Sushruta Samhita · Chapter 6.44
athātaḥ pāṇḍurogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvandariḥ//
vyavāyamamlaṃ lavaṇāni madyaṃ mṛdaṃ divāsvapnamatīva tīkṣṇam/
niṣevamāṇasya vidūṣya raktaṃ kurvanti doṣāstvaci pāṇḍubhāvam//
pāṇḍvāmayo'ṣṭārdhavidhaḥ pradiṣṭaḥ pṛthaksamastairyugapacca doṣaiḥ/
sarveṣu caiteṣviha pāṇḍubhāvo yato'dhiko'taḥ khalu pāṇḍurogaḥ//
tvaksphoṭanaṃ ṣṭhīvanagātrasādau mṛdbhakṣaṇaṃ prekṣaṇakūṭaśothaḥ/
viṇmūtrapītatvamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi//
sa kāmalāpānakipāṇḍurogaḥ kumbhāhvayo lāgharako(lāghavako)alasākhyaḥ/
vibhāṣyate lakṣaṇamasya kṛtsnaṃ nibodha vakṣyāmyanupūrvaśastat//
kṛṣṇekṣaṇaṃ kṛṣṇasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/
vātena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathānyaistadupadravaiśca//
pītekṣaṇaṃ pītasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/
pittena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathānyaistadupadravaiśca//
śuklekṣaṇaṃ śuklasirāvanaddhaṃ tadvarṇaviṇmūtranakhānanaṃ ca/
kaphena pāṇḍuṃ manujaṃ vyavasyedyuktaṃ tathānyaistadupadravaiśca//
sarvātmake sarvamidaṃ vyavasyed vakṣyāmi liṅgānyatha kāmalāyāḥ/
yo hyāmayānte sahasānnamamlamadyādapathyāni ca tasya pittam//
karoti pāṇḍuṃ vadanaṃ viśeṣāt pūrveritau tandribalakṣayau ca/
bhedastu tasyāḥ khalu kumbhasāhvaḥ śopho mahāṃstatra ca parvabhedaḥ//
jvarāṅgamardabhramasādatandrākṣayānvito lāgharako(lāghavako)alasākhyaḥ/
taṃ vātapittāddharipītanīlaṃ halīmakaṃ nāma vadanti tajjñāḥ//
upadravāsteṣvaruciḥ pipāsā chardirjvaro mūrdharujāgnisādaḥ/
śophastathā kaṇṭhagato'balatvaṃ mūrcchā klamo hṛdyavapīḍanaṃ ca//
sādhyaṃ tu pāṇḍvāmayinaṃ samīkṣya snigdhaṃ ghṛtenordhvamadhaśca śuddham/
saṃpādayet kṣaudraghṛtapragāḍhairharītakīcūrṇayutaiḥ prayogaiḥ//
pibedghṛtaṃ vā rajanīvipakvaṃ yantraiphalaṃ tailvakameva vāpi/
virecanadravyakṛtaṃ pibedvā yogāṃśca vairecanidān ghṛtena//
mūtre nikumbhārdhapalaṃ vipācya pibedabhīkṣṇaṃ kuḍavārdhamātram/
khādedguḍaṃ vāpyabhayāvipakvamāragvadhādikvathitaṃ pibedvā//
ayorajovyoṣaviḍaṅgacūrṇaṃ lihyāddharidrāṃ triphalānvitāṃ vā/
sarpirmadhubhyāṃ vidadhīta vāpi śāstrapradeśābhihitāṃśca yogān//
ahrecca doṣān bahuśo'lpamātrān śvayeddhi doṣeṣvatinirhṛteṣu/
dhātrīphalānāṃ rasamikṣujaṃ ca manthaṃ pibet kṣaudrayutaṃ hitāśī//
ubhe bṛhatyau rajanīṃ śukākhyāṃ kākādanīṃ cāpi sakākamācīm/
ādāribimbīṃ sakadambapuṣpīṃ vipācya sarpirvipacet kaṣāye//
tat pāṇḍutāṃ hantyupayujyamānaṃ kṣīeṇa vā māgadhikā yathāgni/
hitaṃ ca yaṣṭīmadhujaṃ kaṣāyaṃ cūrṇaṃ samaṃ vā madhunāvalihyāt//
gomūtrayuktaṃ triphalādalānāṃ dattvāāyasaṃ cūrṇamanalpakālam/
pravālamuktāñjanaśaṅkhacūrṇaṃ lihyāttathā kāñcanagairikottham//
ājaṃ śakṛtsyāt kuḍavapramāṇaṃ viḍaṃ haridrā lavaṇottamaṃ ca/
pṛthak palāṃśāni samagrametaccūrṇaṃ hitāśī madhunāvalihyāt//
maṇḍūralohāgniviḍaṅgapathyāvyoṣāṃśakaḥ sarvasamānatāpyaḥ/
mūtrāsuto'yaṃ madhunāvalehaḥ pāṇḍvāmayaṃ hantyacireṇa ghoram//
bibhītakāyomalanāgarāṇāṃ cūrṇaṃ tilānāṃ ca guḍaśca mukhyaḥ/
takrānupāno vaṭakaḥ prayuktaḥ kṣiṇoti ghorānapi pāṇḍurogān//
sauvarcalaṃ hiṅgu kirātatiktaṃ kalāyamātrāṇi sukhāmbunā vā/
mūrvāharidrāmalakaṃ ca lihyāt sthitaṃ gavāṃ saptadināni mūtre//
mūlaṃ balācitrakayoḥ pibedvā pāṇḍvāmayārto'kṣasamaṃ hitāśī/
sukhāmbunā vā lavaṇena tulyaṃ śigroḥ phalaṃ kṣīrabhujopayojyam//
nyagrodhavargasya pibet kaṣāyaṃ śītaṃ sitākṣaudrayutaṃ hitāśī/
śālādikaṃ cāpyatha sāracūrṇaṃ dhātrīphalaṃ vā madhunāvalihyāt//
viḍaṅgamustatriphalājamodaparūṣakavyoṣavinirdahanyaḥ/
cūrṇāni kṛtvā guḍaśarkare ca tathaiva sarpirmadhunī śume ca//
saṃbhārametadvipacennidhāya sārodake sāravato gaṇasya/
jātaṃ ca lehyaṃ matimān viditvā nidhāpayenmokṣakaje samudge//
hantyeṣa lehaḥ khalu pāṇḍurogaṃ saśothamugrāmapi kāmalāṃ ca/
saśarkarā kāmalināṃ tribhaṇḍī hitā gavākṣī saguḍā ca śuṇṭhī//
kāleyake cāpi ghṛtaṃ vipakvaṃ hitaṃ ca tat syādrajanīvimiśram/
dhātuṃ nadījaṃ jatu śailajaṃ vā kumbhāhvaye mūtrayutaṃ pibedvā//
mūtre sthitaṃ saindhavasaṃprayuktaṃ māsaṃ pibedvāpi hi lohakiṭṭam/
dagdhvākṣakāṣṭhairmalamāyasaṃ vā gomūtranirvāpitamaṣṭavārān//
vicūrṇya līḍhaṃ madhunācireṇa kumbhāhvayaṃ pāṇḍugadaṃ nihanyāt/
sindhūdbhavaṃ vāgnisamaṃ ca kṛtvā kṣiptvā ca mūtre sakṛdeva taptam//
lauhaṃ ca kiṭṭaṃ bahuśaśca taptvā nirvāpya mūtre bahuśastathaiva/
ekīkṛtaṃ gojalapiṣṭametadaikadhyamāvāpya pacedukhāyām//
yathā na dahyeta tathā viśuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ peyamudaśvitā tat/
takraudanāśī vijayeta rogaṃ pāṇḍuṃ tathā dīpayate'nalaṃ ca//
drākṣāguḍūcyāmalakīrasaiśca siddhaṃ ghṛtaṃ lāgharake(lāghavake) hitaṃ ca/
gauḍānariṣṭān madhuśarkarāśca mūtrāsavān kṣārakṛtāṃstathaiva//
snigdhān rasānāmalakairupetān kolānvitān vāpi hi jāṅgalānām/
seveta śophābhihitāṃśca yogān pāṇḍvāmayī śāliyavāṃśca nityam//
śvāsātisārārucikāsamūrcchātṛṭchardiśūlajvaraśophadāhān/
tathāvipākasvaramedasādān jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram//
anteṣu śūnaṃ parihīnamadhyaṃ mlānaṃ tathānteṣu ca madhyaśūnam/
gude ca śephasyatha muṣkaśūnaṃ pratāmyamānaṃ ca visaṃjñakalpam//
vivarjayet pāṇḍukinaṃ yaśo'rthī tathātisārajvarapīḍitaṃ ca//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0