Sushruta Samhita · Chapter 6.41

athātaḥ śoṣapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

anekarogānugato bahurogapurogamaḥ/
durvijñeyo durnivāraḥ śoṣo vyādhirmahābalaḥ//

saṃśoṣaṇādrasādīnāṃ śoṣa ityabhidhīyate/
kriyākṣayakaratvācca kṣaya ityucyate punaḥ//

rājñaścandramaso yasmādabhūdeṣa kilāmayaḥ/
tasmāttaṃ rājayakṣmeti kecidāhuḥ punarjanāḥ//

sa vyastairjāyate doṣairiti kecidvadanti hi/
ekādaśānāmekasmin sānnidhyāttantrayuktitaḥ//

kriyāṇāmavibhāgena prāgekotpādanena ca/
eka eva mataḥ śoṣaḥ sannipātātmako hyataḥ//

udrekāttatra liṅgāni doṣāṇāṃ nipatanti hi/
ksayādvegapratīghātādāghātādviṣamāśanāt//

jāyate kupitairdoṣairvyāptadehasya dehinaḥ/
kaphapradhānairdoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu//

ativyavāyino vāpi kṣīṇe retasyanantaram/
kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyanti mānavaḥ//

bhaktadveṣo jvaraḥ śvāsaḥ kāsaḥ śoṇitadarśanam/
svarabhedaśca jāyeta ṣaḍrūpe rājayakṣmaṇi//

svarabhedo'nilāñchūlaṃ saṃlocaścāṃsapārśvayoḥ/
jvaro dāho'tisāraśca pittādraktasya cāgamaḥ//

śirasaḥ paripūrṇatvamabhaktacchanda eva ca/
kāsaḥ kaṇṭhasya coddhvaṃso vijñeyaḥ kaphakopataḥ//

ekādaśabhirebhirvā ṣaḍbhirvāpi samanvitam/
(kāsātīsārapārśvārtisvarabhedārucijvaraiḥ//

tribhirvā pīḍitaṃ liṅgairjvarakāsāsṛgāmayaiḥ/
) jahyācchoṣārditaṃ jantumicchan suvipulaṃ yaśaḥ//

vyāyaśokasthāviryavyāyāmadhvopavāsataḥ/
vraṇoraḥkṣatapīḍābhyāṃ śoṣānanye vadanti hi//

vyavāyaśoṣī śukrasya kṣayaliṅgairupadrutaḥ/
pāṇḍudeho yathāpūrvaṃ kṣīyante cāsya dhātavaḥ//

pradhyānaśīlaḥ srastāṅgaḥ śokaśoṣyapi tādṛśaḥ/
vinā śukraksayakṛtairvikārairabhilakṣitaḥ//

jarāśoṣī kṛśo mandavīryabuddhibalendiryaḥ/
kampano'rucimān bhinnakāṃsyapātrahatasvaraḥ(naḥ)//

ṣṭhīvati śleṣmaṇā hīnaṃ gauravārucipīḍitaḥ/
saṃprasrutāsyanāsākṣaḥ suptarūkṣamalacchaviḥ//

adhvapraśoṣī srastāṅgaḥ saṃbhṛṣṭaparuṣacchaviḥ/
prasuptagātrāvayavaḥ śuṣkaklomagalānanaḥ//

vyāyāmaśoṣī bhūyiṣṭhamebhireva samanvitaḥ/
uraḥkṣatakṛtairliṅgaiḥ saṃyuktaśca kṣatādvinā//

raktakṣayādvedanābhistathaivāhārayantraṇāt/
vraṇitasya bhavecchoṣaḥ sa cāsādhyatamaḥ smṛtaḥ//

vyāyāmabhārādhyayanairabhighātātimaithunaiḥ/
karmaṇā cāpyurasyena vakṣo yasya vidāritam/
tasyorasi kṣate raktaṃ pūyaḥ śleṣmā ca gacchati//

kāsamānaśchardayecca pītaraktāsitāruṇam/
saṃtaptavakṣāḥ so'tyarthaṃ dūyanātparitāmyati//

durgandhavadanocchvāso bhinnavarṇasvaro naraḥ/
keṣāṃcidevaṃ śoṣo hi kāraṇairbhedamāgataḥ//

na tatra doṣaliṅgānāṃ samastānāṃ nipātanam/
kṣayā eva hi te jñeyāḥ pratyekaṃ dhātusaṃjñitāḥ//

cikitsitaṃ tu teṣāṃ hi prāguktaṃ dhātusaṃkṣaye//

śvāsāṅgasādakaphasaṃsravatāluśoṣacchardyagnisādamadapīnasapāṇḍunidrāḥ/
śoṣe bhaviṣyati bhavanti sa cāpi jantuḥ śuklekṣaṇe bhavati māṃsaparo ririṃsuḥ//

svapneṣu kākaśukaśallakinīlakaṇṭhagṛdhrāstathaiva kapayaḥ kṛkalāsakāśca/
taṃ vāhayanti sa nadīrvijalāśca paśyecchuṣkāṃstarūn pavanadhūmadavārditāṃśca//

mahāśanaṃ kṣīyamāṇamatīsāranipīḍitam/
śūnamuṣkodaraṃ caiva yakṣmiṇaṃ parivarjayet//

upācaredātmavantaṃ dīptāgnimakṛśaṃ navam/
sthirādivargasiddhena dhṛtenājāvikena ca//

snigdhasya mṛdu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam/
āsthāpanaṃ tathā kāryaṃ śirasaśca virecanam//

yavagodhūmaśālīṃśca rasairbhuñjīta śodhitaḥ/
dṛḍhe'gnau bṛṃhayeccāpi nivṛttopadravaṃ naram//

vyavāyaśoṣiṇaṃ prāyo bhajante vātajā gadāḥ/
bṛṃhaṇīyo vidhistasmai hitaḥ snighdo'nilāpahaḥ//

kākānulūkānnakulān biḍālān gaṇḍūpadān vyālabileśayākhūn/
gṛdhrāṃśca dadyādvividhaiḥ pravādaiḥ sasaindhavān sarṣapatailabhṛṣṭān//

deyāni māṃsāni ca jāṅgalāni mudgāḍhakīsūparasāśca hṛdyāḥ/
kharoṣṭranāgāśvatarāśvajāni deyāni māṃsāni sukalpitāni//

māṃsopadaṃśāṃśca pibedariṣṭān mārdvīkayuktān madirāśca sevyāḥ/
arkāmṛtākṣārajaloṣitebhyaḥ kṛtvā yavebhyo vividhāṃśca bhakṣyān//

khādet pibet sarpirajāvikaṃ vā kṛśo yavāgvā saha bhaktakāle/
sarpirmadhubhyāṃ trikaṭu pralihyāccavyāviḍaṅgopahitaṃ kṣayārtaḥ//

māṃsādamāṃseṣu ghṛtaṃ ca siddhaṃ śosāpahaṃ kṣaudrakaṇāsametam/
drākṣāsitāmāgadhikāvalehaḥ sakṣaudratailaḥ kṣayarogaghātī//

ghṛtena cājena samākṣikeṇa turaṅgagandhātilamāṣacūrṇam/
sitāśvagandhāmagadhodbhavānāṃ cūrṇaṃ ghṛtakṣaudrayutaṃ pralihyāt//

kṣīraṃ pibedvāpyatha vājigandhāvipakvamevaṃ labhate'ṅgapuṣṭim/
tadutthitaṃ kṣīraghṛtaṃ sitāḍhyaṃ prātaḥ pibedvāpi payonupānam//

utsādane cāpi turaṅgagandhā yojyā yavāścaiva punarnave ca/
kṛtsne vṛṣe tatkusumaiśca siddhaṃ sarpiḥ pibetkṣaudrayutaṃ hitāśī//

yakṣmāṇametat prabalaṃ ca kāsaṃ śvāsaṃ ca hanyādapi pāṇḍutāṃ ca/
śakṛdrasā gośvagajāvyajānāṃ kvāthā mitāścāpi tathaiva bhāgaiḥ//

mūrvāharidrākhadiradrumāṇāṃ kṣīrasya bhāgastvaparo ghṛtasya/
bhāgān daśautān vipacedvidhijño dattvā trivargaṃ madhuraṃ ca kṛtsnam//

kaṭutrikaṃ caiva sabhadradāru ghṛtottamaṃ yakṣmanivāraṇāya/
dve pañcamūlyau varuṇaṃ karañjaṃ bhallātakaṃ bilvapunarnave ca//

yavān kulatthān badarāṇi bhārgīṃ pāṭhāṃ hutāśaṃ samahīkadambam/
kṛtvā kaṣāyaṃ vipaceddhi tasya ṣaḍbhirhi pātrairghṛtapātramekam//

vyoṣaṃ mahāvṛkṣapayo'bhayāṃ ca cavyaṃ surākhyaṃ lavaṇottamaṃ ca/
etaddhi śoṣaṃ jaṭharāṇi caiva hanyāt pramehāṃśca sahānilena//

gośvāvyajebhaiṇakharoṣṭrajātaiḥ śakṛdrasakṣīrarasakṣatotthaiḥ/
drākṣāśvagandhāmagadhāsitābhiḥ siddhaṃ ghṛtaṃ yakṣmavikārahāri//

elājamodāmalakābhayākṣagāyatryariṣṭāsanaśālasārān/
viḍaṅgabhallātakacitrakogrākaṭutrikāmbhodasurāṣṭrajāṃśca//

paktvā jale tena paceddhi sarpistasmin susiddhe tvavatārite ca/
triṃśatpalānyatra sitopalāyā dattvā tugākṣīripalāni ṣaṭ ca//

prasthe ghṛtasya dviguṇaṃ ca dadyāt kṣaudraṃ tato manthahataṃ vidadhyāt/
palaṃ palaṃ prātarataḥ pralihya paścāt pibet kṣīramatandritaśca//

etaddhi medhyaṃ paramaṃ pavitraṃ cakṣuṣyamāyuṣyamatho yaśasyam/
yakṣmāṇamāśu vyapahanti caitat pāṇḍvāmayaṃ caiva bhagandaraṃ ca//

śvāsaṃ ca hanti svarabhedakāsahṛtplīhagulmagrahaṇīgadāṃśca/
na cātra kiṃcit parivarjanīyaṃ rasāyanaṃ caitadupāsyamānam//

plīhodaroktaṃ vihitaṃ ca sarpistrīṇyeva cānyāni hitāni cātra/
upadravāṃśca svaravaikṛtādīn jayedyathāsvaṃ prasamīkṣya śāstram//

ajāśakṛnmūtrapayoghṛtāsṛṅmāṃsālayāni pratisevamānaḥ/
snānādinānāvidhinā jahāti māsādaśeṣaṃ niyamena śoṣam//

rasonayogaṃ vidhivat kṣayārtaḥ kṣīreṇa vā nāgabalāprayogam/
seveta vā māgadhikāvidhānaṃ tathopayogaṃ jatuno'śmajasya//

śokaṃ striyaṃ krodhamasūyanaṃ ca tyajedudārān viṣayān bhajeta/
vaidyān dvijātīṃstridaśān gurūśca vācaśca puṇyāḥ śṛṇuyādbijebhyaḥ//