Sushruta Samhita · Chapter 6.47
athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
madyamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca/
rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca//
auṣṇyācchītopacāraṃ tattaikṣṇyāddhanti manogatim/
viśatyavayavān saukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut//
mārutaṃ kopayedraukṣyādāśutvāccāśukarmakṛt/
harṣadaṃ ca vyavāyitvādvikāśitvādvisarpati//
tadamlaṃ rasataḥ proktaṃ laghu rocanadīpanam/
kecillavaṇavarjyāṃstu rasānatrādiśanti hi//
snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam/
bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca//
kāmyatā manasastuṣṭirdhairyaṃ tejo'tivikramaḥ/
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ//
tadevānannamajñena sevyamānamamātrayā/
kayāgninā hyagnisamaṃ sametya kurute madam//
madena karaṇānāṃ tu bhāvānyatve kṛte sati/
nigūḍhamapi bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute'vaśaḥ//
tryavasthaśca mado jñeyaḥ pūrvo madhyo'tha paścimaḥ/
pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam//
pralāpo madhyame moho yuktāyuktakriyāstathā/
visaṃjñaḥ paścime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ//
ślaiṣmikānalpapittāṃśca snigdhānmātropasevinaḥ/
pānaṃ na bādhate'tyarthaṃ viparītāṃstu bādhate//
nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam/
utpādayet kaṣṭatamān vikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam//
kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena/
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi//
atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathābalena/
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān//
pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā/
pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam//
stambhāṅgamardhṛdayagrahatodakampāḥ pānātyaye'nilakṛte śiraso rujaśca/
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca//
śleṣmātmake vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat/
ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam//
liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedam/
ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho'jīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam//
jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni/
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ//
dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ/
hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamatipānahataṃ(tailaprabhāsyamapipānahataṃ) vijahyāt//
jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavāpi nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprame ca/
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante//
teṣāṃ nivāraṇamidaṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhiṃ nibodha/
madyaṃ tu cukramaricārdrakadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai//
pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhirvā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya/
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryācchubhānyapi ca ṣaḍavapānakāni//
seveta vā phalarasopahitān rasādīnānūpavargapiśitānyapi gandhavanti/
pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaramiṣṭagandham//
pītvā ca madyamapi cekṣurasapragāḍhaṃ niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhecca/
lāvaiṇatittirirasāṃśca pibedanamlān maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃśca yūṣān//
pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhecca madyena bimbividulodakasaṃyutena/
seveta tiktakaṭukāṃśca rasānudārān yūṣāṃśca tiktakaṭukopahitān hitāya//
pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yacca niratyayaṃ syāt/
kuryācca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ ddvandvodbhave dvayamavekṣya yathāpradhānam//
sāmānyamanyadapi yacca samagramagryaṃ vakṣyāmi yacca manaso madakṛt sukhaṃ ca/
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiśca kṛtaṃ samāṃśaiḥ//
pānaṃ kapittharasavāriparūṣakāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamambarānte/
hrīverapadmaparipelavasaṃprayuktaiḥ puṣpairvilipya karavīrajalodbhavaiśca//
piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ sekaṃ jalaiśca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ/
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavavalkaguḍairupetam//
drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārtaistatpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyam/
piṣṭvā pibecca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca drākṣāṃ ca mūlamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat//
kārpāsinīmatha ca nāgabalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāṃ ca/
kāśmaryadāruviḍadāḍimapippalīṣu drākṣānvitāsu kṛtamambuni pānakaṃ yat//
tadbījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ śāntiṃ parāṃ paramade tvacirāt karoti/
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ trivṛtayā ca pibettathaiva//
sauvarcalāyutamudārarasaṃ phalāmlaṃ bhārgīśṛtena ca jalena hito'vasekaḥ//
ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāṇi kākāhvayodumbarikāśca dugdhe/
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibeccāhni gate tvajīrṇe//
tvakpippalībhujagapuṣpaviḍairupetaṃ seveta hiṅgumaricailayutaṃ phalāmlām/
uṣṇāmbusaindhavayutāstvathavā viḍatvakcavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhīḥ//
hṛdyaiḥ khaḍairapi ca bhojanamatra śastaṃ drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat/
tat pānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakameva cāpi//
kharjūravetrakakarīraparūṣakeṣu drākṣātrivṛtsu ca kṛtaṃ sasitaṃ himaṃ vā/
śrīparṇiyuktamathavā tu pibedimāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni//
kṣīripravālabisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitasārivapadmakāni/
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmlavetraphalajīrakadāḍimāni//
seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraviśvacavikailayutān rasāṃśca/
sūkṣmāmbarasrutahimāṃca sugandhigandhān pānodbhavānnudati saptagadānaśeṣān//
pañcendriyārthaviṣayā mṛdupānayogā hṛdyāḥ sukhāśca manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ/
pānātyayeṣu vikaṭorunitambavatyaḥ pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ//
prauḍhāḥ striyo'bhinavayauvanapīnagātryaḥ sevyāśca pañcaviṣayātiśayasvabhāvāḥ//
pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavaṃ vā sitāmadhūkatrisugandhiyuktam/
saṃcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiśca tulyaiḥ//
varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkalākṣātvakkarbudārāṅkurajīrakāṇi/
drākṣāṃ ca kṛṣṇāmatha keśaraṃ ca kṣīre samāloḍya pibet sukhepsuḥ//
bhavecca madyena tu yena pātitaḥ prakāmapītena surāsavādinā/
tadeva tasmai vidhivat pradāpayedviparyaye bhraṃśamavaśyamṛcchati//
yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ/
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ//
vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ viṣevate/
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ saṃbhavanti hi//
madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni(guṇāvambhovahāni) tu/
srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tena tṛṣṇopajāyate//
pāṭalotpalakandeṣu mudgaparṇyāṃ ca sādhitam/
pibenmāgadhikonmiśraṃ tatrāmbho himaśītalam//
sarpistailavasāmajjadadhibhṛṅgarasairyutam/
kvāthena bilvayavayoḥ sarvagandhaiśca peṣitaiḥ//
pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaśca śītalaḥ/
rasavanti ca bhojyāni yathāsvamavacārayet//
pānakāni suśītāni hṛdyāni surabhīṇi ca/
tvacaṃ prāptastu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ/
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam//
śītaṃ vidhānamata ūrdhvamahaṃ pravakṣye dāhapraśāntikaramṛddhimatāṃ narāṇām/
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena//
śītāmbuśītalataraiśca śayānamenaṃ hārairmṛṇālavalayairabalāḥ spṛśeyuḥ/
bhinnotpalojjvalahime śayane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnām//
āsādayan pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ kahlārapadmadalaśaivalasaṃcayeṣu/
kāntairvanāntapavanaiḥ parimṛśyamānaḥ śaktaścaredbhavanakānanadīrghikāsu//
dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyaiḥ/
visrāvitāṃ hṛtamalāṃ navavāripūrṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitāmbum//
vāpīṃ bhajeta haricandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspṛśanakarkaśaromakūpaḥ/
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyaḥ śītaiḥ karoruvadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiśca//
toyāvagāhakuśalā madhurasvabhāvāḥ saṃharṣayeyurabalāḥ sukalaiḥ pralāpaiḥ/
dhārāgṛhe pragalitodakadurdinābhe klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau//
gandhodakaiḥ sakusumairupasiktabhūmau patrāmbucandanarasairupaliptakuḍye/
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopacāre//
tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni/
hemantavindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇām//
udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇāṃ candrodayasya ca kathāḥ śṛṇuyānmanojñāḥ/
mlānaṃ pratāntamanasaṃ manaso'nukūlāḥ pīnastanorujaghanā haricandanāṅgyaḥ//
tā enamārdravasanāḥ saha saṃviśeyuḥ śliṣṭvāvalāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ//
harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇai rahasi sthitāḥ/
tāḥ śaityācchamayeyuśca pittapānātyayāntaram//
tṛḍdāharaktapitteṣu kāryo'yaṃ bheṣajakramaḥ/
sāmānyato viśeṣaṃ tu śṛṇu dāheṣvaśeṣataḥ//
kṛtsnadehānugaṃ raktamudriktaṃ dahati hyati/
saṃcūṣyate dahyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ//
lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate/
taṃ vilaṅghya vidhānena saṃsṛṣṭāhāramācaret//
apraśāmyati dāhe ca rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ/
śākhāśrayā yathānyāyaṃ rohiṇīrvyadhayet sirāḥ//
pittajvarasamaḥ pittāt sa cāpyasya vidhirhitaḥ/
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam//
sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ dahedvai mandacetasaḥ/
saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate//
tatropaśamayettejastvabdhātuṃ ca vivardhayet/
pāyayet kāmamambhaśca śarkarāḍhyaṃ payo'pi vā//
śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ vidhim/
asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho bhavati duḥsahaḥ//
vidhiḥ sadyovraṇīyoktastasya lakṣaṇameva ca/
dhātukṣayokto yo dāhastena mūrcchātṛṣānvitaḥ//
kṣāmasvaraḥ kriyāhīno bhṛśaṃ sīdati pīḍitaḥ/
raktapittavidhistasya hitaḥ snigdho'nilāpahaḥ//
kṣatajenāśnataścānyaḥ śocato vāpyanekadhā/
tenāntardahyate'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrcchāpralāpavān//
tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhirabhisaṃvṛtam/
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet//
marmābhighātajo'pyasti sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ/
sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu//
(evaṃvidho bhavedyastu madirāmayapīḍitaḥ/
) praśāntopadrave cāpi śodhanaṃ prāptamācaret//
sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaverasauvarcalānyardhajalaplutāni/
madyāni hṛdyānyatha gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām//
jalaplutaścandanabhūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśām/
piben surāṃ naiva labheta rogān manonuvighnaṃ ca madaṃ na yāti//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0