Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sushruta Samhita · Chapter 6.44

6.44.1

athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.44.2

yathovāca bhagavān dhanvandariḥ//

6.44.3

vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam/
niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam//

6.44.4

pāṇḍvāmayo'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapacca doṣaiḥ/
sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ//

6.44.5

tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ/
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi//

6.44.6

sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāgharako(lāghavako)alasākhyaḥ/
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat//

6.44.7

kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathānyaistadupadravaiśca//

6.44.8

pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/
pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathānyaistadupadravaiśca//

6.44.9

śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathānyaistadupadravaiśca//

6.44.10

sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyed vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ/
yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam//

6.44.11

karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrveritau tandribalakṣayau ca/
bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ//

6.44.12

jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvito lāgharako(lāghavako)alasākhyaḥ/
taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ//

6.44.13

upadravāsteṣvaruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujāgnisādaḥ/
śophastathā kaṇṭhagato'balatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca//

6.44.14

sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaśca śuddham/
saṃpādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ//

6.44.15

pibedghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ yantraiphalaṃ tailvakameva vāpi/
virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃśca vairecanidān ghṛtena//

6.44.16

mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram/
khādedguḍaṃ vāpyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ pibedvā//

6.44.17

ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyāddharidrāṃ triphalānvitāṃ vā/
sarpirmadhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān//

6.44.18

ahrecca doṣān bahuśo'lpamātrān śvayeddhi doṣeṣvatinirhṛteṣu/
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī//

6.44.19

ubhe bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm/
ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye//

6.44.20

tat pāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ kṣīeṇa vā māgadhikā yathāgni/
hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunāvalihyāt//

6.44.21

gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvāāyasaṃ cūrṇamanalpakālam/
pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham//

6.44.22

ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca/
pṛthak palāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt//

6.44.23

maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ/
mūtrāsuto'yaṃ madhunāvalehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram//

6.44.24

bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaśca mukhyaḥ/
takrānupāno vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān//

6.44.25

sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā/
mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre//

6.44.26

mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā pāṇḍvāmayārto'kṣasamaṃ hitāśī/
sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam//

6.44.27

nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī/
śālādikaṃ cāpyatha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunāvalihyāt//

6.44.28

viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ/
cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śume ca//

6.44.29

saṃbhārametadvipacennidhāya sārodake sāravato gaṇasya/
jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge//

6.44.30

hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrāmapi kāmalāṃ ca/
saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī//

6.44.31

kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitaṃ ca tat syādrajanīvimiśram/
dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye mūtrayutaṃ pibedvā//

6.44.32

mūtre sthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ māsaṃ pibedvāpi hi lohakiṭṭam/
dagdhvākṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān//

6.44.33

vicūrṇya līḍhaṃ madhunācireṇa kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanyāt/
sindhūdbhavaṃ vāgnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā ca mūtre sakṛdeva taptam//

6.44.34

lauhaṃ ca kiṭṭaṃ bahuśaśca taptvā nirvāpya mūtre bahuśastathaiva/
ekīkṛtaṃ gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām//

6.44.35

yathā na dahyeta tathā viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ peyamudaśvitā tat/
takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā dīpayate'nalaṃ ca//

6.44.36

drākṣāguḍūcyāmalakīrasaiśca siddhaṃ ghṛtaṃ lāgharake(lāghavake) hitaṃ ca/
gauḍānariṣṭān madhuśarkarāśca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃstathaiva//

6.44.37

snigdhān rasānāmalakairupetān kolānvitān vāpi hi jāṅgalānām/
seveta śophābhihitāṃśca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavāṃśca nityam//

6.44.38

śvāsātisārārucikāsamūrcchātṛṭchardiśūlajvaraśophadāhān/
tathāvipākasvaramedasādān jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram//

6.44.39

anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānaṃ tathānteṣu ca madhyaśūnam/
gude ca śephasyatha muṣkaśūnaṃ pratāmyamānaṃ ca visaṃjñakalpam//

6.44.40

vivarjayet pāṇḍukinaṃ yaśo'rthī tathātisārajvarapīḍitaṃ ca//

Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc