સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.47

અથાતઃ પાનાત્યયપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

મદ્યમુષ્ણં તથા તીક્ષ્ણં સૂક્ષ્મં વિશદમેવ ચ।
રૂક્ષમાશુકરં ચૈવ વ્યવાયિ ચ વિકાશિ ચ॥

ઔષ્ણ્યાચ્છીતોપચારં તત્તૈક્ષ્ણ્યાદ્ધન્તિ મનોગતિમ્।
વિશત્યવયવાન્ સૌક્ષ્મ્યાદ્વૈશદ્યાત્કફશુક્રનુત્॥

મારુતં કોપયેદ્રૌક્ષ્યાદાશુત્વાચ્ચાશુકર્મકૃત્।
હર્ષદં ચ વ્યવાયિત્વાદ્વિકાશિત્વાદ્વિસર્પતિ॥

તદમ્લં રસતઃ પ્રોક્તં લઘુ રોચનદીપનમ્।
કેચિલ્લવણવર્જ્યાંસ્તુ રસાનત્રાદિશન્તિ હિ॥

સ્નિગ્ધૈસ્તદન્નૈર્માંસૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચ સહ સેવિતમ્।
ભવેદાયુઃપ્રકર્ષાય બલાયોપચયાય ચ॥

કામ્યતા મનસસ્તુષ્ટિર્ધૈર્યં તેજોઽતિવિક્રમઃ।
વિધિવત્ સેવ્યમાને તુ મદ્યે સન્નિહિતા ગુણાઃ॥

તદેવાનન્નમજ્ઞેન સેવ્યમાનમમાત્રયા।
કયાગ્નિના હ્યગ્નિસમં સમેત્ય કુરુતે મદમ્॥

મદેન કરણાનાં તુ ભાવાન્યત્વે કૃતે સતિ।
નિગૂઢમપિ ભાવં સ્વં પ્રકાશીકુરુતેઽવશઃ॥

ત્ર્યવસ્થશ્ચ મદો જ્ઞેયઃ પૂર્વો મધ્યોઽથ પશ્ચિમઃ।
પૂર્વે વીર્યરતિપ્રીતિહર્ષભાષ્યાદિવર્ધનમ્॥

પ્રલાપો મધ્યમે મોહો યુક્તાયુક્તક્રિયાસ્તથા।
વિસંજ્ઞઃ પશ્ચિમે શેતે નષ્ટકર્મક્રિયાગુણઃ॥

શ્લૈષ્મિકાનલ્પપિત્તાંશ્ચ સ્નિગ્ધાન્માત્રોપસેવિનઃ।
પાનં ન બાધતેઽત્યર્થં વિપરીતાંસ્તુ બાધતે॥

નિર્ભક્તમેકાન્તત એવ મદ્યં નિષેવ્યમાણં મનુજેન નિત્યમ્।
ઉત્પાદયેત્ કષ્ટતમાન્ વિકારાનાપાદયેચ્ચાપિ શરીરભેદમ્॥

ક્રુદ્ધેન ભીતેન પિપાસિતેન શોકાભિતપ્તેન બુભુક્ષિતેન।
વ્યાયામભારાધ્વપરિક્ષતેન વેગાવરોધાભિહતેન ચાપિ॥

અત્યમ્લભક્ષ્યાવતતોદરેણ સાજીર્ણભુક્તેન તથાબલેન।
ઉષ્ણાભિતપ્તેન ચ સેવ્યમાનં કરોતિ મદ્યં વિવિધાન્ વિકારાન્॥

પાનાત્યયં પરમદં પાનાજીર્ણમથાપિ વા।
પાનવિભ્રમમુગ્રં ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્॥

સ્તમ્ભાઙ્ગમર્ધૃદયગ્રહતોદકમ્પાઃ પાનાત્યયેઽનિલકૃતે શિરસો રુજશ્ચ।
સ્વેદપ્રલાપમુખશોષણદાહમૂર્ચ્છાઃ પિત્તાત્મકે વદનલોચનપીતતા ચ॥

શ્લેષ્માત્મકે વમથુશીતકફપ્રસેકાઃ સર્વાત્મકે ભવતિ સર્વવિકારસંપત્।
ઊષ્માણમઙ્ગગુરુતાં વિરસાનનત્વં શ્લેષ્માધિકત્વમરુચિં મલમૂત્રસઙ્ગમ્॥

લિઙ્ગં પરસ્ય તુ મદસ્ય વદન્તિ તજ્જ્ઞાસ્તૃષ્ણાં રુજાં શિરસિ સન્ધિષુ ચાપિ ભેદમ્।
આધ્માનમુદ્ગિરણમમ્લરસો વિદાહોઽજીર્ણસ્ય પાનજનિતસ્ય વદન્તિ લિઙ્ગમ્॥

જ્ઞેયાનિ તત્ર ભિષજા સુવિનિશ્ચિતાનિ પિત્તપ્રકોપજનિતાનિ ચ કારણાનિ।
હૃદ્ગાત્રતોદવમથુજ્વરકણ્ઠધૂમમૂર્ચ્છાકફસ્રવણમૂર્ધરુજો વિદાહઃ॥

દ્વેષઃ સુરાન્નવિકૃતેષુ ચ તેષુ તેષુ તં પાનવિભ્રમમુશન્ત્યખિલેન ધીરાઃ।
હીનોત્તરૌષ્ઠમતિશીતમમન્દદાહં તૈલપ્રભાસ્યમતિપાનહતં(તૈલપ્રભાસ્યમપિપાનહતં) વિજહ્યાત્॥

જિહ્વૌષ્ઠદન્તમસિતં ત્વથવાપિ નીલં પીતે ચ યસ્ય નયને રુધિરપ્રમે ચ।
હિક્કાજ્વરૌ વમથુવેપથુપાર્શ્વશૂલાઃ કાસભ્રમાવપિ ચ પાનહતં ભજન્તે॥

તેષાં નિવારણમિદં હિ મયોચ્યમાનં વ્યક્તાભિધાનમખિલેન વિધિં નિબોધ।
મદ્યં તુ ચુક્રમરિચાર્દ્રકદીપ્યકુષ્ઠસૌવર્ચલાયુતમલં પવનસ્ય શાન્ત્યૈ॥

પૃથ્વીકદીપ્યકમહૌષધહિઙ્ગુભિર્વા સૌવર્ચલેન ચ યુતં વિતરેત્ સુખાય।
આમ્રાતકામ્રફલદાડિમમાતુલુઙ્ગૈઃ કુર્યાચ્છુભાન્યપિ ચ ષડવપાનકાનિ॥

સેવેત વા ફલરસોપહિતાન્ રસાદીનાનૂપવર્ગપિશિતાન્યપિ ગન્ધવન્તિ।
પિત્તાત્મકે મધુરવર્ગકષાયમિશ્રં મદ્યં હિતં સમધુશર્કરમિષ્ટગન્ધમ્॥

પીત્વા ચ મદ્યમપિ ચેક્ષુરસપ્રગાઢં નિઃશેષતઃ ક્ષણમવસ્થિતમુલ્લિખેચ્ચ।
લાવૈણતિત્તિરિરસાંશ્ચ પિબેદનમ્લાન્ મૌદ્ગાન્ સુખાય સઘૃતાન્ સસિતાંશ્ચ યૂષાન્॥

પાનાત્યયે કફકૃતે કફમુલ્લિખેચ્ચ મદ્યેન બિમ્બિવિદુલોદકસંયુતેન।
સેવેત તિક્તકટુકાંશ્ચ રસાનુદારાન્ યૂષાંશ્ચ તિક્તકટુકોપહિતાન્ હિતાય॥

પથ્યં યવાન્નવિકૃતાનિ ચ જાઙ્ગલાનિ શ્લેષ્મઘ્નમન્યદપિ યચ્ચ નિરત્યયં સ્યાત્।
કુર્યાચ્ચ સર્વમથ સર્વભવે વિધાનં દ્દ્વન્દ્વોદ્ભવે દ્વયમવેક્ષ્ય યથાપ્રધાનમ્॥

સામાન્યમન્યદપિ યચ્ચ સમગ્રમગ્ર્યં વક્ષ્યામિ યચ્ચ મનસો મદકૃત્ સુખં ચ।
ત્વઙ્ગાગપુષ્પમગધૈલમધૂકધાન્યૈઃ શ્લક્ષ્ણૈરજાજિમરિચૈશ્ચ કૃતં સમાંશૈઃ॥

પાનં કપિત્થરસવારિપરૂષકાઢ્યં પાનાત્યયેષુ વિધિવત્સ્રુતમમ્બરાન્તે।
હ્રીવેરપદ્મપરિપેલવસંપ્રયુક્તૈઃ પુષ્પૈર્વિલિપ્ય કરવીરજલોદ્ભવૈશ્ચ॥

પિષ્ટૈઃ સપદ્મકયુતૈરપિ સારિવાદ્યૈઃ સેકં જલૈશ્ચ વિતરેદમલૈઃ સુશીતૈઃ।
ત્વક્પત્રચોચમરિચૈલભુજઙ્ગપુષ્પશ્લેષ્માતકપ્રસવવલ્કગુડૈરુપેતમ્॥

દ્રાક્ષાયુતં હૃતમલં મદિરામયાર્તૈસ્તત્પાનકં શુચિ સુગન્ધિ નરૈર્નિષેવ્યમ્।
પિષ્ટ્વા પિબેચ્ચ મધુકં કટુરોહિણીં ચ દ્રાક્ષાં ચ મૂલમસકૃત્ ત્રપુષીભવં યત્॥

કાર્પાસિનીમથ ચ નાગબલાં ચ તુલ્યાં પીત્વા સુખી ભવતિ સાધુ સુવર્ચલાં ચ।
કાશ્મર્યદારુવિડદાડિમપિપ્પલીષુ દ્રાક્ષાન્વિતાસુ કૃતમમ્બુનિ પાનકં યત્॥

તદ્બીજપૂરકરસાયુતમાશુ પીતં શાન્તિં પરાં પરમદે ત્વચિરાત્ કરોતિ।
દ્રાક્ષાસિતામધુકજીરકધાન્યકૃષ્ણાસ્વેવં કૃતં ત્રિવૃતયા ચ પિબેત્તથૈવ॥

સૌવર્ચલાયુતમુદારરસં ફલામ્લં ભાર્ગીશૃતેન ચ જલેન હિતોઽવસેકઃ॥

ઇક્ષ્વાકુધામાર્ગવવૃક્ષકાણિ કાકાહ્વયોદુમ્બરિકાશ્ચ દુગ્ધે।
વિપાચ્ય તસ્યાઞ્જલિના વમેદ્ધિ મદ્યં પિબેચ્ચાહ્નિ ગતે ત્વજીર્ણે॥

ત્વક્પિપ્પલીભુજગપુષ્પવિડૈરુપેતં સેવેત હિઙ્ગુમરિચૈલયુતં ફલામ્લામ્।
ઉષ્ણામ્બુસૈન્ધવયુતાસ્ત્વથવા વિડત્વક્ચવ્યૈલહિઙ્ગુમગધાફલમૂલશુણ્ઠીઃ॥

હૃદ્યૈઃ ખડૈરપિ ચ ભોજનમત્ર શસ્તં દ્રાક્ષાકપિત્થફલદાડિમપાનકં યત્।
તત્ પાનવિભ્રમહરં મધુશર્કરાઢ્યમામ્રાતકોલરસપાનકમેવ ચાપિ॥

ખર્જૂરવેત્રકકરીરપરૂષકેષુ દ્રાક્ષાત્રિવૃત્સુ ચ કૃતં સસિતં હિમં વા।
શ્રીપર્ણિયુક્તમથવા તુ પિબેદિમાનિ યષ્ટ્યાહ્વયોત્પલહિમામ્બુવિમિશ્રિતાનિ॥

ક્ષીરિપ્રવાલબિસજીરકનાગપુષ્પપત્રૈલવાલુસિતસારિવપદ્મકાનિ।
આમ્રાતભવ્યકરમર્દકપિત્થકોલવૃક્ષામ્લવેત્રફલજીરકદાડિમાનિ॥

સેવેત વા મરિચજીરકનાગપુષ્પત્વક્પત્રવિશ્વચવિકૈલયુતાન્ રસાંશ્ચ।
સૂક્ષ્મામ્બરસ્રુતહિમાંચ સુગન્ધિગન્ધાન્ પાનોદ્ભવાન્નુદતિ સપ્તગદાનશેષાન્॥

પઞ્ચેન્દ્રિયાર્થવિષયા મૃદુપાનયોગા હૃદ્યાઃ સુખાશ્ચ મનસઃ સતતં નિષેવ્યાઃ।
પાનાત્યયેષુ વિકટોરુનિતમ્બવત્યઃ પીનોન્નતસ્તનભરાનતમધ્યદેશાઃ॥

પ્રૌઢાઃ સ્ત્રિયોઽભિનવયૌવનપીનગાત્ર્યઃ સેવ્યાશ્ચ પઞ્ચવિષયાતિશયસ્વભાવાઃ॥

પિબેદ્રસં પુષ્પફલોદ્ભવં વા સિતામધૂકત્રિસુગન્ધિયુક્તમ્।
સંચૂર્ણ્ય સંયોજ્ય ચ નાગપુષ્પૈરજાજિકૃષ્ણામરિચૈશ્ચ તુલ્યૈઃ॥

વર્ષાભૂયષ્ટ્યાહ્વમધૂકલાક્ષાત્વક્કર્બુદારાઙ્કુરજીરકાણિ।
દ્રાક્ષાં ચ કૃષ્ણામથ કેશરં ચ ક્ષીરે સમાલોડ્ય પિબેત્ સુખેપ્સુઃ॥

ભવેચ્ચ મદ્યેન તુ યેન પાતિતઃ પ્રકામપીતેન સુરાસવાદિના।
તદેવ તસ્મૈ વિધિવત્ પ્રદાપયેદ્વિપર્યયે ભ્રંશમવશ્યમૃચ્છતિ॥

યથા નરેન્દ્રોપહતસ્ય કસ્યચિદ્ભવેત્ પ્રસાદસ્તત એવ નાન્યતઃ।
ધ્રુવં તથા મદ્યહતસ્ય દેહિનો ભવેત્ પ્રસાદસ્તત એવ નાન્યતઃ॥

વિચ્છિન્નમદ્યઃ સહસા યોઽતિમદ્યં વિષેવતે।
તસ્ય પાનાત્યયોદ્દિષ્ટા વિકારાઃ સંભવન્તિ હિ॥

મદ્યસ્યાગ્નેયવાયવ્યૌ ગુણાવમ્બુવહાનિ(ગુણાવમ્ભોવહાનિ) તુ।
સ્રોતાંસિ શોષયેયાતાં તેન તૃષ્ણોપજાયતે॥

પાટલોત્પલકન્દેષુ મુદ્ગપર્ણ્યાં ચ સાધિતમ્।
પિબેન્માગધિકોન્મિશ્રં તત્રામ્ભો હિમશીતલમ્॥

સર્પિસ્તૈલવસામજ્જદધિભૃઙ્ગરસૈર્યુતમ્।
ક્વાથેન બિલ્વયવયોઃ સર્વગન્ધૈશ્ચ પેષિતૈઃ॥

પક્વમભ્યઞ્જને શ્રેષ્ઠં સેકે ક્વાથશ્ચ શીતલઃ।
રસવન્તિ ચ ભોજ્યાનિ યથાસ્વમવચારયેત્॥

પાનકાનિ સુશીતાનિ હૃદ્યાનિ સુરભીણિ ચ।
ત્વચં પ્રાપ્તસ્તુ પાનોષ્મા પિત્તરક્તાભિમૂર્ચ્છિતઃ।
દાહં પ્રકુરુતે ઘોરં પિત્તવત્તત્ર ભેષજમ્॥

શીતં વિધાનમત ઊર્ધ્વમહં પ્રવક્ષ્યે દાહપ્રશાન્તિકરમૃદ્ધિમતાં નરાણામ્।
તત્રાદિતો મલયજેન હિતઃ પ્રદેહશ્ચન્દ્રાંશુહારતુહિનોદકશીતલેન॥

શીતામ્બુશીતલતરૈશ્ચ શયાનમેનં હારૈર્મૃણાલવલયૈરબલાઃ સ્પૃશેયુઃ।
ભિન્નોત્પલોજ્જ્વલહિમે શયને શયીત પત્રેષુ વા સજલબિન્દુષુ પદ્મિનીનામ્॥

આસાદયન્ પવનમાહૃતમઙ્ગનાભિઃ કહ્લારપદ્મદલશૈવલસંચયેષુ।
કાન્તૈર્વનાન્તપવનૈઃ પરિમૃશ્યમાનઃ શક્તશ્ચરેદ્ભવનકાનનદીર્ઘિકાસુ॥

દાહાભિભૂતમથવા પરિષેચયેત્તુ લામજ્જકામ્બુરુહચન્દનતોયતોયૈઃ।
વિસ્રાવિતાં હૃતમલાં નવવારિપૂર્ણાં પદ્મોત્પલાકુલજલામધિવાસિતામ્બુમ્॥

વાપીં ભજેત હરિચન્દનભૂષિતાઙ્ગઃ કાન્તાકરસ્પૃશનકર્કશરોમકૂપઃ।
તત્રૈનમમ્બુરુહપત્રસમૈઃ સ્પૃશન્ત્યઃ શીતૈઃ કરોરુવદનૈઃ કઠિનૈઃ સ્તનૈશ્ચ॥

તોયાવગાહકુશલા મધુરસ્વભાવાઃ સંહર્ષયેયુરબલાઃ સુકલૈઃ પ્રલાપૈઃ।
ધારાગૃહે પ્રગલિતોદકદુર્દિનાભે ક્લાન્તઃ શયીત સલિલાનિલશીતકુક્ષૌ॥

ગન્ધોદકૈઃ સકુસુમૈરુપસિક્તભૂમૌ પત્રામ્બુચન્દનરસૈરુપલિપ્તકુડ્યે।
જાત્યુત્પલપ્રિયકકેશરપુણ્ડરીકપુન્નાગનાગકરવીરકૃતોપચારે॥

તસ્મિન્ ગૃહે કમલરેણ્વરુણે શયીત યત્નાહૃતાનિલવિકમ્પિતપુષ્પદામ્નિ।
હેમન્તવિન્ધ્યહિમવન્મલયાચલાનાં શીતામ્ભસાં સકદલીહરિતદ્રુમાણામ્॥

ઉદ્ભિન્નનીલનલિનામ્બુરુહાકરાણાં ચન્દ્રોદયસ્ય ચ કથાઃ શૃણુયાન્મનોજ્ઞાઃ।
મ્લાનં પ્રતાન્તમનસં મનસોઽનુકૂલાઃ પીનસ્તનોરુજઘના હરિચન્દનાઙ્ગ્યઃ॥

તા એનમાર્દ્રવસનાઃ સહ સંવિશેયુઃ શ્લિષ્ટ્વાવલાઃ શિથિલમેખલહારયષ્ટ્યઃ॥

હર્ષયેયુર્નરં નાર્યઃ સ્વગુણૈ રહસિ સ્થિતાઃ।
તાઃ શૈત્યાચ્છમયેયુશ્ચ પિત્તપાનાત્યયાન્તરમ્॥

તૃડ્દાહરક્તપિત્તેષુ કાર્યોઽયં ભેષજક્રમઃ।
સામાન્યતો વિશેષં તુ શૃણુ દાહેષ્વશેષતઃ॥

કૃત્સ્નદેહાનુગં રક્તમુદ્રિક્તં દહતિ હ્યતિ।
સંચૂષ્યતે દહ્યતે ચ તામ્રાભસ્તામ્રલોચનઃ॥

લોહગન્ધાઙ્ગવદનો વહ્નિનેવાવકીર્યતે।
તં વિલઙ્ઘ્ય વિધાનેન સંસૃષ્ટાહારમાચરેત્॥

અપ્રશામ્યતિ દાહે ચ રસૈસ્તૃપ્તસ્ય જાઙ્ગલૈઃ।
શાખાશ્રયા યથાન્યાયં રોહિણીર્વ્યધયેત્ સિરાઃ॥

પિત્તજ્વરસમઃ પિત્તાત્ સ ચાપ્યસ્ય વિધિર્હિતઃ।
તૃષ્ણાનિરોધાદબ્ધાતૌ ક્ષીણે તેજઃ સમુદ્ધતમ્॥

સબાહ્યાભ્યન્તરં દેહં દહેદ્વૈ મન્દચેતસઃ।
સંશુષ્કગલતાલ્વોષ્ઠો જિહ્વાં નિષ્કૃષ્ય ચેષ્ટતે॥

તત્રોપશમયેત્તેજસ્ત્વબ્ધાતું ચ વિવર્ધયેત્।
પાયયેત્ કામમમ્ભશ્ચ શર્કરાઢ્યં પયોઽપિ વા॥

શીતમિક્ષુરસં મન્થં વિતરેચ્ચેરિતં વિધિમ્।
અસૃજા પૂર્ણકોષ્ઠસ્ય દાહો ભવતિ દુઃસહઃ॥

વિધિઃ સદ્યોવ્રણીયોક્તસ્તસ્ય લક્ષણમેવ ચ।
ધાતુક્ષયોક્તો યો દાહસ્તેન મૂર્ચ્છાતૃષાન્વિતઃ॥

ક્ષામસ્વરઃ ક્રિયાહીનો ભૃશં સીદતિ પીડિતઃ।
રક્તપિત્તવિધિસ્તસ્ય હિતઃ સ્નિગ્ધોઽનિલાપહઃ॥

ક્ષતજેનાશ્નતશ્ચાન્યઃ શોચતો વાપ્યનેકધા।
તેનાન્તર્દહ્યતેઽત્યર્થં તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપ્રલાપવાન્॥

તમિષ્ટવિષયોપેતં સુહૃદ્ભિરભિસંવૃતમ્।
ક્ષીરમાંસરસાહારં વિધિનોક્તેન સાધયેત્॥

મર્માભિઘાતજોઽપ્યસ્તિ સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ।
સર્વ એવ ચ વર્જ્યાઃ સ્યુઃ શીતગાત્રેષુ દેહિષુ॥

(એવંવિધો ભવેદ્યસ્તુ મદિરામયપીડિતઃ।
) પ્રશાન્તોપદ્રવે ચાપિ શોધનં પ્રાપ્તમાચરેત્॥

સજીરકાણ્યાર્દ્રકશૃઙ્ગવેરસૌવર્ચલાન્યર્ધજલપ્લુતાનિ।
મદ્યાનિ હૃદ્યાન્યથ ગન્ધવન્તિ પીતાનિ સદ્યઃ શમયન્તિ તૃષ્ણામ્॥

જલપ્લુતશ્ચન્દનભૂષિતાઙ્ગઃ સ્રગ્વી સભક્તાં પિશિતોપદંશામ્।
પિબેન્ સુરાં નૈવ લભેત રોગાન્ મનોનુવિઘ્નં ચ મદં ન યાતિ॥