Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sushruta Samhita · Chapter 6.47

6.47.1

athātaḥ pānātyayapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.47.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.47.3

madyamuṣṇaṃ tathā tīkṣṇaṃ sūkṣmaṃ viśadameva ca/
rūkṣamāśukaraṃ caiva vyavāyi ca vikāśi ca//

6.47.4

auṣṇyācchītopacāraṃ tattaikṣṇyāddhanti manogatim/
viśatyavayavān saukṣmyādvaiśadyātkaphaśukranut//

6.47.5

mārutaṃ kopayedraukṣyādāśutvāccāśukarmakṛt/
harṣadaṃ ca vyavāyitvādvikāśitvādvisarpati//

6.47.6

tadamlaṃ rasataḥ proktaṃ laghu rocanadīpanam/
kecillavaṇavarjyāṃstu rasānatrādiśanti hi//

6.47.7

snigdhaistadannairmāṃsaiśca bhakṣyaiśca saha sevitam/
bhavedāyuḥprakarṣāya balāyopacayāya ca//

6.47.8

kāmyatā manasastuṣṭirdhairyaṃ tejo'tivikramaḥ/
vidhivat sevyamāne tu madye sannihitā guṇāḥ//

6.47.9

tadevānannamajñena sevyamānamamātrayā/
kayāgninā hyagnisamaṃ sametya kurute madam//

6.47.10

madena karaṇānāṃ tu bhāvānyatve kṛte sati/
nigūḍhamapi bhāvaṃ svaṃ prakāśīkurute'vaśaḥ//

6.47.11

tryavasthaśca mado jñeyaḥ pūrvo madhyo'tha paścimaḥ/
pūrve vīryaratiprītiharṣabhāṣyādivardhanam//

6.47.12

pralāpo madhyame moho yuktāyuktakriyāstathā/
visaṃjñaḥ paścime śete naṣṭakarmakriyāguṇaḥ//

6.47.13

ślaiṣmikānalpapittāṃśca snigdhānmātropasevinaḥ/
pānaṃ na bādhate'tyarthaṃ viparītāṃstu bādhate//

6.47.14

nirbhaktamekāntata eva madyaṃ niṣevyamāṇaṃ manujena nityam/
utpādayet kaṣṭatamān vikārānāpādayeccāpi śarīrabhedam//

6.47.15

kruddhena bhītena pipāsitena śokābhitaptena bubhukṣitena/
vyāyāmabhārādhvaparikṣatena vegāvarodhābhihatena cāpi//

6.47.16

atyamlabhakṣyāvatatodareṇa sājīrṇabhuktena tathābalena/
uṣṇābhitaptena ca sevyamānaṃ karoti madyaṃ vividhān vikārān//

6.47.17

pānātyayaṃ paramadaṃ pānājīrṇamathāpi vā/
pānavibhramamugraṃ ca teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam//

6.47.18

stambhāṅgamardhṛdayagrahatodakampāḥ pānātyaye'nilakṛte śiraso rujaśca/
svedapralāpamukhaśoṣaṇadāhamūrcchāḥ pittātmake vadanalocanapītatā ca//

6.47.19

śleṣmātmake vamathuśītakaphaprasekāḥ sarvātmake bhavati sarvavikārasaṃpat/
ūṣmāṇamaṅgagurutāṃ virasānanatvaṃ śleṣmādhikatvamaruciṃ malamūtrasaṅgam//

6.47.20

liṅgaṃ parasya tu madasya vadanti tajjñāstṛṣṇāṃ rujāṃ śirasi sandhiṣu cāpi bhedam/
ādhmānamudgiraṇamamlaraso vidāho'jīrṇasya pānajanitasya vadanti liṅgam//

6.47.21

jñeyāni tatra bhiṣajā suviniścitāni pittaprakopajanitāni ca kāraṇāni/
hṛdgātratodavamathujvarakaṇṭhadhūmamūrcchākaphasravaṇamūrdharujo vidāhaḥ//

6.47.22

dveṣaḥ surānnavikṛteṣu ca teṣu teṣu taṃ pānavibhramamuśantyakhilena dhīrāḥ/
hīnottarauṣṭhamatiśītamamandadāhaṃ tailaprabhāsyamatipānahataṃ(tailaprabhāsyamapipānahataṃ) vijahyāt//

6.47.23

jihvauṣṭhadantamasitaṃ tvathavāpi nīlaṃ pīte ca yasya nayane rudhiraprame ca/
hikkājvarau vamathuvepathupārśvaśūlāḥ kāsabhramāvapi ca pānahataṃ bhajante//

6.47.24

teṣāṃ nivāraṇamidaṃ hi mayocyamānaṃ vyaktābhidhānamakhilena vidhiṃ nibodha/
madyaṃ tu cukramaricārdrakadīpyakuṣṭhasauvarcalāyutamalaṃ pavanasya śāntyai//

6.47.25

pṛthvīkadīpyakamahauṣadhahiṅgubhirvā sauvarcalena ca yutaṃ vitaret sukhāya/
āmrātakāmraphaladāḍimamātuluṅgaiḥ kuryācchubhānyapi ca ṣaḍavapānakāni//

6.47.26

seveta vā phalarasopahitān rasādīnānūpavargapiśitānyapi gandhavanti/
pittātmake madhuravargakaṣāyamiśraṃ madyaṃ hitaṃ samadhuśarkaramiṣṭagandham//

6.47.27

pītvā ca madyamapi cekṣurasapragāḍhaṃ niḥśeṣataḥ kṣaṇamavasthitamullikhecca/
lāvaiṇatittirirasāṃśca pibedanamlān maudgān sukhāya saghṛtān sasitāṃśca yūṣān//

6.47.28

pānātyaye kaphakṛte kaphamullikhecca madyena bimbividulodakasaṃyutena/
seveta tiktakaṭukāṃśca rasānudārān yūṣāṃśca tiktakaṭukopahitān hitāya//

6.47.29

pathyaṃ yavānnavikṛtāni ca jāṅgalāni śleṣmaghnamanyadapi yacca niratyayaṃ syāt/
kuryācca sarvamatha sarvabhave vidhānaṃ ddvandvodbhave dvayamavekṣya yathāpradhānam//

6.47.30

sāmānyamanyadapi yacca samagramagryaṃ vakṣyāmi yacca manaso madakṛt sukhaṃ ca/
tvaṅgāgapuṣpamagadhailamadhūkadhānyaiḥ ślakṣṇairajājimaricaiśca kṛtaṃ samāṃśaiḥ//

6.47.31

pānaṃ kapittharasavāriparūṣakāḍhyaṃ pānātyayeṣu vidhivatsrutamambarānte/
hrīverapadmaparipelavasaṃprayuktaiḥ puṣpairvilipya karavīrajalodbhavaiśca//

6.47.32

piṣṭaiḥ sapadmakayutairapi sārivādyaiḥ sekaṃ jalaiśca vitaredamalaiḥ suśītaiḥ/
tvakpatracocamaricailabhujaṅgapuṣpaśleṣmātakaprasavavalkaguḍairupetam//

6.47.33

drākṣāyutaṃ hṛtamalaṃ madirāmayārtaistatpānakaṃ śuci sugandhi narairniṣevyam/
piṣṭvā pibecca madhukaṃ kaṭurohiṇīṃ ca drākṣāṃ ca mūlamasakṛt trapuṣībhavaṃ yat//

6.47.34

kārpāsinīmatha ca nāgabalāṃ ca tulyāṃ pītvā sukhī bhavati sādhu suvarcalāṃ ca/
kāśmaryadāruviḍadāḍimapippalīṣu drākṣānvitāsu kṛtamambuni pānakaṃ yat//

6.47.35

tadbījapūrakarasāyutamāśu pītaṃ śāntiṃ parāṃ paramade tvacirāt karoti/
drākṣāsitāmadhukajīrakadhānyakṛṣṇāsvevaṃ kṛtaṃ trivṛtayā ca pibettathaiva//

6.47.36

sauvarcalāyutamudārarasaṃ phalāmlaṃ bhārgīśṛtena ca jalena hito'vasekaḥ//

6.47.37

ikṣvākudhāmārgavavṛkṣakāṇi kākāhvayodumbarikāśca dugdhe/
vipācya tasyāñjalinā vameddhi madyaṃ pibeccāhni gate tvajīrṇe//

6.47.38

tvakpippalībhujagapuṣpaviḍairupetaṃ seveta hiṅgumaricailayutaṃ phalāmlām/
uṣṇāmbusaindhavayutāstvathavā viḍatvakcavyailahiṅgumagadhāphalamūlaśuṇṭhīḥ//

6.47.39

hṛdyaiḥ khaḍairapi ca bhojanamatra śastaṃ drākṣākapitthaphaladāḍimapānakaṃ yat/
tat pānavibhramaharaṃ madhuśarkarāḍhyamāmrātakolarasapānakameva cāpi//

6.47.40

kharjūravetrakakarīraparūṣakeṣu drākṣātrivṛtsu ca kṛtaṃ sasitaṃ himaṃ vā/
śrīparṇiyuktamathavā tu pibedimāni yaṣṭyāhvayotpalahimāmbuvimiśritāni//

6.47.41

kṣīripravālabisajīrakanāgapuṣpapatrailavālusitasārivapadmakāni/
āmrātabhavyakaramardakapitthakolavṛkṣāmlavetraphalajīrakadāḍimāni//

6.47.42

seveta vā maricajīrakanāgapuṣpatvakpatraviśvacavikailayutān rasāṃśca/
sūkṣmāmbarasrutahimāṃca sugandhigandhān pānodbhavānnudati saptagadānaśeṣān//

6.47.43

pañcendriyārthaviṣayā mṛdupānayogā hṛdyāḥ sukhāśca manasaḥ satataṃ niṣevyāḥ/
pānātyayeṣu vikaṭorunitambavatyaḥ pīnonnatastanabharānatamadhyadeśāḥ//

6.47.44

prauḍhāḥ striyo'bhinavayauvanapīnagātryaḥ sevyāśca pañcaviṣayātiśayasvabhāvāḥ//

6.47.45

pibedrasaṃ puṣpaphalodbhavaṃ vā sitāmadhūkatrisugandhiyuktam/
saṃcūrṇya saṃyojya ca nāgapuṣpairajājikṛṣṇāmaricaiśca tulyaiḥ//

6.47.46

varṣābhūyaṣṭyāhvamadhūkalākṣātvakkarbudārāṅkurajīrakāṇi/
drākṣāṃ ca kṛṣṇāmatha keśaraṃ ca kṣīre samāloḍya pibet sukhepsuḥ//

6.47.47

bhavecca madyena tu yena pātitaḥ prakāmapītena surāsavādinā/
tadeva tasmai vidhivat pradāpayedviparyaye bhraṃśamavaśyamṛcchati//

6.47.48

yathā narendropahatasya kasyacidbhavet prasādastata eva nānyataḥ/
dhruvaṃ tathā madyahatasya dehino bhavet prasādastata eva nānyataḥ//

6.47.49

vicchinnamadyaḥ sahasā yo'timadyaṃ viṣevate/
tasya pānātyayoddiṣṭā vikārāḥ saṃbhavanti hi//

6.47.50

madyasyāgneyavāyavyau guṇāvambuvahāni(guṇāvambhovahāni) tu/
srotāṃsi śoṣayeyātāṃ tena tṛṣṇopajāyate//

6.47.51

pāṭalotpalakandeṣu mudgaparṇyāṃ ca sādhitam/
pibenmāgadhikonmiśraṃ tatrāmbho himaśītalam//

6.47.52

sarpistailavasāmajjadadhibhṛṅgarasairyutam/
kvāthena bilvayavayoḥ sarvagandhaiśca peṣitaiḥ//

6.47.53

pakvamabhyañjane śreṣṭhaṃ seke kvāthaśca śītalaḥ/
rasavanti ca bhojyāni yathāsvamavacārayet//

6.47.54

pānakāni suśītāni hṛdyāni surabhīṇi ca/
tvacaṃ prāptastu pānoṣmā pittaraktābhimūrcchitaḥ/
dāhaṃ prakurute ghoraṃ pittavattatra bheṣajam//

6.47.55

śītaṃ vidhānamata ūrdhvamahaṃ pravakṣye dāhapraśāntikaramṛddhimatāṃ narāṇām/
tatrādito malayajena hitaḥ pradehaścandrāṃśuhāratuhinodakaśītalena//

6.47.56

śītāmbuśītalataraiśca śayānamenaṃ hārairmṛṇālavalayairabalāḥ spṛśeyuḥ/
bhinnotpalojjvalahime śayane śayīta patreṣu vā sajalabinduṣu padminīnām//

6.47.57

āsādayan pavanamāhṛtamaṅganābhiḥ kahlārapadmadalaśaivalasaṃcayeṣu/
kāntairvanāntapavanaiḥ parimṛśyamānaḥ śaktaścaredbhavanakānanadīrghikāsu//

6.47.58

dāhābhibhūtamathavā pariṣecayettu lāmajjakāmburuhacandanatoyatoyaiḥ/
visrāvitāṃ hṛtamalāṃ navavāripūrṇāṃ padmotpalākulajalāmadhivāsitāmbum//

6.47.59

vāpīṃ bhajeta haricandanabhūṣitāṅgaḥ kāntākaraspṛśanakarkaśaromakūpaḥ/
tatrainamamburuhapatrasamaiḥ spṛśantyaḥ śītaiḥ karoruvadanaiḥ kaṭhinaiḥ stanaiśca//

6.47.60

toyāvagāhakuśalā madhurasvabhāvāḥ saṃharṣayeyurabalāḥ sukalaiḥ pralāpaiḥ/
dhārāgṛhe pragalitodakadurdinābhe klāntaḥ śayīta salilānilaśītakukṣau//

6.47.61

gandhodakaiḥ sakusumairupasiktabhūmau patrāmbucandanarasairupaliptakuḍye/
jātyutpalapriyakakeśarapuṇḍarīkapunnāganāgakaravīrakṛtopacāre//

6.47.62

tasmin gṛhe kamalareṇvaruṇe śayīta yatnāhṛtānilavikampitapuṣpadāmni/
hemantavindhyahimavanmalayācalānāṃ śītāmbhasāṃ sakadalīharitadrumāṇām//

6.47.63

udbhinnanīlanalināmburuhākarāṇāṃ candrodayasya ca kathāḥ śṛṇuyānmanojñāḥ/
mlānaṃ pratāntamanasaṃ manaso'nukūlāḥ pīnastanorujaghanā haricandanāṅgyaḥ//

6.47.64

tā enamārdravasanāḥ saha saṃviśeyuḥ śliṣṭvāvalāḥ śithilamekhalahārayaṣṭyaḥ//

6.47.65

harṣayeyurnaraṃ nāryaḥ svaguṇai rahasi sthitāḥ/
tāḥ śaityācchamayeyuśca pittapānātyayāntaram//

6.47.66

tṛḍdāharaktapitteṣu kāryo'yaṃ bheṣajakramaḥ/
sāmānyato viśeṣaṃ tu śṛṇu dāheṣvaśeṣataḥ//

6.47.67

kṛtsnadehānugaṃ raktamudriktaṃ dahati hyati/
saṃcūṣyate dahyate ca tāmrābhastāmralocanaḥ//

6.47.68

lohagandhāṅgavadano vahninevāvakīryate/
taṃ vilaṅghya vidhānena saṃsṛṣṭāhāramācaret//

6.47.69

apraśāmyati dāhe ca rasaistṛptasya jāṅgalaiḥ/
śākhāśrayā yathānyāyaṃ rohiṇīrvyadhayet sirāḥ//

6.47.70

pittajvarasamaḥ pittāt sa cāpyasya vidhirhitaḥ/
tṛṣṇānirodhādabdhātau kṣīṇe tejaḥ samuddhatam//

6.47.71

sabāhyābhyantaraṃ dehaṃ dahedvai mandacetasaḥ/
saṃśuṣkagalatālvoṣṭho jihvāṃ niṣkṛṣya ceṣṭate//

6.47.72

tatropaśamayettejastvabdhātuṃ ca vivardhayet/
pāyayet kāmamambhaśca śarkarāḍhyaṃ payo'pi vā//

6.47.73

śītamikṣurasaṃ manthaṃ vitarecceritaṃ vidhim/
asṛjā pūrṇakoṣṭhasya dāho bhavati duḥsahaḥ//

6.47.74

vidhiḥ sadyovraṇīyoktastasya lakṣaṇameva ca/
dhātukṣayokto yo dāhastena mūrcchātṛṣānvitaḥ//

6.47.75

kṣāmasvaraḥ kriyāhīno bhṛśaṃ sīdati pīḍitaḥ/
raktapittavidhistasya hitaḥ snigdho'nilāpahaḥ//

6.47.76

kṣatajenāśnataścānyaḥ śocato vāpyanekadhā/
tenāntardahyate'tyarthaṃ tṛṣṇāmūrcchāpralāpavān//

6.47.77

tamiṣṭaviṣayopetaṃ suhṛdbhirabhisaṃvṛtam/
kṣīramāṃsarasāhāraṃ vidhinoktena sādhayet//

6.47.78

marmābhighātajo'pyasti sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ/
sarva eva ca varjyāḥ syuḥ śītagātreṣu dehiṣu//

6.47.79

(evaṃvidho bhavedyastu madirāmayapīḍitaḥ/
) praśāntopadrave cāpi śodhanaṃ prāptamācaret//

6.47.80

sajīrakāṇyārdrakaśṛṅgaverasauvarcalānyardhajalaplutāni/
madyāni hṛdyānyatha gandhavanti pītāni sadyaḥ śamayanti tṛṣṇām//

6.47.81

jalaplutaścandanabhūṣitāṅgaḥ sragvī sabhaktāṃ piśitopadaṃśām/
piben surāṃ naiva labheta rogān manonuvighnaṃ ca madaṃ na yāti//

Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc