Sushruta Samhita · Chapter 6.40
athāto'tīsārapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
gurvatisnigdharūkṣoṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ/
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi bhojanaiḥ//
snehādyairatiyuktaiśca mithyāyuktairviṣādbhayāt/
śokādduṣṭāmbumadyātipānāt sātmyartuparyayāt//
jalātiramaṇairvegavighātaiḥ kṛmidoṣataḥ/
nṛṇāṃ bhavatyatīsāro lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate//
saṃśamyāpāṃdhāturantaḥ kṛśānuṃ varcomiśro mārutena praṇunnaḥ/
vṛddho'tīvādhaḥ saratyeṣa yasmādvyādhiṃ ghoraṃ taṃ tvatīsāramāhuḥ//
ekaikaśaḥ sarvaśaścāpi doṣaiḥ śokenānyaḥ ṣaṣṭha āmena coktaḥ/
kecit prāhurnaikarūpaprakāraṃ naivetyevaṃ kāśirājastvavocat//
doṣāvasthāstasya naikaprakārāḥ kāle kāle vyādhitasyodbhavanti/
hṛnnābhipāyūdarakukṣitodagātrāvasādānilasannirodhāḥ//
viṭsaṅga ādhmānamathāvipāko bhaviṣyatastasya puraḥsarāṇi/
śūlāviṣṭaḥ saktamūtro'ntrakūjī srastāpānaḥ sannakaṭyūrugaṅghaḥ//
varco muñcatyalpamalpaṃ saphenaṃ rūkṣaṃ śyāvaṃ sānilaṃ mārutena/
durgandhyuṣṇaṃ vegavanmāṃsatoyaprakhyaṃ bhinnaṃ svinnadeho'titīkṣṇam//
pittāt pītaṃ nīlamālohitaṃ vā tṛṣṇāmūrcchādāhapākajvarārtaḥ/
tandrānidrāgauravotkleśasadīvegāśaṅkī sṛṣṭaviṭko'pi bhūyaḥ//
śuklaṃ sāndraṃ śleṣmaṇā śleṣmayuktaṃ bhaktadveṣī niḥsvanaṃ hṛṣṭaromā/
tandrāyukto mohasādāsyaśoṣī varcaḥ kuryānnaikavarṇaṃ tṛṣārtaḥ//
sarvodbhūte sarvaliṅgopapattiḥ kṛcchraścāyaṃ bālavṛddheṣvasādhyaḥ/
taistairbhāvaiḥ paktimāvidhya(āviśya)jantoḥ//
koṣṭhaṃ gatvā kṣobhayatyasya raktaṃ taccādhastāt kākaṇantīprakāśam/
varcomiśraṃ niḥpurīṣaṃ sagandhaṃ nirgandhaṃ vā sāryate tena kṛcchrāt//
śokotpanno duścikitsyo'timātraṃ rogo vaidyaiḥ kaṣṭa eṣa pradiṣṭaḥ/
āmājīrṇopadrutāḥ kṣobhayantaḥ koṣṭhaṃ doṣāḥ saṃpraduṣṭāḥ sabhaktam//
nānāvarṇaṃ naikaśaḥ sārayanti kṛcchrājjantoḥ ṣaṣṭhamenaṃ vadanti/
saṃsṛṣṭamebhirdoṣaistu nyastamapsvavasīdati/
purīṣaṃ bhṛśadurgandhi vicchinnaṃ cāmasaṃjñakam//
etānyeva tu liṅgāni viparītāni yasya tu/
lāghavaṃ ca manuṣyasya tasya pakvaṃ vinirdiśet//
sarpirbhedovesavārāmbutailamajjākṣīrakṣaudrarūpaṃ sravedyat/
mañjiṣṭhābhaṃ mastuluṅgopamaṃ vā visraṃ śītaṃ pretagandhyañjanābham//
rājīmadvā candrakaiḥ santataṃ vā pūyaprakhyaṃ kardamābhaṃ tathoṣṇam/
hanyādetadyat pratīpaṃ bhavecca kṣīṇaṃ hanyuścopasargāḥ prabhūtāḥ//
asaṃvṛtagudaṃ kṣīṇaṃ durādhmātamupadrutam/
gude pakve gatoṣmāṇamatīsārakiṇaṃ tyajet//
śarīriṇāmatīsāraḥ saṃbhūto yena kenacit/
doṣāṇāmeva liṅgāni kadācinnātivartate//
snehājīrṇanimittastu bahuśūlapravāhikaḥ/
visūcikānimittastu cānyo'jīrṇanimittajaḥ/
viṣārśaḥkṛmisaṃmūto yathāsvaṃ doṣalakṣaṇaḥ//
āmapakvakramaṃ hitvā nātisāre kriyā yataḥ/
ataḥ sarve'tisārāstu jñeyāḥ pakvāmalakṣaṇaiḥ//
tatrādau laṅghanaṃ kāryamatisāreṣu dehinām/
tataḥ pācanasaṃyukto yavāgvādikramo hitaḥ//
athavā vāmayitvāāme śūlādhmānanipīḍitam/
pippalīsaindhavāmbhobhirlaṅghanādyairupācaret//
kāryaṃ ca vamanasyānte pradravaṃ laghubhojanam/
khaḍayūṣayavāgūṣu pippalyādyaṃ ca yojayet//
anena vidhinā cāmaṃ yasya vai nopaśāmyati/
haridrādiṃ vacādiṃ vā pibet prātaḥ sa mānavaḥ//
āmātīsāriṇāṃ kāryaṃ nādau saṃgrahaṇaṃ nṛṇām/
teṣāṃ doṣā vibaddhāḥ prāgjanayantyāmayānimān//
plīhapāṇḍvāmayānāhamehakuṣṭhodarajvarān/
śophagulmagrahaṇyarśaḥśūlālasakahṛdgrahān//
saśūlaṃ bahuśaḥ kṛcchrādvibaddhaṃ yo'tisāryate/
doṣān sannicitān tasya pathyābhiḥ saṃpravartayet//
yo'tidravaṃ prabhūtaṃ ca purīṣamatisāryate/
tasyādau vamanaṃ kuryāt paścāllaṅghanapācanam//
stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo'tisāryate/
abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayet//
āme ca laṅghanaṃ śastamādau pācanameva vā/
yogāścātra pravakṣyante tvāmātīsāranāśanāḥ//
kaliṅgātiviṣāhiṅgusauvarcalavacābhayāḥ/
devadāruvacāmustānāgarātiviṣābhayāḥ//
abhayā dhānyakaṃ mustaṃ pippalī nāgaraṃ vacā/
nāgaraṃ dhānyakaṃ mustaṃ vālakaṃ bilvameva ca//
mustaṃ parpaṭakaṃ śuṇṭhī vacā prativiṣābhayā/
abhayātiviṣā hiṅgu vacā sauvarcalaṃ tathā//
citrakaḥ pippalīmūlaṃ vacā kaṭukarohiṇī/
pāṭhā vatsakabījāni harītakyo mahauṣadham//
mūrvā nirdahanī pāṭhā tryūṣaṇaṃ gajapippalī/
siddhārthakā bhadradāru śatāhvā kaṭurohiṇī//
elā sāvarakaṃ kuṣṭhaṃ haridre kauṭajā yavāḥ/
meṣaśṛṅgī tvagele ca kṛmighnaṃ vṛkṣakāṇi ca//
vṛkṣādanī vīratarurbṛhatyau dve sahe tathā/
aralutvak taindukī ca dāḍimī kauṭajī śamī//
pāṭhā tejovatī mustaṃ pippalī kauṭajaṃ phalam/
paṭolaṃ(paṭolī) dīpyako bilvaṃ haridre devadāru ca//
viḍaṅgamabhayā pāṭhā śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā/
vacā vatsakabījāni saindhavaṃ kaṭurohiṇī//
hiṅgurvatsakabījāni vacā bilvaśalāṭu ca/
nāgarātiviṣe mustaṃ pippalyo vātsakaṃ phalam//
mahauṣadhaṃ prativiṣā mustaṃ cetyāmapācanāḥ/
prayojyā viṃśatiryogāḥ ślokārdhavihitāstvime//
dhānyāmloṣṇāmbumadyānāṃ pibedanyatamena vā/
niṣkvāthān vā pibedeṣāṃ sukhoṣṇān sādhu sādhitān//
payasyutkvāthya mustānāṃ viṃśatiṃ triguṇāmbhasi/
kṣīrāvaśiṣṭaṃ tatpītaṃ hantyāmaṃ śūlameva ca//
nikhilenopadiṣṭo'yaṃ vidhirāmopaśāntaye/
harītakīmativiṣāṃ hiṅgu sauvarcalaṃ vacām//
pibet sukhāmbunā janturāmātisārapīḍitaḥ/
paṭolaṃ dīpyakaṃ bilvaṃ vacāpippalināgaram//
mustaṃ kuṣṭhaṃ viḍaṅgaṃ ca pibedvāpi sukhāmbunā/
śṛṅgaveraṃ guḍūcīṃ ca pibeduṣṇena vāriṇā//
lavaṇānyatha pippalyo viḍaṅgāni harītakī/
citrakaṃ śiṃśapā pāṭhā śārṅgeṣṭā lavaṇāni ca//
hiṅgurvṛkṣakabījāni lavaṇāni ca bhāgaśaḥ/
hastidantyatha pippalyaḥ kalkāvakṣasamau smṛtau//
vacā guḍūcīkāṇḍāni yogo'yaṃ paramo mataḥ/
ete sukhāmbunā yogā deyāḥ paśca satāṃ matāḥ//
nivṛtteṣvāmaśūleṣu yasya na praguṇo'nilaḥ/
stokaṃ stokaṃ rujāmacca saśūlaṃ yo'tisāryate//
sakṣāralavaṇairyuktaṃ mandāgniḥ sa pibedghṛtam/
kṣīranāgaracāṅgarīkoladadhyamlasādhitam//
sarpiracchaṃ pibedvāpi śūlātīsāraśāntaye/
dadhnā tailaghṛtaṃ pakvaṃ savyoṣājāticitrakaiḥ//
sabilvapippalīmūladāḍimairvā ruganvitaiḥ/
nikhilo vidhirukto'yaṃ vātaśleṣmopaśāntaye//
tīkṣṇoṣṇavarjyamenaṃ tu vidadhyātpittaje bhiṣak/
yathoktamupavāsānte yavāgūśca praśasyate//
balayoraṃśumatyāṃ ca śvadaṃṣṭrabṛhatīṣu ca/
śatāvaryāṃ ca saṃsiddhāḥ suśītā madhusaṃyutāḥ//
mudgādiṣu ca yūṣāḥ syurdravyairetaiḥ susaṃskṛtāḥ/
mṛdubhirdīpanaistiktairdravyaiḥ syādāmapācanam//
haridrātiviṣāpāṭhāvatsabījarasāñjanam/
rasāñjanaṃ haridre dve bījāni kuṭajasya ca//
pāṭhā guḍūcī bhūnimbastathaiva kaṭurohiṇī/
etaiḥ ślokārdhanirdiṣṭaiḥ kvāthāḥ syuḥ pittapācanāḥ//
mustaṃ kuṭajabījāni bhūnimbaṃ sarasāñjanam/
dārvī durālabhā bilvaṃ vālakaṃ raktacandanam//
candanaṃ vālakaṃ mustaṃ bhūnimbaṃ sadurālabham/
mṛṇālaṃ candanaṃ rodhraṃ nāgaraṃ nīlamutpalam//
pāṭhā mustaṃ haridre dve pippalī kauṭajaṃ phalam/
phalatvacaṃ vatsakasya śṛṅgaveraṃ ghanaṃ vacā//
ṣaḍete'bhihitā yogāḥ pittātīsāranāśanāḥ/
bilvaśakrayavāmbhodabālakātiviṣākṛtaḥ/
kaṣāyo hantyatīsāraṃ sāmaṃ pittasamudbhavam//
madhukotpalabilvābdahrīberośīranāgaraiḥ/
kṛtaḥ kvātho madhuyutaḥ pittātīsāranāśanaḥ//
yadā pakvo'pyatīsāraḥ sarasyeva muhurmuhuḥ/
grahaṇyā mārdavājjantostatra saṃstambhanaṃ hitam//
samaṅgā dhātakīpuṣpaṃ mañjiṣṭhā lodhramustakam/
śālmalīveṣṭako rodhraṃ vṛkṣadāḍimayostvacau//
āmrāsthimadhyaṃ lodhraṃ ca bilvamadhyaṃ priyaṅgavaḥ/
madhukaṃ śṛṅgaveraṃ ca dīrghavṛntatvageva ca//
catvāra ete yogāḥ syuḥ pakvātīsāranāśanāḥ/
uktā ya upayojyāste sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā//
maustaṃ kaṣāyamekaṃ vā peyaṃ madhusamāyutam/
lodhrāmbaṣṭhāpriyaṅgvādīn gaṇānevaṃ prayojayet//
padmāṃ samaṅgāṃ madhukaṃ bilvajambūśalāṭu ca/
pibettaṇḍulatoyena sakṣaudramagadaṅkaram//
kacchurāmūlakalkaṃ vāpyudumbaraphalopamam/
payasyā candanaṃ padmā sitāmustābjakeśaram//
pakvātisāraṃ yogo'yaṃ jayetpītaḥ saśoṇitam/
nirāmarūpaṃ śūlārtaṃ laṅghanādyaiśca karṣitam//
naraṃ rūkṣamavekṣyāgniṃ sakṣāraṃ pāyayedghṛtam/
balābṛhatyaṃśumatīkacchurāmūlasādhitam//
madhūkṣitaṃ samadhukaṃ pibecchūlairabhidrutaḥ/
dārvībilvakaṇādrākṣākaṭukendrayavairghṛtam//
sādhitaṃ hantyatīsāraṃ vātapittakaphātmakam/
dadhnā cāmlena saṃpakvaṃ savyoṣājājicitrakam//
sacavyapippalīmūlaṃ dāḍimairvā rugarditaḥ/
payo ghṛtaṃ ca madhu ca pibecchūlairabhidrutaḥ//
sitājamodakaṭvaṅgamadhukairavacūrṇitam/
avedanaṃ susaṃpakvaṃ dīptāgneḥ sucirotthitam//
nānāvarṇamatīsāraṃ puṭapākairupācaret/
tvakpiṇḍaṃ dīrghavṛntasya padmakesarasaṃyutam//
kāśmarīpadmapatraiścāveṣṭya sūtreṇa saṃdṛḍham/
mṛdāvaliptaṃ sukṛtamaṅgāreṣvavakūlayet//
svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ tataḥ/
śītaṃ madhuyutaṃ kṛtvā pāyayetodarāmaye//
jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevaṃ dravyeṣu sādhayet/
tittiriṃ luñcitaṃ samyak niṣkṛṣṭāntraṃ tu pūrayet//
nyagrodhāditvacāṃ kalkaiḥ pūrvavaccāvakūlayet/
rasamādāya tasyātha susvinnasya samākṣikam//
śarkaropahitaṃ śītaṃ pāyayetodarāmaye/
lodhracandanayaṣṭyāhvadārvīpāṭhāsitotpalān//
taṇḍulodakasṃpiṣṭān dīrghavṛntatvaganvitān/
pūrvavat kūlitāttasmādrasamādāya śītalam//
madhvāktaṃ pāyayeccaitat kaphapittodarāmaye/
evaṃ prarohaiḥ kurvīta vaṭādīnaṃ vidhānavat//
puṭapākān yathāyogaṃ jāṅgalopahitān śubhān/
bahuśleṣma saraktaṃ ca mandavātaṃ cirotthitam//
kauṭajaṃ phāṇitaṃ vāpi hantyatīsāramojasā/
ambaṣṭhādimadhuyutaṃ pippalyādisamanvitam//
pṛśniparṇībalābilvavālakotpaladhānyakaiḥ/
sanāgaraiḥ pibet peyāṃ sādhitāmudarāmayī//
aralutvak priyaṅguṃ ca madhukaṃ dāḍimāṅkurān/
āvāpya piṣṭvā dadhani yavāgūṃ sādhayeddravām//
eṣā sarvānatīsārān hanti pakvānasaṃśayam/
rasāñjanaṃ sātiviṣaṃ tvagbījaṃ kauṭajaṃ tathā//
dhātakī nāgaraṃ caiva pāyayettaṇḍulāmbunā/
saśūlaṃ raktajaṃ ghnanti ete madhusamāyutāḥ//
madhukaṃ bilvapeśī ca śarkarāmadhusaṃyutā/
atīsāraṃ nihanyuśca śāliṣaṣṭikayoḥ kaṇāḥ//
tadvallīḍhaṃ madhuyutaṃ badarīmūlameva tu/
badaryarjunajambvāmraśallakīvetasatvacaḥ//
śarkarākṣaudrasaṃyuktāḥ pītā ghnantyudarāmayam/
etaireva yavāgūṃśca ṣaḍān yūṣāṃśca kārayet//
pānīyāni ca tṛṣṇāsu dravyeṣveteṣu buddhimān/
kṛtaṃ śālmalivṛnteṣu kaṣāyaṃ himasaṃjñitam//
niśāparyuṣitaṃ peyaṃ sakṣaudraṃ madhukānvitam/
vibaddhavātaviṭ śūlaparītaḥ sapravāhikaḥ//
saraktapittaśca payaḥ pibettṛṣṇāsamanvitaḥ/
yathāmṛtaṃ yathā kṣīramatīsāreṣu pūjitam//
cirotthiteṣu tat peyamapāṃ bhāgaistribhiḥ śṛtam/
doṣaśeṣaṃ harettaddhi tasmātpathyatamaṃ smṛtam//
hitaḥ snehavireko vā bastayaḥ picchilāśca ye/
picchilasvarase siddhaṃ hitaṃ ca ghṛtamucyate//
śakṛtā yastu saṃsṛṣṭamatisāryeta śoṇitam/
prāk paścādvā purīṣasya saruk saparikartikaḥ//
kṣīriśuṅgāśṛtaṃ sarpiḥ pibet sakṣaudraśarkaram/
dārvītvakpippalīśuṇṭhīlākṣāśakrayavairghṛtam//
saṃyuktaṃ bhadrarohiṇyā pakvaṃ peyādimiśritam/
tridoṣamapyatīsāraṃ pītaṃ hanti sudāruṇam//
gaurave vamanaṃ pathyaṃ yasya syāt prabalaḥ kaphaḥ/
jvare dāhe saviṅbandhe mārutādraktapittavat//
saṃpakve bahudoṣe ca vibandhe mūtraśodhanaiḥ/
kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathā caivānuvāsanam//
pravāhaṇe gudabhraṃśe mūtrāghāte kaṭigrahe/
madhurāmlaiḥ śṛtaṃ tailaṃ sarpirvāpyanuvāsanam//
gudapākastu pittena yasya syādahitāśinaḥ/
tasya pittaharāḥ sekāstatsiddhāścānuvāsanāḥ//
dadhimaṇḍasurābilvasiddhaṃ tailaṃ samārute/
bhojane ca hitaṃ kṣīraṃ kacchurāmūlasādhitam//
alpālpaṃ bahuśo raktaṃ sarugya upaveśyate/
yadā vāyurvibaddhaśca picchābastistadā hitaḥ//
prāyeṇa gudadaurbalyaṃ dīrghakālātisāriṇām/
bhavettasmāddhitaṃ teṣāṃ gude tailāvacāraṇam//
kapitthaśālmalīphañjīvaṭakārpāsadāḍimāḥ/
yūthikā kacchurā śeluḥ śaṇaścuccūśca dādhikāḥ//
śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā/
balāśvadaṃṣṭrābilvāni pāṭhānāgaradhānyakam//
eṣa āhārasaṃyoge hitaḥ sarvātisāriṇām/
tilakalko hitaścātra maudgo mudgarasastathā//
pittātisārī yo martyaḥ pittalānyatiṣevate/
pittaṃ praduṣṭaṃ tasyāśu raktātīsārabhāvahet//
jvaraṃ śūlaṃ tṛṣāṃ dāhaṃ gudapākaṃ ca dāruṇam/
yo raktaṃ śakṛtaḥ pūrvaṃ paścādvā pratisāryate//
sa pallavairvaṭādīnaṃ sasarpiḥ sādhitaṃ payaḥ/
pibet saśarkarākṣaudramathavāpyabhimathya tat//
navanītamatho lihyāttakraṃ cānupibettataḥ/
priyālaśālmalīplakṣaśallakītiniśatvacaḥ//
kṣīre vimṛditāḥ pītāḥ sakṣaudrā raktanāśanāḥ/
madhukaṃ śarkarāṃ lodhraṃ payasyāmatha sārivām//
pibecchāgena payasā sakṣaudraṃ raktanāśanam/
mañjiṣṭhāṃ sārivāṃ lodhraṃ padmakaṃ kumudotpalam//
pibet padmāṃ ca dugdhena chāgenāsṛkpraśāntaye/
śarkarotpalalodhrāṇi samaṅgā madhukaṃ tilāḥ//
tilāḥ kṛṣṇāḥ sayaṣṭyāhvāḥ samaṅgā cotpalāni ca/
tilā mocaraso lodhraṃ tathaiva madhukotpalam//
kacchurā tilakalkaśca yogāścatvāra eva ca/
ājena payasā peyāḥ sarakte madhusaṃyutāḥ//
drave sarakte sravati bālabilvaṃ saphāṇitam/
sakṣaudratailaṃ prāgeva lihyādāśu hitaṃ hi tat//
kośakāraṃ ghṛte bhṛṣṭaṃ lājacūrṇaṃ sitā madhu/
saśūlaṃ raktapittotthaṃ līḍhaṃ hantyudarāmayam//
bilvamadhyaṃ samadhukaṃ śarkarākṣaudrasaṃyutam/
taṇḍulāmbuyuto yogaḥ pittaraktotthitaṃ jayet//
yogān sāṃgrāhikāṃścānyān pibetsakṣaudraśarkarān/
nyagrodhādiṣu kuryācca puṭapākān yatheritān//
gudāpāke ca ye uktāste'trāpi vidhayaḥ smṛtāḥ/
rujāyāṃ cāpraśāmyantyāṃ picchāvastirhito bhavet//
saktaviḍ doṣabahulaṃ dīptāgniryo'tisāryate/
viḍaṅgatriphalākṛṣṇākaṣāyaistaṃ virecayet//
athavairaṇḍasiddhena payasā kevalena vā/
yavāgūrvitareccāsya vātaghnairdīpanaiḥ kṛtāḥ//
dīptāgnirniṣpurīṣo yaḥ sāryate phenilaṃ śakṛt/
sa pibet phāṇitaṃ śuṇṭhīdadhitailapayoghṛtam//
svinnāni guḍatailābhyāṃ bhakṣayedbadarāṇi ca/
svinnāni piṣṭavadvāpi samaṃ bilvaśalāṭubhiḥ//
dadhnopayujya kulmāṣān śvetāmanupibet surām/
śaśamāṃsaṃ sarudhiraṃ samaṅgāṃ saghṛtaṃ dadhi//
khādedvipācya seveta mṛdvannaṃ śakṛtaḥ kṣaye/
saṃskṛto yamake māṣayavakolarasaḥ śubhaḥ//
bhojanārthaṃ pradātavyo dadhidāḍimasādhitaḥ/
viḍaṃ bilvaśalāṭūni nāgaraṃ cāmlapeṣitam//
dadhnaḥ saraśca yamake bhṛṣṭo varcaḥkṣaye hitaḥ/
saśūlaṃ kṣīṇavarcā yo dīptāgniratisāryate/
sa pibeddīpanairyuktaṃ sarpiḥ saṃgrāhakaiḥ saha//
vāyuḥ pravṛddho nicitaṃ balāsaṃ nudatyadhastādahitāśanasya/
pravāhamāṇasya muhurmalāktaṃ pravāhikāṃ tāṃ pravadanti tajjñāḥ//
pravāhikā vātakṛtā saśūlā pittāt sadāhā sakaphā kaphācca/
saśoṇitā śoṇitasaṃbhavā tu tāḥ sneharūkṣaprabhavā matāstu//
tāsāmatīsāravadādiśecca liṅgaṃ kramaṃ cāmavipakvatāṃ ca/
na śāntimāyāti vilaṅghanairyā yogairudīrṇā yadi pācanairvā//
tāṃ kṣīramevāśu śṛtaṃ nihanti tailaṃ tilāḥ picchilabastayaśca/
ārdraiḥ kuśaiḥ saṃpariveṣṭitāni vṛntānyathārdrāṇi hi śālmalīnām//
pkvāni samyak puṭapākayogenāpothya tebhyo rasamādadīta/
kṣīraṃ śṛtaṃ tailahavirvimiśraṃ kalkena yaṣṭīmadhukasya vāpi//
bastiṃ vidadhyādbhiṣagapramattaḥ pravāhikāmūtrapurīṣasaṅge/
dvipañjcamūlīkvathitena śūle pravāhamāṇasya samākṣikeṇa//
kṣīreṇa cāsthāpanamagryamuktaṃ tailena yuñjyādanuvāsanaṃ ca/
vātaghnavarge lavaṇeṣu caiva tailaṃ ca siddhaṃ hitamannapāne//
lodhraṃ viḍaṃ bilvaśalāṭu caiva lihyācca tailena kaṭutrikāḍhyam/
dadhnā sasāreṇa samākṣikeṇa bhuñjīta niścāraka(niḥsāraka))pīḍitastu//
sutaptakupyakvathitena vāpi kṣīreṇa śītena madhuplutena/
śūlārdito vyoṣavidārigandhāsiddhena dugdhena hitāya bhojyaḥ//
vātaghnasaṃgrāhikadīpanīyaiḥ kṛtān ṣaḍāṃścāpyupabhojayecca/
khādecca matsyān rasamāpnuyācca vātaghnasiddhaṃ saghṛtaṃ satailam//
eṇāvyajānāṃ tu vaṭapravālaiḥ siddhāni sārdhaṃ piśitāni khādet/
medhyasya(medyasya) siddhaṃ tvatha vāpi raktaṃ bastasya dadhnā ghṛtatailayuktam//
khādet pradehaiḥ śikhilāvajairvā bhuñjīta yūṣairdadhibhiśca mukhyaiḥ/
māṣān susiddhān ghṛtamaṇḍayuktān khādecca dadhnā maricopadaṃśān//
mahāruje mūtrakṛcchre bhiṣag bastiṃ pradāpayet/
payomadhughṛtonmiśraṃ madhukotpalasādhitam//
sa bastiḥ śamayettasya raktaṃ dāhamatho jvaram/
madhurauṣadhasiddhaṃ ca hitaṃ tasyānuvāsanam//
rātrāvahani vā nityaṃ rujārto yo bhavennaraḥ/
yathā yathā satailaḥ syādvātaśāntistathā tathā//
praśānte mārute cāpi śāntiṃ yāti pravāhikā/
tasmāt pravāhikāroge mārutaṃ śamayedbhiṣak//
pāṭhājamodākuṭajotpalaṃ ca śuṇṭhī samā māgadhikāśca piṣṭāḥ/
sukhāmbupītāḥ śamayanti rogaṃ medhyāṇḍasiddhaṃ saghṛtaṃ payo vā//
śuṇṭhīṃ ghṛtaṃ sakṣavakaṃ satailaṃ vipācya līḍhvāāmayamāśu hanyāt/
gajāśanākumbhikadāḍimānāṃ rasaiḥ kṛtā tailaghṛte sadadhni//
bilvānvitā pathyatamā yavāgūrdhāroṣṇadugdhasya tathā ca pānam/
laghūni pathyānyatha dīpanāni snigdhāni bhojyānyudarāmayeṣu//
hitāya nityaṃ vitaredvibhajya yogāṃśca tāṃstān bhiṣagapramattaḥ//
tṛṣṇāpanayanī laghvī dīpanī bastiśodhanī/
jvare caivātisāre ca yavāgūḥ sarvadā hitā//
rūkṣājjāte kriyā snigdhā rūkṣā snehanimittaje/
bhayaje sāntvanāpūrvā śokaje śokanāśinī//
viṣārśaḥkṛmisaṃbhūte hitā cobhayaśarmadā/
chardimūrcchātṛḍādyāṃśca sādhayedavirodhataḥ//
samavāye tu doṣāṇāṃ pūrvaṃ pittamupācaret/
jvare caivātisāre ca sarvatrānyatra mārutam//
yasyoccāraṃ vinā mūtraṃ samyagvāyuśca gacchati/
dīptāgnerlaghukoṣṭhasya sthitastasyodarāmayaḥ//
karmajā vyādhayaḥ keciddoṣajāḥ santi cāpare/
karmadoṣodbhavāścānye karmajāsteṣvahetukāḥ//
naśyanti tvakriyābhiste kriyābhiḥ karmasaṃkṣaye/
śāmyanti doṣasaṃbhūtā doṣasaṃkṣayahetubhiḥ//
teṣāmalpanidānā ye pratikaṣṭā bhavanti ca/
mṛdavo bahudoṣā vā karmadoṣodbhavāstu te//
karmadoṣakṣayakṛtā teṣāṃ siddhirvidhīyate/
duṣyati grahaṇī jantoragnisādanahetubhiḥ//
atisāre nivṛtte'pi mandāgnerahitāśinaḥ/
bhūyaḥ saṃdūṣito vahnirgrahaṇīmabhidūṣayet//
tasmātkāryaḥ parīhārastvatīsāre viriktavat/
yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā//
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā kalā parikīrtitā/
pakvāmāśayamadhyasthā grahaṇī sā prakīrtitā//
grahaṇyā balamagnirhi sa cāpi grahaṇīṃ śritaḥ/
tasmāt saṃdūṣite vahnau grahaṇī saṃpraduṣyati//
ekaśaḥ sarvaśaścaiva doṣairatyarthamucchritaiḥ/
sā duṣṭā bahuśo bhuktamāmameva vimuñcati//
pakvaṃ vā sarujaṃ pūti muhurbaddhaṃ muhurdravam/
grahaṇīrogamāhustamāyurvedavido janāḥ//
tasyotpattau vidāhone sadanālasyatṛṭklamāḥ/
balakṣayo'ruciḥ kāsaḥ karṇakṣveḍo'ntrakūjanam//
atha jāte bhavejjantuḥ śūnapādakaraḥ kṛśaḥ/
parvaruglaulyatṛṭchardijvarārocakadāhavām//
udgirecchuktatiktāmlalohadhūmāmagandhikam/
prasekamukhavairasyatamakārucipīḍitaḥ//
vātācchūlādhikaiḥ pāyuhṛtpārśvodaramastakaiḥ/
pittāt sadāhairgurubhiḥ kaphāttribhyastrilakṣaṇaiḥ//
doṣavarṇairnakhaistadvadviṇmūtranayanānanaiḥ/
hṛtpāṇḍūdaragulmārśaḥplīhāśaṅkhī ca mānavaḥ//
yathādoṣocchrayaṃ tasya viśuddhasya yathākramam/
peyādiṃ vitaret samyagdīpanīyopasaṃbhṛtam//
tataḥ pācanasaṃgrāhidīpanīyagaṇatrayam/
pibet prātaḥ surāriṣṭasnehamūtrasukhāmbubhiḥ//
takreṇa vātha takraṃ vā kevalaṃ hitamucyate/
kṛmigulmodarārśoghnīḥ kriyāścātrāvacārayet//
cūrṇaṃ hiṅgvādikaṃ cātra ghṛtaṃ vā plīhanāśanam/
kalkena magadhādeśca cāṅgerīsvarasena ca//
caturguṇena dadhnā ca ghṛtaṃ siddhaṃ hitaṃ bhavet/
jvarādīnavirodhācca sādhayet svaiścikitsitaiḥ//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0