સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.42

અથાતો ગુલ્મપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

યથોક્તૈઃ કોપનૈર્દોષાઃ કુપિતાઃ કોષ્ઠમાગતાઃ।
જનયન્તિ નૃણાં ગુલ્મં સ પઞ્ચવિધ ઉચ્યતે॥

હૃદ્બસ્ત્યોરન્તરે ગ્રન્થિઃ સંચારી યદિ વાચલઃ।
ચયાપચયવાન્ વૃત્તઃ સ ગુલ્મ ઇતિ કીર્તિતઃ॥

પઞ્ચ ગુલ્માશ્રયા નૄણાં પાર્શ્વે હૃન્નાભિબસ્તયઃ।
ગુપિતાનિલમૂલત્વાદ્ગૂઢમૂલોદયાદપિ॥

ગુલ્મવદ્વા વિશાલત્વાદ્ગુલ્મ ઇત્યભિધીયતે।
સ યસ્માદાત્મનિ ચયં ગચ્છત્યપ્સ્વિવ બુદ્બુદઃ॥

અન્તઃ સરતિ યસ્માચ્ચ ન પાકમુપયાત્યતઃ।
સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈઃ સમસ્તૈરપિ ચોચ્છ્રિતૈઃ॥

પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં જ્ઞેયો રક્તેન ચાપરઃ।
સદનં મદન્તા વહ્નેરાટોપોઽન્ત્રવિકૂજનમ્॥

વિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગશ્ચ સૌહિત્યાસહતા તથા।
દ્વેષોઽન્ને વાયુરૂર્ધ્વં ચ પૂર્વરૂપેષુ ગુલ્મિનામ્॥

હૃત્કુક્ષિશૂલં મુખકણ્ઠશોષો વાયોર્નિરોધો વિષમાગ્નિતા ચ।
તે તે વિકારાઃ પવનાત્મકાશ્ચ ભવન્તિ ગુલ્મેઽનિલસંભવે તુ॥

સ્વેદજ્વરાહારવિદાહદાહાસ્તૃષ્ણાઙ્ગરાગઃ કટુવક્ત્રતા ચ।
પિત્તસ્ય લિઙ્ગાન્યખિલાનિ યાનિ પિત્તાત્મકે તાનિ ભવન્તિ ગુલ્મે॥

સ્તૈમિત્યમન્નેઽરુચિરઙ્ગસાદશ્છર્દિઃ પ્રસેકો મધુરાસ્યતા ચ।
કફસ્ય લિઙ્ગાનિ ચ યાનિ તાનિ ભવન્તિ ગુલ્મે કફસંભવે તુ॥

સર્વાત્મકઃ સર્વવિકારયુક્તઃ સોઽસાધ્ય ઉક્તઃ ક્ષતજં પ્રવક્ષ્યે।
નવપ્રસૂતાહિતભોજના યા યા ચામગર્ભં વિસૃજેદૃતૌ વા॥

વાયુર્હિ તસ્યાઃ પરિગૃહ્ય રક્તં કરોતિ ગુલ્મં સરુજં સદાહમ્।
પૈત્તસ્ય લિઙ્ગેન સમાનલિઙ્ગં વિશેષણં ચાપ્યપરં નિબોધ॥

ન સ્પન્દતે નોદરમેતિ વૃદ્ધિં ભવન્તિ લિઙ્ગાનિ ચ ગર્ભિણીનામ્।
તં ગર્ભકાલાતિગમે ચૈકિત્સ્યમસૃગ્ભવં ગુલ્મમુશન્તિ તજ્જ્ઞાઃ॥

વાતગુલ્માર્દિતં સ્નિગ્ધં યુક્તં સ્નેહવિરેચનૈઃ।
ઉપાચરેદ્યથાકાલં નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ॥

પિત્તગુલ્માર્દિતં સ્નિગ્ધં કાકોલ્યાદિઘૃતેન તુ।
વિરિક્તં મધુરૈર્યોગૈર્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્॥

શ્લેષ્મગુલ્માર્દિતં સ્નિગ્ધં પિપ્પલ્યાદિઘૃતેન તુ।
તીક્ષ્ણૈર્વિરિક્તં તદ્રૂપૈર્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્॥

સન્નિપાતોત્થિતે ગુલ્મે ત્રિદોષઘ્નો વિધિર્હિતઃ।
પિત્તવદ્રક્તગુલ્મિન્યા નાર્યાઃ કાર્યઃ ક્રિયાવિધિઃ॥

વિશેષમપરં ચાસ્યાઃ શૃણુ રક્તવિભેદનમ્।
પલાશક્ષારતોયેન સિદ્ધં સર્પિઃ પ્રયોજયેત્॥

દદ્યાદુત્તરબસ્તિં ચ પિપ્પલ્યાદિઘૃતેન તુ।
ઉષ્ણૈર્વા ભેદયેદ્ભિન્ને વિધિરાસૃગ્દરો હિતઃ॥

આનૂપૌદકમજ્જાનો વસા તૈલં ઘૃતં દધિ।
વિપક્વમેકતઃ શસ્તં વાતગુલ્મેઽનુવાસનમ્॥

જાઙ્ગલૈકશફાનાં તુ વસા સર્પિશ્ચ પૈત્તિકે।
તૈલં જાઙ્ગલમજ્જાન એવં ગુલ્મે કફોત્થિતે॥

ધાત્રીફલાનાં સ્વરસે ષડઙ્ગં વિપચેદ્ઘૃતમ્।
શર્કરાસૈન્ધવોપેતં તદ્ધિતં વાતગુલ્મિને॥

ચિત્રકવ્યોષસિન્ધૂત્થપૃથ્વીકાચવ્યદાડિમૈઃ।
દીપ્યકગ્રન્થિકાજાજીહપુષાધાન્યકૈઃ સમૈઃ॥

દધ્યારનાલબદરમૂલકસ્વરસૈર્ઘૃતમ્।
તત્પિબેદ્વાતગુલ્માગ્નિદૌર્બલ્યાટોપશૂલનુત્॥

હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાજીવિડદાડિમદીપ્યકૈઃ।
પુષ્કરવ્યોષધાન્યામ્લવેતસક્ષારચિત્રકૈઃ॥

શટીવચાજગન્ધૈલાસુરસૈશ્ચ વિપાચિતમ્।
શૂલાનાહહરં સર્પિર્દધ્ના ચાનિલગુલ્મિનામ્॥

વિડદાડિમસિન્ધૂત્થહુતભુગ્વ્યોષજીરકૈઃ।
હિઙ્ગુસૌવર્ચલક્ષારરુગ્વૃક્ષામ્લામ્લવેતસૈઃ॥

બીજપૂરરસોપેતં સર્પિર્દધિચતુર્ગુણમ્।
સાધિત્ં દાધિકં નામ ગુલ્મહૃત્ પ્લીહશૂલજિત્॥

રસોનસ્વરસે સર્પિઃ પઞ્ચમૂલરસાન્વિતમ્।
સુરારનાલદધ્યમ્લમૂલકસ્વરસૈઃ સહ॥

વ્યોષદાડિમવૃક્ષામ્લયવાનીચવ્યસૈન્ધવૈઃ।
હિઙ્ગ્વમ્લવેતસાજાજીદીપ્યકૈશ્ચ સમાંશિકૈઃ॥

સિદ્ધં ગુલ્મગ્રહણ્યર્શઃશ્વાસોન્માદક્ષયજ્વરાન્।
કાસાપસ્મારમન્દાગ્નિપ્લીહશૂલાનિલાઞ્જયેત્॥

દધિ સૌવીરકં સર્પિઃ ક્વાથૌ મુદ્ગકુલત્થજૌ।
પઞ્ચાઢકાનિ વિપચેદાવાપ્ય દ્વિપલાન્યથ॥

સૌવર્ચલં સર્જિકાં ચ દેવદાર્વથ સૈન્ધવમ્।
વાતગુલ્માપહં સર્પિરેતદ્દીપનમેવ ચ॥

તૃણમૂલકષાયે તુ જીવનીયૈઃ પચેદ્ઘૃતમ્।
ન્યગ્રોધાદિગણે વાપિ ગણે વાપ્યુત્પલાદિકે॥

રક્તપિત્તોત્થિતં ઘ્નન્તિ ઘૃતાન્યેતાન્યસંશયમ્।
આરગ્વધાદૌ વિપચેદ્દીપનીયયુતં ઘૃતમ્॥

ક્ષારવર્ગે પચેચ્ચન્યત્ પચેન્મૂત્રગણેઽપરમ્।
ઘ્નન્તિ ગુલ્મં કફોદ્ભૂતં ઘૃતાન્યેતાન્યસંશયમ્॥

યથાદોષોચ્છ્રયં ચાપિ ચિકિત્સેત્સાન્નિપાતિકમ્।
ચૂર્ણં હિઙ્ગ્વાદિકં વાપિ ઘૃતં વા પ્લીહનાશનમ્॥

પિબેદ્ગુલ્માપહં કાલે સર્પિસ્તૈલ્વકમેવ વા।
તિલેક્ષુરકપાલાશસાર્ષપં યાવનાલજમ્॥

ભસ્મ મૂલકજં ચાપિ ગોજાવિખરહન્તિનામ્।
મૂત્રેણ મહિષીણાં ચ પાલિકૈશ્ચાવચૂર્ણિતૈઃ॥

કુષ્ઠસૈન્ધવયષ્ટ્યાહ્વનાગરકૃમિઘાતિભિઃ।
સાજમોદૈશ્ચ દશભિઃ સામુદ્રાચ્ચ પલૈર્યુતમ્॥

અયઃપાત્રેઽગ્નિનાલ્પેન પક્ત્વા લેહ્યમ્(લહમ્)અથોદ્ધરેત્।
તસ્ય માત્રાં પિબેદ્દધ્ના સુરયા સર્પિષાપિ વા॥

ધાન્યામ્લેનોષ્ણતોયેન કૌલત્થેન રસેન વા।
ગુલ્માન્ વાતવિકારાંશ્ચ ક્ષારોઽયં હન્ત્યસંશયમ્॥

સ્વર્જિકાકુષ્ઠસહિતઃ ક્ષારઃ કેતકિજોઽપિ વા।
તૈલેન શમયેત્ પીતો ગુલ્મં પવનસંભવમ્॥

પીતં સુખામ્બુના વાપિ સ્વર્જિકાકુષ્ઠસૈન્ધવમ્।
વૃશ્ચીવમુરુબૂકં(વૃશ્ચીરમુરુબૂકં) ચ વર્ષાભૂર્બૃહતીદ્વયમ્॥

ચિત્રકં ચ જલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતમ્।
માગધીચિક્ત્રકક્ષૌદ્રલિપ્તે કુમ્ભે નિધાપયેત્॥

મધુનઃ પ્રસ્થમાવાપ્ય પથ્યાચૂર્ણાર્ધસંયુતમ્।
બુસોષિતં દશાહં તુ જીર્ણભક્તઃ પિબેન્નરઃ॥

અરિષ્ટોઽયં જયેદ્ગુલ્મમવિપાકમરોચકમ્।
પાઠાનિકુમ્ભરજનીત્રિકટુત્રિફલાગ્નિકમ્॥

લવણં વૃક્ષબીજં ચ તુલ્યં સ્યાદનવો ગુડઃ।
પથ્યાભિર્વા યુતં ચૂર્ણં ગવાં મૂત્રયુતં પચેત્॥

ગુટિકાસ્તદ્ઘૃનીભૂતં કૃત્વા ખાદેદભુક્તવાન્।
ગુલ્મપ્લીહાગ્નિસાદાંતા નાશયેયુરશેષતઃ॥

હૃદ્રોગં ગ્રહણીદોષં પાણ્ડુરોગં ચ દારુણમ્।
સશૂલે સોન્નતેઽસ્પન્દે દાહપાકરુગન્વિતે॥

ગુલ્મે રક્તં જલૌકોભિઃ સિરામોક્ષેણ વા હરેત્।
સુખોષ્ણા જાઙ્ગલરસાઃ સુસ્નિગ્ધા વ્યક્તસૈન્ધવાઃ॥

કટુત્રિકસમાયુક્તા હિતાઃ પાને તુ ગુલ્મિનામ્।
પેયા વાતહરૈઃ સિદ્ધાઃ કૌલત્થાઃ સંસ્કૃતા રસાઃ॥

ખલાઃ સપઞ્ચમૂલાશ્ચ ગુલ્મિનાં ભોજને હિતાઃ।
બદ્ધવર્ચોનિલાનાં તુ સાર્દ્રકં ક્ષીરમિષ્યતે॥

કુમ્ભીપિણ્ડેષ્ટકાસ્વેદાન્ કારયેત્ કુશલો ભિષક્।
ગુલ્મિનઃ સર્વ એવોક્તા દુર્વિરેચ્યતમા ભૃશમ્॥

અતશૈતાંસ્તુ સુસ્વિન્નાન્ સ્રંસનેનોપપાદયેત્।
વિમ્લાપનાભ્યઞ્જનાનિ તથૈવ દહનાનિ ચ॥

ઉપનાહાશ્ચ કર્તવ્યાઃ સુખોષ્ણાઃ સાલ્વણાદયઃ।
ઉદરોક્તાનિ સર્પીંષિ મૂત્રવર્તિક્રિયાસ્તથા॥

લવણાનિ ચ યોજ્યાનિ યાન્યુક્તાન્યનિલામયે।
વાતવર્ચોનિરોધે તુ સામુદ્રાર્દ્રકસર્ષપૈઃ॥

કૃત્વા પાયૌ વિધાતવ્યા વર્તયો મરિચોત્તરાઃ।
દન્તીચિત્રકમૂલેષુ તથા વાતહરેષુ ચ॥

કુર્યાદરિષ્ટાન્ સર્વાંશ્ચ શ્લોકસ્થાને યથેરિતાન્।
ખાદેદ્વાપ્યઙ્કુરાન્ ભૃષ્ટાન્ પૂતીકનૃપવૃક્ષયોઃ॥

ઊર્ધ્વવાતં મનુષ્યં ચ ગુલ્મિનં ન નિરૂહયેત્।
પિબેત્ત્રિવૃન્નાગરં વા સગુડાં વા હરીતકીમ્॥

ગુગ્ગુલું ત્રિવૃતાં દન્તીં દ્રવન્તીં સૈન્ધવં વચામ્।
મૂત્રમદ્યપયોદ્રાક્ષારસૈર્વીક્ષ્ય બલાબલમ્॥

એવં પીલૂનિ ભૃષ્ટાનિ પિબેત્ સલવણાનિ તુ।
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકસૈન્ધવૈઃ॥

યુક્તા હન્તિ સુરા ગુલ્મં શીઘ્રં કાલે પ્રયોજિતા।
બદ્ધવિણ્મારુતો ગુલ્મી ભુઞ્જીત પયસા યવાન્॥

કુલ્માષાન્ વા બહુસ્નેહાન્ ભક્ષ્યેલ્લવણોત્તરાન્।
અથાસ્યોપદ્રવઃ શૂલઃ કથંચિદુપજાયતે॥

શૂલં નિખાનિતમિવાસુખં યેન તુ વત્ત્યસૌ।
તત્ર વિણ્મૂત્રસંરોધઃ કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસઃ સ્થિરાઙ્ગતા॥

તૃષ્ણા દાહો ભ્રમોઽન્નસ્ય વિદગ્ધપરિવૃદ્ધિતા।
રોમહર્ષોઽરુચિશ્છર્દિર્ભુક્તવૃદ્ધિર્જડાઙ્ગતા॥

વાય્વાદિભિર્યથાસઙ્ખ્યાં મિશ્રૈર્વા વીક્ષ્ય યોજયેત્।
પથ્યાત્રિલવણં ક્ષારં હિઙ્ગુતુમ્બુરુપૌષ્કરમ્॥

યવાનીં ચ હરિદ્રાં ચ વિડઙ્ગાન્યમ્લવેતસમ્।
વિદારીત્રિફલાભીરુશૃઙ્ગાટીગુડશર્કરાઃ॥

કાશ્મરીફલયષ્ટ્યાહ્વપરૂષકહિમાનિ ચ।
ષડ્ગ્રન્થાતિવિષાદારુપથ્યામરિચવૃક્ષજાન્॥

કૃષ્ણામૂલકચન્વ્યં ચ નાગરક્ષારચિત્રકાન્।
ઉષ્ણામ્લકાઞ્જિકક્ષીરતોયૈઃ શ્લોકસમાપનાન્॥

યથાક્રમં વિમિશ્રાંશ્ચ દ્વન્દ્વે સર્વાંશ્ચ સર્વજે।
તથૈવ સેકાવગાહપ્રદેહાભ્યઙ્ગભોજનમ્॥

શિશિરોદકપૂર્ણાનાં ભાજનાનાં ચ ધારણમ્।
વમનોન્મર્દનસ્વેદલઙ્ઘનક્ષપણક્રિયાઃ॥

સ્નેહાદિશ્ચ કરમઃ સર્વો વિશેષેણોપદિશ્યતે।
વલ્લૂરં મૂલકં મત્સ્યાન્ શુષ્કશાકાનિ વૈદલમ્॥

ન ખાદેદાલુકં ગુલ્મી મધુરાણિ ફલાનિ ચ।
વિના ગુલ્મેન યચ્છૂલં ગુલ્મસ્થાનેષુ જાયતે॥

નિદાનં તસ્ય વક્ષ્યામિ રૂપં ચ સચિકિત્સિતમ્।
વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગ્રહાદતિભોજનાત્॥

અજીર્ણાધ્યશનાયાસવિરુદ્ધાન્નોપસેવનાત્।
પાનીયપાનાત્ ક્ષુત્કાલે વિરૂઢાનાં ચ સેવનાત્॥

પિષ્ટાન્નશુષ્કમાંસાનામુપયોગાત્તથૈવ ચ।
એવંવિધાનાં દ્રવ્યાણામન્યેષાં ચોપસેવનાત્॥

વાયુઃ પ્રકુપિતઃ કોષ્ઠે શૂલં સંજનયેદ્ભૃશમ્।
નિરુચ્છ્વાસી ભવેત્તેન વેદનાપીડિતો નરઃ॥

શઙ્કુસ્ફોટનવત્તસ્ય યસ્માત્તીવ્રાશ્ચ વેદનાઃ।
શૂલાસક્તસ્ય લક્ષ્યન્તે તસ્માચ્છૂલમિહોચ્યતે॥

નિરાહારસ્ય યસ્યૈવ તીવ્રં શૂલમુદીર્યતે।
પ્રસ્તબ્ધગાત્રો ભવતિ કૃચ્છ્રેણોચ્છ્વસિતીવ ચ॥

વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ કુરુતે નરઃ।
એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાચ્છૂલં વાતસમુદ્ભવમ્॥

તૃષ્ણા દાહો મદો મૂર્ચ્છા તીવ્રં શૂલં તથૈવ ચ।
શીતાભિકામો ભવતિ શીતેનૈવ પ્રશામ્યતિ॥

એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાચ્છૂલં પિત્તસમુદ્ભવમ્।
શૂલેનોત્પીડ્યમાનસ્ય હૃલ્લાસ ઉપજાયતે॥

અતીવ પૂર્ણકોષ્ઠત્વં તથૈવ ગુરુગાત્રતા।
એતચ્છ્લેષ્મસમુત્થસ્ય શૂલસ્યોક્તં નિદર્શનમ્॥

સર્વાણિ દૃષ્ટ્વા રૂપાણિ નિર્દિશેત્સાન્નિપાતિકમ્।
સન્નિપાતસમુત્થાનમસાધ્યં તં વિનિર્દિશેત્॥

શૂલાનાં લક્ષણં પ્રોક્તં ચિકિત્સાં તુ નિબોધ મે।
આશુકારી હિ પવનસ્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્॥

તસ્ય શૂલાભિપન્નસ્ય સ્વેદ એવ સુખાવહઃ।
પાયસૈઃ કૃશરાપિણ્ડૈઃ સ્નિગ્ધૈર્વા પિશિતૈર્હિતઃ॥

ત્રિવૃચ્છાકેન વા સ્નિગ્ધમુષ્ણં ભિઞ્જીત ભોજનમ્।
ચિરબિલ્વાઙ્કુરાન્ વાપિ તૈલભૃષ્ટાંસ્તુ ભક્ષયેત્॥

વૈહઙ્ગાંશ્ચ રસાન્ સ્નિગ્ધાન્ જાઙ્ગલાન્ શૂલપીડિતઃ।
યથાલાભં નિષેવેત માંસાનિ બિલશાયિનામ્॥

સુરા સૌવીરકં ચુક્રં મસ્તૂદશ્વિત્તથા દધિ।
સકાલલવણં પેયં શૂલે વાતસમુદ્ભવે॥

કુલત્થયૂષો યુક્તામ્લો લાવકીયૂષસંસ્કૃતઃ।
સસૈન્ધવઃ સમરિચો વાતશૂલવિનાશનઃ॥

વિડઙ્ગશિગ્રુકમ્પિલ્લપથ્યાશ્યામામ્લવેતસાન્।
સુરસામશ્વમૂત્રીં ચ સૌવર્ચલયુતાન્ પિબેત્॥

મદ્યેન વાતજં શૂલં ક્ષિપ્રમેવ પ્રશામ્યતિ।
પૃથ્વીકાજાજિચવિકાયવાનીવ્યોષચિત્રકાઃ॥

પિપ્પલ્યઃ પિપ્પલીમૂલં સૈન્ધવં ચેતિ ચૂર્ણયેત્।
તાનિ ચૂર્ણાનિ પયસા પિબેત્ કામ્બલિકેન વા॥

મધ્વાસવેન ચુક્રેણ સુરાસૌવીરકેણ વા।
અથવૈતાનિ(અથચૈતાનિ) ચૂર્ણાનિ માતુલુઙ્ગરસેન વા॥

તથા બદરયૂષેણ ભાવિતાનિ પુનઃ પુનઃ।
તાનિ હિઙ્ગુપ્રગાઢાનિ સહ શર્કરયા પિબેત્॥

સહ દાડિમસારેણ વર્તિઃ કાર્યા ભિષગ્જિતા।
સા વર્તિર્વાતિકં શૂલં ક્ષિપ્રમેવ વ્યપોહતિ॥

ગુડતૈલેન વા લીઢા પીતા મદ્યેન વા પુનઃ।
બુભુક્ષાપ્રભવે શૂલે લઘુ સંતર્પણં હિતમ્॥

ઉષ્ણૈઃ ક્ષીરૈર્યવાગૂભિઃ સ્નિગ્ધૈર્માંસરસૈસ્તથા।
વાતશૂલે સમુત્પન્ને રૂક્ષં સ્નિગ્ધેન ભોજયેત્॥

સુસંસ્કૃતાઃ પ્રદેયાઃ સ્યુર્ઘૃતપૂરા વિશેષતઃ।
વારુણીં ચ પિબેજ્જન્તુસ્તથા સંપદ્યતે સુખી॥

એતદ્વાતસમુત્થસ્ય શૂલસ્યોક્તં ચિકિત્સિતમ્।
અથ પિત્તસમુત્થસ્ય ક્રિયાં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્॥

સ સુખં છર્દયિત્વા તુ પીત્વા શીતોદકં નરઃ।
શીતલાનિ ચ સેવેત સર્વાણ્યુષ્ણાનિ વર્જયેત્॥

મણિરાજતતામ્રાણિ ભાજનાનિ ચ સર્વશઃ।
વારિપૂર્ણાનિ તાન્યસ્ય શૂલસ્યોપરિ નિક્ષિપેત્॥

ગુડઃ શાલિર્યવાઃ ક્ષીરં સર્પિઃપાનં વિરેચનમ્।
જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ ભેષજં પિત્તશૂલિનામ્॥

રસાન્ સેવેત પિત્તઘ્નાન્ પિત્તલાનિ વિવર્જયેત્।
પાલાશં ધાન્વનં વાપિ પિબેદ્યૂષં સશર્કરમ્॥

પરૂષકાણિ મૃદ્વીકાખર્જૂરોદકજાન્યપિ।
તત્ પિબેચ્છર્કરાયુક્તં પિત્તશૂલનિવારણમ્॥

અશને ભુક્તમાત્રે તુ પ્રકોપઃ શ્લૈષ્મિકસ્ય ચ।
વમનં કારયેત્તત્ર પિપ્પલીવારિણા ભિષક્॥

રૂક્ષઃ સ્વેદઃ પ્રયોજ્યઃ સ્યાદન્યાશ્ચોષ્ણાઃ ક્રિયા હિતાઃ।
પિપ્પલી શૃઙ્ગવેરં ચ શ્લેષ્મશૂલે ભિષગ્જિતમ્॥

પાઠાં વચાં ત્રિકટુકં તથા કટુકરોહિણીમ્।
ચિત્રકસ્ય ચ નિર્યૂહે પિબેદ્યૂષં સહાર્જકમ્॥

એરણ્ડફલમૂલાનિ મૂલં ગોક્ષુરકસ્ય ચ।
શાલપર્ણીં પૃશ્નિપર્ણીં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્॥

દદ્યાચ્છૃગાલવિન્નાં ચ સહદેવાં તથૈવ ચ।
મહાસહાં ક્ષુદ્રસહાં મૂલમિક્ષુરકસ્ય ચ॥

એતત્ સંભૃત્ય સંભારં જલદ્રોણે વિપાચયેત્।
ચતુર્ભાગાવશેષં તુ યવક્ષારયુતં પિબેત્॥

વાતિકં પૈત્તિકં વાપિ શ્લૈષ્મિકં સાન્નિપાતિકમ્।
પ્રસહ્ય નાશયેચ્છૂલં છિન્નાભ્રમિવ મારુતઃ॥

પિપ્પલી સ્વર્જિકાક્ષારો યવાશ્ચિત્રક એવ ચ।
સેવ્યં ચૈતત્ સમાનીય ભસ્મ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ॥

તદુષ્ણવારિણા પીતં શ્લેષ્મશૂલે ભિષગ્જિતમ્।
રુણદ્ધિ મારુતં શ્લેષ્મા કુક્ષિપાર્શ્વવ્યવસ્થિતઃ॥

સ સંરુદ્ધઃ કરોત્યાશુ સાધ્માનં ગુડ્ગુડાયનમ્।
સૂચીભિરિવ નિસ્તોદં કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસી તદા નરઃ॥

નાન્નં વાઞ્છતિ નો નિદ્રામુપૈત્યર્તિનિપીડિતઃ।
પાર્શ્વશૂલઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફાનિલસમુદ્ભવઃ॥

તત્ર પુષ્કરમૂલાનિ હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વિડમ્।
સૈન્ધવં તુમ્બુરું પથ્યાં ચૂર્ણં કૃત્વા તુ પાયયેત્॥

પાર્શ્વહૃદ્બસ્તિશૂલેષુ યવક્વાથેન સંયુતમ્।
સર્પિઃ પ્લીહોદરોક્તં વા ઘૃતં વા હિઙ્ગુસંયુતમ્॥

બીજપૂરકસારં વા પયસા સહ સાધિતમ્।
એરણ્ડતૈલમથવા મદ્યમસ્તુપયોરસૈઃ॥

ભોજયેચ્ચાપિ પયસા જાઙ્ગલેન રસેન વા।
પ્રકુપ્યતિ યદા કુક્ષૌ વહ્નિમાક્રમ્ય મારુતઃ॥

તદાસ્ય ભોજનં ભુક્તં સોપસ્તમ્ભં ન પચ્યતે।
ઉચ્છ્વસિત્યામશકૃતા શૂલેનાહન્યતે મુહુઃ॥

નૈવાસને ન શયને તિષ્ઠન્ વા લભતે સુખમ્।
કુક્ષિશૂલ ઇતિ ખ્યાતો વાતાદામસમુદ્ભવઃ॥

વમનં કારયેત્તત્ર લઙ્ઘયેદ્વા યથાબલમ્।
સંસર્ગપાચનં કુર્યાદમ્લૈર્દીપનસંયુતૈઃ॥

નાગરં દીપ્યકં ચવ્યં હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વિડમ્।
માતુલુઙ્ગસ્ય બીજાનિ તથા શ્યામોરુબૂકયોઃ॥

બૃહત્યાઃ કણ્ટકાર્યાશ્ચ ક્વાથં શૂલહરં પિબેત્।
વચા સૌવર્ચલં હિઙ્ગુ કુષ્ઠં સાતિવિષાભયા॥

કુટજસ્ય ચ બીજાનિ સદ્યઃશૂલહરાણિ તુ।
વિરેચને પ્રયુઞ્જીત જ્ઞાત્વા દોષબલાબલમ્॥

સ્નેહબસ્તીન્નિરૂહાંશ્ચ કુર્યાદ્દોષનિબર્હણાન્।
ઉપનાહાઃ સ્નેહસેકા ધાન્યામ્લપરિષેચનમ્॥

અવગાહાશ્ચ શસ્યન્તે યચ્ચાન્યદપિ તદ્ધિતમ્।
કફપિત્તાવરુદ્ધસ્તુ મારુતો રસમૂર્ચ્છિતઃ॥

હૃદિસ્થઃ કુરુતે શૂલમુચ્છ્વાસારોધકં પરમ્।
સ હૃચ્છૂલ ઇતિ ખ્યાતો રસમારુતસંભવઃ॥

તત્રાપિ કર્માભિહિતં યદુક્તં હૃદ્વિકારિણામ્।
સંરોધાત્ કુપિતો વાયુર્બસ્તિમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ॥

બસ્તિવઙ્ક્ષણનાભીષુ તતઃ શૂલોઽસ્ય જાયતે।
વિણ્મૂત્રવાતસંરોધી બસ્તિશૂલઃ સ મારુતાત્॥

નાભ્યાં વઙ્ક્ષણપાર્શ્વેષુ કુક્ષૌ મેઢ્રાન્ત્રમર્દકઃ।
મૂત્રમાવૃત્ય ગૃહ્ણાતિ મૂત્રશૂલઃ સ મારુતાત્॥

વાયુઃ પ્રકુપિતો યસ્ય રૂક્ષાહારસ્ય દેહિનઃ।
મલં રુણદ્ધિ કોષ્ઠસ્થં મન્દીકૃત્ય તુ પાવકમ્॥

શૂલં સંજનયંસ્તીવ્રં સ્રોતાંસ્યાવૃત્ય તસ્ય હિ।
દક્ષિણં યદિ વા વામં કુક્ષિમાદાય જાયતે॥

સર્વત્ર વર્ધતે ક્ષિપ્રં ભ્રમન્નથ સઘોષવાન્।
પિપાસા વર્ધતે તીવ્રા ભ્રમો મૂર્ચ્છા ચ જાયતે॥

ઉચ્ચારિતો મૂત્રિતશ્ચ ન શાન્તિમધિગચ્છતિ।
વિટ્શૂલમેતજ્જાનીયાદ્ભિષક્ પરમદારુણમ્॥

ક્ષિપ્રં દોષહરં કાર્યં ભિષજા સાધુ જાનતા।
સ્વેદનં શમનં ચૈવ નિરૂહાઃ સ્નેહબસ્તયઃ॥

પૂર્વોદ્દિષ્ટાન્ પાયયેત યોગાન્ કોષ્ઠવિશોધનાન્।
ઉદાવર્તહરાશ્ચાસ્ય ક્રિયાઃ સર્વાઃ સુખાવહાઃ॥

અતિમાત્રં યદા ભુક્તં પાવકે મૃદુતાં ગતે।
સ્થિરીભૂતં તુ તત્કોષ્ઠે વાયુરાવૃત્ય તિષ્ઠતિ॥

અવિપાકગતં હ્યન્નં શૂલં તીવ્રં કરોત્યતિ।
મૂર્ચ્છાઆધ્માનં વિદાહશ્ચ હૃદુત્ક્લેશો વિલમ્બિકા॥

વિરિચ્યતે છર્દયતિ કમ્પતેઽથ વિમુહ્યતિ।
અવિપાકાદ્ભવેચ્છૂલસ્ત્વન્નદોષસમુદ્ભવઃ॥

વમનં લઙ્ઘનં સ્વેદઃ પાચનં ફલવર્તયઃ।
ક્ષારાશ્ચૂર્ણાનિ ગુટિકાઃ શસ્યન્તે શૂલનાશનાઃ॥ ગુલ્માવસ્થાઃ ક્રિયાઃ કાર્યા યથાવત્ સર્વશૂલિનામ્॥