Sushruta Samhita · Chapter 6.42

athāto gulmapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

yathoktaiḥ kopanairdoṣāḥ kupitāḥ koṣṭhamāgatāḥ/
janayanti nṛṇāṃ gulmaṃ sa pañcavidha ucyate//

hṛdbastyorantare granthiḥ saṃcārī yadi vācalaḥ/
cayāpacayavān vṛttaḥ sa gulma iti kīrtitaḥ//

pañca gulmāśrayā nṝṇāṃ pārśve hṛnnābhibastayaḥ/
gupitānilamūlatvādgūḍhamūlodayādapi//

gulmavadvā viśālatvādgulma ityabhidhīyate/
sa yasmādātmani cayaṃ gacchatyapsviva budbudaḥ//

antaḥ sarati yasmācca na pākamupayātyataḥ/
sa vyastairjāyate doṣaiḥ samastairapi cocchritaiḥ//

puruṣāṇāṃ tathā strīṇāṃ jñeyo raktena cāparaḥ/
sadanaṃ madantā vahnerāṭopo'ntravikūjanam//

viṇmūtrānilasaṅgaśca sauhityāsahatā tathā/
dveṣo'nne vāyurūrdhvaṃ ca pūrvarūpeṣu gulminām//

hṛtkukṣiśūlaṃ mukhakaṇṭhaśoṣo vāyornirodho viṣamāgnitā ca/
te te vikārāḥ pavanātmakāśca bhavanti gulme'nilasaṃbhave tu//

svedajvarāhāravidāhadāhāstṛṣṇāṅgarāgaḥ kaṭuvaktratā ca/
pittasya liṅgānyakhilāni yāni pittātmake tāni bhavanti gulme//

staimityamanne'ruciraṅgasādaśchardiḥ praseko madhurāsyatā ca/
kaphasya liṅgāni ca yāni tāni bhavanti gulme kaphasaṃbhave tu//

sarvātmakaḥ sarvavikārayuktaḥ so'sādhya uktaḥ kṣatajaṃ pravakṣye/
navaprasūtāhitabhojanā yā yā cāmagarbhaṃ visṛjedṛtau vā//

vāyurhi tasyāḥ parigṛhya raktaṃ karoti gulmaṃ sarujaṃ sadāham/
paittasya liṅgena samānaliṅgaṃ viśeṣaṇaṃ cāpyaparaṃ nibodha//

na spandate nodarameti vṛddhiṃ bhavanti liṅgāni ca garbhiṇīnām/
taṃ garbhakālātigame caikitsyamasṛgbhavaṃ gulmamuśanti tajjñāḥ//

vātagulmārditaṃ snigdhaṃ yuktaṃ snehavirecanaiḥ/
upācaredyathākālaṃ nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ//

pittagulmārditaṃ snigdhaṃ kākolyādighṛtena tu/
viriktaṃ madhurairyogairnirūhaiḥ samupācaret//

śleṣmagulmārditaṃ snigdhaṃ pippalyādighṛtena tu/
tīkṣṇairviriktaṃ tadrūpairnirūhaiḥ samupācaret//

sannipātotthite gulme tridoṣaghno vidhirhitaḥ/
pittavadraktagulminyā nāryāḥ kāryaḥ kriyāvidhiḥ//

viśeṣamaparaṃ cāsyāḥ śṛṇu raktavibhedanam/
palāśakṣāratoyena siddhaṃ sarpiḥ prayojayet//

dadyāduttarabastiṃ ca pippalyādighṛtena tu/
uṣṇairvā bhedayedbhinne vidhirāsṛgdaro hitaḥ//

ānūpaudakamajjāno vasā tailaṃ ghṛtaṃ dadhi/
vipakvamekataḥ śastaṃ vātagulme'nuvāsanam//

jāṅgalaikaśaphānāṃ tu vasā sarpiśca paittike/
tailaṃ jāṅgalamajjāna evaṃ gulme kaphotthite//

dhātrīphalānāṃ svarase ṣaḍaṅgaṃ vipacedghṛtam/
śarkarāsaindhavopetaṃ taddhitaṃ vātagulmine//

citrakavyoṣasindhūtthapṛthvīkācavyadāḍimaiḥ/
dīpyakagranthikājājīhapuṣādhānyakaiḥ samaiḥ//

dadhyāranālabadaramūlakasvarasairghṛtam/
tatpibedvātagulmāgnidaurbalyāṭopaśūlanut//

hiṅgusauvarcalājājīviḍadāḍimadīpyakaiḥ/
puṣkaravyoṣadhānyāmlavetasakṣāracitrakaiḥ//

śaṭīvacājagandhailāsurasaiśca vipācitam/
śūlānāhaharaṃ sarpirdadhnā cānilagulminām//

viḍadāḍimasindhūtthahutabhugvyoṣajīrakaiḥ/
hiṅgusauvarcalakṣārarugvṛkṣāmlāmlavetasaiḥ//

bījapūrarasopetaṃ sarpirdadhicaturguṇam/
sādhitṃ dādhikaṃ nāma gulmahṛt plīhaśūlajit//

rasonasvarase sarpiḥ pañcamūlarasānvitam/
surāranāladadhyamlamūlakasvarasaiḥ saha//

vyoṣadāḍimavṛkṣāmlayavānīcavyasaindhavaiḥ/
hiṅgvamlavetasājājīdīpyakaiśca samāṃśikaiḥ//

siddhaṃ gulmagrahaṇyarśaḥśvāsonmādakṣayajvarān/
kāsāpasmāramandāgniplīhaśūlānilāñjayet//

dadhi sauvīrakaṃ sarpiḥ kvāthau mudgakulatthajau/
pañcāḍhakāni vipacedāvāpya dvipalānyatha//

sauvarcalaṃ sarjikāṃ ca devadārvatha saindhavam/
vātagulmāpahaṃ sarpiretaddīpanameva ca//

tṛṇamūlakaṣāye tu jīvanīyaiḥ pacedghṛtam/
nyagrodhādigaṇe vāpi gaṇe vāpyutpalādike//

raktapittotthitaṃ ghnanti ghṛtānyetānyasaṃśayam/
āragvadhādau vipaceddīpanīyayutaṃ ghṛtam//

kṣāravarge paceccanyat pacenmūtragaṇe'param/
ghnanti gulmaṃ kaphodbhūtaṃ ghṛtānyetānyasaṃśayam//

yathādoṣocchrayaṃ cāpi cikitsetsānnipātikam/
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ vāpi ghṛtaṃ vā plīhanāśanam//

pibedgulmāpahaṃ kāle sarpistailvakameva vā/
tilekṣurakapālāśasārṣapaṃ yāvanālajam//

bhasma mūlakajaṃ cāpi gojāvikharahantinām/
mūtreṇa mahiṣīṇāṃ ca pālikaiścāvacūrṇitaiḥ//

kuṣṭhasaindhavayaṣṭyāhvanāgarakṛmighātibhiḥ/
sājamodaiśca daśabhiḥ sāmudrācca palairyutam//

ayaḥpātre'gninālpena paktvā lehyam(laham)athoddharet/
tasya mātrāṃ pibeddadhnā surayā sarpiṣāpi vā//

dhānyāmlenoṣṇatoyena kaulatthena rasena vā/
gulmān vātavikārāṃśca kṣāro'yaṃ hantyasaṃśayam//

svarjikākuṣṭhasahitaḥ kṣāraḥ ketakijo'pi vā/
tailena śamayet pīto gulmaṃ pavanasaṃbhavam//

pītaṃ sukhāmbunā vāpi svarjikākuṣṭhasaindhavam/
vṛścīvamurubūkaṃ(vṛścīramurubūkaṃ) ca varṣābhūrbṛhatīdvayam//

citrakaṃ ca jaladroṇe paktvā pādāvaśeṣitam/
māgadhīciktrakakṣaudralipte kumbhe nidhāpayet//

madhunaḥ prasthamāvāpya pathyācūrṇārdhasaṃyutam/
busoṣitaṃ daśāhaṃ tu jīrṇabhaktaḥ pibennaraḥ//

ariṣṭo'yaṃ jayedgulmamavipākamarocakam/
pāṭhānikumbharajanītrikaṭutriphalāgnikam//

lavaṇaṃ vṛkṣabījaṃ ca tulyaṃ syādanavo guḍaḥ/
pathyābhirvā yutaṃ cūrṇaṃ gavāṃ mūtrayutaṃ pacet//

guṭikāstadghṛnībhūtaṃ kṛtvā khādedabhuktavān/
gulmaplīhāgnisādāṃtā nāśayeyuraśeṣataḥ//

hṛdrogaṃ grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍurogaṃ ca dāruṇam/
saśūle sonnate'spande dāhapākaruganvite//

gulme raktaṃ jalaukobhiḥ sirāmokṣeṇa vā haret/
sukhoṣṇā jāṅgalarasāḥ susnigdhā vyaktasaindhavāḥ//

kaṭutrikasamāyuktā hitāḥ pāne tu gulminām/
peyā vātaharaiḥ siddhāḥ kaulatthāḥ saṃskṛtā rasāḥ//

khalāḥ sapañcamūlāśca gulmināṃ bhojane hitāḥ/
baddhavarconilānāṃ tu sārdrakaṃ kṣīramiṣyate//

kumbhīpiṇḍeṣṭakāsvedān kārayet kuśalo bhiṣak/
gulminaḥ sarva evoktā durvirecyatamā bhṛśam//

ataśaitāṃstu susvinnān sraṃsanenopapādayet/
vimlāpanābhyañjanāni tathaiva dahanāni ca//

upanāhāśca kartavyāḥ sukhoṣṇāḥ sālvaṇādayaḥ/
udaroktāni sarpīṃṣi mūtravartikriyāstathā//

lavaṇāni ca yojyāni yānyuktānyanilāmaye/
vātavarconirodhe tu sāmudrārdrakasarṣapaiḥ//

kṛtvā pāyau vidhātavyā vartayo maricottarāḥ/
dantīcitrakamūleṣu tathā vātahareṣu ca//

kuryādariṣṭān sarvāṃśca ślokasthāne yatheritān/
khādedvāpyaṅkurān bhṛṣṭān pūtīkanṛpavṛkṣayoḥ//

ūrdhvavātaṃ manuṣyaṃ ca gulminaṃ na nirūhayet/
pibettrivṛnnāgaraṃ vā saguḍāṃ vā harītakīm//

gugguluṃ trivṛtāṃ dantīṃ dravantīṃ saindhavaṃ vacām/
mūtramadyapayodrākṣārasairvīkṣya balābalam//

evaṃ pīlūni bhṛṣṭāni pibet salavaṇāni tu/
pippalīpippalīmūlacavyacitrakasaindhavaiḥ//

yuktā hanti surā gulmaṃ śīghraṃ kāle prayojitā/
baddhaviṇmāruto gulmī bhuñjīta payasā yavān//

kulmāṣān vā bahusnehān bhakṣyellavaṇottarān/
athāsyopadravaḥ śūlaḥ kathaṃcidupajāyate//

śūlaṃ nikhānitamivāsukhaṃ yena tu vattyasau/
tatra viṇmūtrasaṃrodhaḥ kṛcchrocchvāsaḥ sthirāṅgatā//

tṛṣṇā dāho bhramo'nnasya vidagdhaparivṛddhitā/
romaharṣo'ruciśchardirbhuktavṛddhirjaḍāṅgatā//

vāyvādibhiryathāsaṅkhyāṃ miśrairvā vīkṣya yojayet/
pathyātrilavaṇaṃ kṣāraṃ hiṅgutumburupauṣkaram//

yavānīṃ ca haridrāṃ ca viḍaṅgānyamlavetasam/
vidārītriphalābhīruśṛṅgāṭīguḍaśarkarāḥ//

kāśmarīphalayaṣṭyāhvaparūṣakahimāni ca/
ṣaḍgranthātiviṣādārupathyāmaricavṛkṣajān//

kṛṣṇāmūlakacanvyaṃ ca nāgarakṣāracitrakān/
uṣṇāmlakāñjikakṣīratoyaiḥ ślokasamāpanān//

yathākramaṃ vimiśrāṃśca dvandve sarvāṃśca sarvaje/
tathaiva sekāvagāhapradehābhyaṅgabhojanam//

śiśirodakapūrṇānāṃ bhājanānāṃ ca dhāraṇam/
vamanonmardanasvedalaṅghanakṣapaṇakriyāḥ//

snehādiśca karamaḥ sarvo viśeṣeṇopadiśyate/
vallūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākāni vaidalam//

na khādedālukaṃ gulmī madhurāṇi phalāni ca/
vinā gulmena yacchūlaṃ gulmasthāneṣu jāyate//

nidānaṃ tasya vakṣyāmi rūpaṃ ca sacikitsitam/
vātamūtrapurīṣāṇāṃ nigrahādatibhojanāt//

ajīrṇādhyaśanāyāsaviruddhānnopasevanāt/
pānīyapānāt kṣutkāle virūḍhānāṃ ca sevanāt//

piṣṭānnaśuṣkamāṃsānāmupayogāttathaiva ca/
evaṃvidhānāṃ dravyāṇāmanyeṣāṃ copasevanāt//

vāyuḥ prakupitaḥ koṣṭhe śūlaṃ saṃjanayedbhṛśam/
nirucchvāsī bhavettena vedanāpīḍito naraḥ//

śaṅkusphoṭanavattasya yasmāttīvrāśca vedanāḥ/
śūlāsaktasya lakṣyante tasmācchūlamihocyate//

nirāhārasya yasyaiva tīvraṃ śūlamudīryate/
prastabdhagātro bhavati kṛcchreṇocchvasitīva ca//

vātamūtrapurīṣāṇi kṛcchreṇa kurute naraḥ/
etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ vātasamudbhavam//

tṛṣṇā dāho mado mūrcchā tīvraṃ śūlaṃ tathaiva ca/
śītābhikāmo bhavati śītenaiva praśāmyati//

etairliṅgairvijānīyācchūlaṃ pittasamudbhavam/
śūlenotpīḍyamānasya hṛllāsa upajāyate//

atīva pūrṇakoṣṭhatvaṃ tathaiva gurugātratā/
etacchleṣmasamutthasya śūlasyoktaṃ nidarśanam//

sarvāṇi dṛṣṭvā rūpāṇi nirdiśetsānnipātikam/
sannipātasamutthānamasādhyaṃ taṃ vinirdiśet//

śūlānāṃ lakṣaṇaṃ proktaṃ cikitsāṃ tu nibodha me/
āśukārī hi pavanastasmāttaṃ tvarayā jayet//

tasya śūlābhipannasya sveda eva sukhāvahaḥ/
pāyasaiḥ kṛśarāpiṇḍaiḥ snigdhairvā piśitairhitaḥ//

trivṛcchākena vā snigdhamuṣṇaṃ bhiñjīta bhojanam/
cirabilvāṅkurān vāpi tailabhṛṣṭāṃstu bhakṣayet//

vaihaṅgāṃśca rasān snigdhān jāṅgalān śūlapīḍitaḥ/
yathālābhaṃ niṣeveta māṃsāni bilaśāyinām//

surā sauvīrakaṃ cukraṃ mastūdaśvittathā dadhi/
sakālalavaṇaṃ peyaṃ śūle vātasamudbhave//

kulatthayūṣo yuktāmlo lāvakīyūṣasaṃskṛtaḥ/
sasaindhavaḥ samarico vātaśūlavināśanaḥ//

viḍaṅgaśigrukampillapathyāśyāmāmlavetasān/
surasāmaśvamūtrīṃ ca sauvarcalayutān pibet//

madyena vātajaṃ śūlaṃ kṣiprameva praśāmyati/
pṛthvīkājājicavikāyavānīvyoṣacitrakāḥ//

pippalyaḥ pippalīmūlaṃ saindhavaṃ ceti cūrṇayet/
tāni cūrṇāni payasā pibet kāmbalikena vā//

madhvāsavena cukreṇa surāsauvīrakeṇa vā/
athavaitāni(athacaitāni) cūrṇāni mātuluṅgarasena vā//

tathā badarayūṣeṇa bhāvitāni punaḥ punaḥ/
tāni hiṅgupragāḍhāni saha śarkarayā pibet//

saha dāḍimasāreṇa vartiḥ kāryā bhiṣagjitā/
sā vartirvātikaṃ śūlaṃ kṣiprameva vyapohati//

guḍatailena vā līḍhā pītā madyena vā punaḥ/
bubhukṣāprabhave śūle laghu saṃtarpaṇaṃ hitam//

uṣṇaiḥ kṣīrairyavāgūbhiḥ snigdhairmāṃsarasaistathā/
vātaśūle samutpanne rūkṣaṃ snigdhena bhojayet//

susaṃskṛtāḥ pradeyāḥ syurghṛtapūrā viśeṣataḥ/
vāruṇīṃ ca pibejjantustathā saṃpadyate sukhī//

etadvātasamutthasya śūlasyoktaṃ cikitsitam/
atha pittasamutthasya kriyāṃ vakṣyāmyataḥ param//

sa sukhaṃ chardayitvā tu pītvā śītodakaṃ naraḥ/
śītalāni ca seveta sarvāṇyuṣṇāni varjayet//

maṇirājatatāmrāṇi bhājanāni ca sarvaśaḥ/
vāripūrṇāni tānyasya śūlasyopari nikṣipet//

guḍaḥ śāliryavāḥ kṣīraṃ sarpiḥpānaṃ virecanam/
jāṅgalāni ca māṃsāni bheṣajaṃ pittaśūlinām//

rasān seveta pittaghnān pittalāni vivarjayet/
pālāśaṃ dhānvanaṃ vāpi pibedyūṣaṃ saśarkaram//

parūṣakāṇi mṛdvīkākharjūrodakajānyapi/
tat pibeccharkarāyuktaṃ pittaśūlanivāraṇam//

aśane bhuktamātre tu prakopaḥ ślaiṣmikasya ca/
vamanaṃ kārayettatra pippalīvāriṇā bhiṣak//

rūkṣaḥ svedaḥ prayojyaḥ syādanyāścoṣṇāḥ kriyā hitāḥ/
pippalī śṛṅgaveraṃ ca śleṣmaśūle bhiṣagjitam//

pāṭhāṃ vacāṃ trikaṭukaṃ tathā kaṭukarohiṇīm/
citrakasya ca niryūhe pibedyūṣaṃ sahārjakam//

eraṇḍaphalamūlāni mūlaṃ gokṣurakasya ca/
śālaparṇīṃ pṛśniparṇīṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām//

dadyācchṛgālavinnāṃ ca sahadevāṃ tathaiva ca/
mahāsahāṃ kṣudrasahāṃ mūlamikṣurakasya ca//

etat saṃbhṛtya saṃbhāraṃ jaladroṇe vipācayet/
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu yavakṣārayutaṃ pibet//

vātikaṃ paittikaṃ vāpi ślaiṣmikaṃ sānnipātikam/
prasahya nāśayecchūlaṃ chinnābhramiva mārutaḥ//

pippalī svarjikākṣāro yavāścitraka eva ca/
sevyaṃ caitat samānīya bhasma kuryādvicakṣaṇaḥ//

taduṣṇavāriṇā pītaṃ śleṣmaśūle bhiṣagjitam/
ruṇaddhi mārutaṃ śleṣmā kukṣipārśvavyavasthitaḥ//

sa saṃruddhaḥ karotyāśu sādhmānaṃ guḍguḍāyanam/
sūcībhiriva nistodaṃ kṛcchrocchvāsī tadā naraḥ//

nānnaṃ vāñchati no nidrāmupaityartinipīḍitaḥ/
pārśvaśūlaḥ sa vijñeyaḥ kaphānilasamudbhavaḥ//

tatra puṣkaramūlāni hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam/
saindhavaṃ tumburuṃ pathyāṃ cūrṇaṃ kṛtvā tu pāyayet//

pārśvahṛdbastiśūleṣu yavakvāthena saṃyutam/
sarpiḥ plīhodaroktaṃ vā ghṛtaṃ vā hiṅgusaṃyutam//

bījapūrakasāraṃ vā payasā saha sādhitam/
eraṇḍatailamathavā madyamastupayorasaiḥ//

bhojayeccāpi payasā jāṅgalena rasena vā/
prakupyati yadā kukṣau vahnimākramya mārutaḥ//

tadāsya bhojanaṃ bhuktaṃ sopastambhaṃ na pacyate/
ucchvasityāmaśakṛtā śūlenāhanyate muhuḥ//

naivāsane na śayane tiṣṭhan vā labhate sukham/
kukṣiśūla iti khyāto vātādāmasamudbhavaḥ//

vamanaṃ kārayettatra laṅghayedvā yathābalam/
saṃsargapācanaṃ kuryādamlairdīpanasaṃyutaiḥ//

nāgaraṃ dīpyakaṃ cavyaṃ hiṅgu sauvarcalaṃ viḍam/
mātuluṅgasya bījāni tathā śyāmorubūkayoḥ//

bṛhatyāḥ kaṇṭakāryāśca kvāthaṃ śūlaharaṃ pibet/
vacā sauvarcalaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ sātiviṣābhayā//

kuṭajasya ca bījāni sadyaḥśūlaharāṇi tu/
virecane prayuñjīta jñātvā doṣabalābalam//

snehabastīnnirūhāṃśca kuryāddoṣanibarhaṇān/
upanāhāḥ snehasekā dhānyāmlapariṣecanam//

avagāhāśca śasyante yaccānyadapi taddhitam/
kaphapittāvaruddhastu māruto rasamūrcchitaḥ//

hṛdisthaḥ kurute śūlamucchvāsārodhakaṃ param/
sa hṛcchūla iti khyāto rasamārutasaṃbhavaḥ//

tatrāpi karmābhihitaṃ yaduktaṃ hṛdvikāriṇām/
saṃrodhāt kupito vāyurbastimāvṛtya tiṣṭhati//

bastivaṅkṣaṇanābhīṣu tataḥ śūlo'sya jāyate/
viṇmūtravātasaṃrodhī bastiśūlaḥ sa mārutāt//

nābhyāṃ vaṅkṣaṇapārśveṣu kukṣau meḍhrāntramardakaḥ/
mūtramāvṛtya gṛhṇāti mūtraśūlaḥ sa mārutāt//

vāyuḥ prakupito yasya rūkṣāhārasya dehinaḥ/
malaṃ ruṇaddhi koṣṭhasthaṃ mandīkṛtya tu pāvakam//

śūlaṃ saṃjanayaṃstīvraṃ srotāṃsyāvṛtya tasya hi/
dakṣiṇaṃ yadi vā vāmaṃ kukṣimādāya jāyate//

sarvatra vardhate kṣipraṃ bhramannatha saghoṣavān/
pipāsā vardhate tīvrā bhramo mūrcchā ca jāyate//

uccārito mūtritaśca na śāntimadhigacchati/
viṭśūlametajjānīyādbhiṣak paramadāruṇam//

kṣipraṃ doṣaharaṃ kāryaṃ bhiṣajā sādhu jānatā/
svedanaṃ śamanaṃ caiva nirūhāḥ snehabastayaḥ//

pūrvoddiṣṭān pāyayeta yogān koṣṭhaviśodhanān/
udāvartaharāścāsya kriyāḥ sarvāḥ sukhāvahāḥ//

atimātraṃ yadā bhuktaṃ pāvake mṛdutāṃ gate/
sthirībhūtaṃ tu tatkoṣṭhe vāyurāvṛtya tiṣṭhati//

avipākagataṃ hyannaṃ śūlaṃ tīvraṃ karotyati/
mūrcchāādhmānaṃ vidāhaśca hṛdutkleśo vilambikā//

viricyate chardayati kampate'tha vimuhyati/
avipākādbhavecchūlastvannadoṣasamudbhavaḥ//

vamanaṃ laṅghanaṃ svedaḥ pācanaṃ phalavartayaḥ/
kṣārāścūrṇāni guṭikāḥ śasyante śūlanāśanāḥ// gulmāvasthāḥ kriyāḥ kāryā yathāvat sarvaśūlinām//