સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.44

અથાતઃ પાણ્ડુરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્દરિઃ॥

વ્યવાયમમ્લં લવણાનિ મદ્યં મૃદં દિવાસ્વપ્નમતીવ તીક્ષ્ણમ્।
નિષેવમાણસ્ય વિદૂષ્ય રક્તં કુર્વન્તિ દોષાસ્ત્વચિ પાણ્ડુભાવમ્॥

પાણ્ડ્વામયોઽષ્ટાર્ધવિધઃ પ્રદિષ્ટઃ પૃથક્સમસ્તૈર્યુગપચ્ચ દોષૈઃ।
સર્વેષુ ચૈતેષ્વિહ પાણ્ડુભાવો યતોઽધિકોઽતઃ ખલુ પાણ્ડુરોગઃ॥

ત્વક્સ્ફોટનં ષ્ઠીવનગાત્રસાદૌ મૃદ્ભક્ષણં પ્રેક્ષણકૂટશોથઃ।
વિણ્મૂત્રપીતત્વમથાવિપાકો ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ॥

સ કામલાપાનકિપાણ્ડુરોગઃ કુમ્ભાહ્વયો લાઘરકો(લાઘવકો)અલસાખ્યઃ।
વિભાષ્યતે લક્ષણમસ્ય કૃત્સ્નં નિબોધ વક્ષ્યામ્યનુપૂર્વશસ્તત્॥

કૃષ્ણેક્ષણં કૃષ્ણસિરાવનદ્ધં તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં ચ।
વાતેન પાણ્ડું મનુજં વ્યવસ્યેદ્યુક્તં તથાન્યૈસ્તદુપદ્રવૈશ્ચ॥

પીતેક્ષણં પીતસિરાવનદ્ધં તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં ચ।
પિત્તેન પાણ્ડું મનુજં વ્યવસ્યેદ્યુક્તં તથાન્યૈસ્તદુપદ્રવૈશ્ચ॥

શુક્લેક્ષણં શુક્લસિરાવનદ્ધં તદ્વર્ણવિણ્મૂત્રનખાનનં ચ।
કફેન પાણ્ડું મનુજં વ્યવસ્યેદ્યુક્તં તથાન્યૈસ્તદુપદ્રવૈશ્ચ॥

સર્વાત્મકે સર્વમિદં વ્યવસ્યેદ્ વક્ષ્યામિ લિઙ્ગાન્યથ કામલાયાઃ।
યો હ્યામયાન્તે સહસાન્નમમ્લમદ્યાદપથ્યાનિ ચ તસ્ય પિત્તમ્॥

કરોતિ પાણ્ડું વદનં વિશેષાત્ પૂર્વેરિતૌ તન્દ્રિબલક્ષયૌ ચ।
ભેદસ્તુ તસ્યાઃ ખલુ કુમ્ભસાહ્વઃ શોફો મહાંસ્તત્ર ચ પર્વભેદઃ॥

જ્વરાઙ્ગમર્દભ્રમસાદતન્દ્રાક્ષયાન્વિતો લાઘરકો(લાઘવકો)અલસાખ્યઃ।
તં વાતપિત્તાદ્ધરિપીતનીલં હલીમકં નામ વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ॥

ઉપદ્રવાસ્તેષ્વરુચિઃ પિપાસા છર્દિર્જ્વરો મૂર્ધરુજાગ્નિસાદઃ।
શોફસ્તથા કણ્ઠગતોઽબલત્વં મૂર્ચ્છા ક્લમો હૃદ્યવપીડનં ચ॥

સાધ્યં તુ પાણ્ડ્વામયિનં સમીક્ષ્ય સ્નિગ્ધં ઘૃતેનોર્ધ્વમધશ્ચ શુદ્ધમ્।
સંપાદયેત્ ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢૈર્હરીતકીચૂર્ણયુતૈઃ પ્રયોગૈઃ॥

પિબેદ્ઘૃતં વા રજનીવિપક્વં યન્ત્રૈફલં તૈલ્વકમેવ વાપિ।
વિરેચનદ્રવ્યકૃતં પિબેદ્વા યોગાંશ્ચ વૈરેચનિદાન્ ઘૃતેન॥

મૂત્રે નિકુમ્ભાર્ધપલં વિપાચ્ય પિબેદભીક્ષ્ણં કુડવાર્ધમાત્રમ્।
ખાદેદ્ગુડં વાપ્યભયાવિપક્વમારગ્વધાદિક્વથિતં પિબેદ્વા॥

અયોરજોવ્યોષવિડઙ્ગચૂર્ણં લિહ્યાદ્ધરિદ્રાં ત્રિફલાન્વિતાં વા।
સર્પિર્મધુભ્યાં વિદધીત વાપિ શાસ્ત્રપ્રદેશાભિહિતાંશ્ચ યોગાન્॥

અહ્રેચ્ચ દોષાન્ બહુશોઽલ્પમાત્રાન્ શ્વયેદ્ધિ દોષેષ્વતિનિર્હૃતેષુ।
ધાત્રીફલાનાં રસમિક્ષુજં ચ મન્થં પિબેત્ ક્ષૌદ્રયુતં હિતાશી॥

ઉભે બૃહત્યૌ રજનીં શુકાખ્યાં કાકાદનીં ચાપિ સકાકમાચીમ્।
આદારિબિમ્બીં સકદમ્બપુષ્પીં વિપાચ્ય સર્પિર્વિપચેત્ કષાયે॥

તત્ પાણ્ડુતાં હન્ત્યુપયુજ્યમાનં ક્ષીએણ વા માગધિકા યથાગ્નિ।
હિતં ચ યષ્ટીમધુજં કષાયં ચૂર્ણં સમં વા મધુનાવલિહ્યાત્॥

ગોમૂત્રયુક્તં ત્રિફલાદલાનાં દત્ત્વાઆયસં ચૂર્ણમનલ્પકાલમ્।
પ્રવાલમુક્તાઞ્જનશઙ્ખચૂર્ણં લિહ્યાત્તથા કાઞ્ચનગૈરિકોત્થમ્॥

આજં શકૃત્સ્યાત્ કુડવપ્રમાણં વિડં હરિદ્રા લવણોત્તમં ચ।
પૃથક્ પલાંશાનિ સમગ્રમેતચ્ચૂર્ણં હિતાશી મધુનાવલિહ્યાત્॥

મણ્ડૂરલોહાગ્નિવિડઙ્ગપથ્યાવ્યોષાંશકઃ સર્વસમાનતાપ્યઃ।
મૂત્રાસુતોઽયં મધુનાવલેહઃ પાણ્ડ્વામયં હન્ત્યચિરેણ ઘોરમ્॥

બિભીતકાયોમલનાગરાણાં ચૂર્ણં તિલાનાં ચ ગુડશ્ચ મુખ્યઃ।
તક્રાનુપાનો વટકઃ પ્રયુક્તઃ ક્ષિણોતિ ઘોરાનપિ પાણ્ડુરોગાન્॥

સૌવર્ચલં હિઙ્ગુ કિરાતતિક્તં કલાયમાત્રાણિ સુખામ્બુના વા।
મૂર્વાહરિદ્રામલકં ચ લિહ્યાત્ સ્થિતં ગવાં સપ્તદિનાનિ મૂત્રે॥

મૂલં બલાચિત્રકયોઃ પિબેદ્વા પાણ્ડ્વામયાર્તોઽક્ષસમં હિતાશી।
સુખામ્બુના વા લવણેન તુલ્યં શિગ્રોઃ ફલં ક્ષીરભુજોપયોજ્યમ્॥

ન્યગ્રોધવર્ગસ્ય પિબેત્ કષાયં શીતં સિતાક્ષૌદ્રયુતં હિતાશી।
શાલાદિકં ચાપ્યથ સારચૂર્ણં ધાત્રીફલં વા મધુનાવલિહ્યાત્॥

વિડઙ્ગમુસ્તત્રિફલાજમોદપરૂષકવ્યોષવિનિર્દહન્યઃ।
ચૂર્ણાનિ કૃત્વા ગુડશર્કરે ચ તથૈવ સર્પિર્મધુની શુમે ચ॥

સંભારમેતદ્વિપચેન્નિધાય સારોદકે સારવતો ગણસ્ય।
જાતં ચ લેહ્યં મતિમાન્ વિદિત્વા નિધાપયેન્મોક્ષકજે સમુદ્ગે॥

હન્ત્યેષ લેહઃ ખલુ પાણ્ડુરોગં સશોથમુગ્રામપિ કામલાં ચ।
સશર્કરા કામલિનાં ત્રિભણ્ડી હિતા ગવાક્ષી સગુડા ચ શુણ્ઠી॥

કાલેયકે ચાપિ ઘૃતં વિપક્વં હિતં ચ તત્ સ્યાદ્રજનીવિમિશ્રમ્।
ધાતું નદીજં જતુ શૈલજં વા કુમ્ભાહ્વયે મૂત્રયુતં પિબેદ્વા॥

મૂત્રે સ્થિતં સૈન્ધવસંપ્રયુક્તં માસં પિબેદ્વાપિ હિ લોહકિટ્ટમ્।
દગ્ધ્વાક્ષકાષ્ઠૈર્મલમાયસં વા ગોમૂત્રનિર્વાપિતમષ્ટવારાન્॥

વિચૂર્ણ્ય લીઢં મધુનાચિરેણ કુમ્ભાહ્વયં પાણ્ડુગદં નિહન્યાત્।
સિન્ધૂદ્ભવં વાગ્નિસમં ચ કૃત્વા ક્ષિપ્ત્વા ચ મૂત્રે સકૃદેવ તપ્તમ્॥

લૌહં ચ કિટ્ટં બહુશશ્ચ તપ્ત્વા નિર્વાપ્ય મૂત્રે બહુશસ્તથૈવ।
એકીકૃતં ગોજલપિષ્ટમેતદૈકધ્યમાવાપ્ય પચેદુખાયામ્॥

યથા ન દહ્યેત તથા વિશુષ્કં ચૂર્ણીકૃતં પેયમુદશ્વિતા તત્।
તક્રૌદનાશી વિજયેત રોગં પાણ્ડું તથા દીપયતેઽનલં ચ॥

દ્રાક્ષાગુડૂચ્યામલકીરસૈશ્ચ સિદ્ધં ઘૃતં લાઘરકે(લાઘવકે) હિતં ચ।
ગૌડાનરિષ્ટાન્ મધુશર્કરાશ્ચ મૂત્રાસવાન્ ક્ષારકૃતાંસ્તથૈવ॥

સ્નિગ્ધાન્ રસાનામલકૈરુપેતાન્ કોલાન્વિતાન્ વાપિ હિ જાઙ્ગલાનામ્।
સેવેત શોફાભિહિતાંશ્ચ યોગાન્ પાણ્ડ્વામયી શાલિયવાંશ્ચ નિત્યમ્॥

શ્વાસાતિસારારુચિકાસમૂર્ચ્છાતૃટ્છર્દિશૂલજ્વરશોફદાહાન્।
તથાવિપાકસ્વરમેદસાદાન્ જયેદ્યથાસ્વં પ્રસમીક્ષ્ય શાસ્ત્રમ્॥

અન્તેષુ શૂનં પરિહીનમધ્યં મ્લાનં તથાન્તેષુ ચ મધ્યશૂનમ્।
ગુદે ચ શેફસ્યથ મુષ્કશૂનં પ્રતામ્યમાનં ચ વિસંજ્ઞકલ્પમ્॥

વિવર્જયેત્ પાણ્ડુકિનં યશોઽર્થી તથાતિસારજ્વરપીડિતં ચ॥