ગૈસ્તુ કૃતઃ કષાયઃ સશર્કરઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ સુશીતઃ।
પીતસ્તૃષાં પિત્તકૃતાં નિહન્તિ ક્ષીરં શૃતં વાપ્યથ જીવનીયૈઃ॥

બિલ્વાઢકીકન્યકપઞ્ચમૂલીદર્ભેષુ સિદ્ધં કફજાં નિહન્તિ।
હિતં ભવેચ્છર્દનમેવ ચાત્ર તપ્તેન નિમ્બપ્રસવોદકેન॥

સર્વાસુ તૃષ્ણાસ્વથવાપિ પૈત્તં કુર્યાદ્વિધિં તેન હિ તા ન સન્તિ।
પર્યાગતોદુમ્બરજો રસસ્તુ સશર્કરતત્ક્વથિતોદકં વા॥

વર્ગસ્ય સિદ્ધસ્ય ચ સારિવાદેઃ પાતવ્યમમ્ભઃ શિશિરં તૃષાર્તૈઃ।
કશેરુશૃઙ્ગાટકપદ્મમોચબિસેક્ષુસિદ્ધં ક્ષતજાં નિહન્તિ॥

લાજોત્પલોશીરકુચન્દનાનિ દત્ત્વા પ્રવાતે નિશિ વાસયેત્તુ।
તદુત્તમં તોયમુદારગન્ધિ સિતાયુતં ક્ષૌદ્રયુતં વદન્તિ॥

દ્રાક્ષાપ્રગાઢં ચ હિતાય વૈદ્યસ્તૃષ્ણાર્દિતેભ્યો વિતરેન્નરેભ્યઃ।
સસારિવાદૌ તૃણપઞ્ચમૂલે તથોત્પલાદૌ પ્રથમે ગણે ચ॥

કુર્યાત્ કષાયં ચ યથેરિતેન મધૂકપુષ્પાદિષુ ચાપરેષુ।
રાજાદનક્ષીરિકપીતનેષુ ષટ્ પાનકાન્યત્ર હિતાનિ ચ સ્યુઃ॥

સતુણ્ડિકેરાણ્યથવા પિબેત્તુ પિષ્ટાનિ કાર્પાસસમુદ્ભવાનિ।
ક્ષતોદ્ભવાં રુગ્વિનિવારણેન જયેદ્રસાનામસૃજશ્ચ પાનૈઃ॥

ક્ષયોત્થિતાં ક્ષીરઘૃતં નિહન્યાન્માંસોદકં વા મધુકોદકં વા।
આમોદ્ભવાં બિલ્વવચાયુતૈસ્તુ જયેત્ કષાયૈરથ દીપનીયૈઃ॥

આમ્રાતભલ્લાતબલાયુતાનિ પિબેત્ કષાયાણ્યથ દીપનાનિ।
ગુર્વન્નજાતાં વમનૈર્જયેચ્ચ ક્ષયાદૃતે સર્વકૃતાં ચ તૃષ્ણામ્॥

શ્રમોદ્ભવાં માંસરસો નિહન્તિ ગુડોદકં વાપ્યથવાપિ મન્થઃ।
ભક્તોપરોધાત્તૃષિતો યવાગૂમુષ્ણાં પિબેન્મન્થમથો હિમં ચ॥

યા સ્નેહપીતસ્ય ભવેચ્ચ તૃષ્ણા તત્રોષ્ણમમ્ભઃ પ્રપિબેન્મનુષ્યઃ।
મદ્યોદ્ભવામર્ધજલં નિહન્તિ મદ્યં તૃષાં યાપિ ચ મદ્યપસ્ય॥

તૃષ્ણોદ્ભવાં હન્તિ જલં સુશીતં સશર્કરં સેક્ષુરસં તથામ્ભઃ।
સ્વૈઃ સ્વૈઃ કષાયૈર્વમનાનિ તાસાં તથા જ્વરોક્તાનિ ચ પાચનાનિ॥

લેપાવગાહૌ પરિષેચનાનિ કુર્યાત્તથા શીતગૃહાણિ ચાપિ।
સંશોધનં ક્ષીરરસૌ ઘૃતાનિ સર્વાસુ લેહાન્મધુરાન્ હિમાંશ્ચ॥