સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.41

અથાતઃ શોષપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અનેકરોગાનુગતો બહુરોગપુરોગમઃ।
દુર્વિજ્ઞેયો દુર્નિવારઃ શોષો વ્યાધિર્મહાબલઃ॥

સંશોષણાદ્રસાદીનાં શોષ ઇત્યભિધીયતે।
ક્રિયાક્ષયકરત્વાચ્ચ ક્ષય ઇત્યુચ્યતે પુનઃ॥

રાજ્ઞશ્ચન્દ્રમસો યસ્માદભૂદેષ કિલામયઃ।
તસ્માત્તં રાજયક્ષ્મેતિ કેચિદાહુઃ પુનર્જનાઃ॥

સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈરિતિ કેચિદ્વદન્તિ હિ।
એકાદશાનામેકસ્મિન્ સાન્નિધ્યાત્તન્ત્રયુક્તિતઃ॥

ક્રિયાણામવિભાગેન પ્રાગેકોત્પાદનેન ચ।
એક એવ મતઃ શોષઃ સન્નિપાતાત્મકો હ્યતઃ॥

ઉદ્રેકાત્તત્ર લિઙ્ગાનિ દોષાણાં નિપતન્તિ હિ।
ક્સયાદ્વેગપ્રતીઘાતાદાઘાતાદ્વિષમાશનાત્॥

જાયતે કુપિતૈર્દોષૈર્વ્યાપ્તદેહસ્ય દેહિનઃ।
કફપ્રધાનૈર્દોષૈર્હિ રુદ્ધેષુ રસવર્ત્મસુ॥

અતિવ્યવાયિનો વાપિ ક્ષીણે રેતસ્યનન્તરમ્।
ક્ષીયન્તે ધાતવઃ સર્વે તતઃ શુષ્યન્તિ માનવઃ॥

ભક્તદ્વેષો જ્વરઃ શ્વાસઃ કાસઃ શોણિતદર્શનમ્।
સ્વરભેદશ્ચ જાયેત ષડ્રૂપે રાજયક્ષ્મણિ॥

સ્વરભેદોઽનિલાઞ્છૂલં સંલોચશ્ચાંસપાર્શ્વયોઃ।
જ્વરો દાહોઽતિસારશ્ચ પિત્તાદ્રક્તસ્ય ચાગમઃ॥

શિરસઃ પરિપૂર્ણત્વમભક્તચ્છન્દ એવ ચ।
કાસઃ કણ્ઠસ્ય ચોદ્ધ્વંસો વિજ્ઞેયઃ કફકોપતઃ॥

એકાદશભિરેભિર્વા ષડ્ભિર્વાપિ સમન્વિતમ્।
(કાસાતીસારપાર્શ્વાર્તિસ્વરભેદારુચિજ્વરૈઃ॥

ત્રિભિર્વા પીડિતં લિઙ્ગૈર્જ્વરકાસાસૃગામયૈઃ।
) જહ્યાચ્છોષાર્દિતં જન્તુમિચ્છન્ સુવિપુલં યશઃ॥

વ્યાયશોકસ્થાવિર્યવ્યાયામધ્વોપવાસતઃ।
વ્રણોરઃક્ષતપીડાભ્યાં શોષાનન્યે વદન્તિ હિ॥

વ્યવાયશોષી શુક્રસ્ય ક્ષયલિઙ્ગૈરુપદ્રુતઃ।
પાણ્ડુદેહો યથાપૂર્વં ક્ષીયન્તે ચાસ્ય ધાતવઃ॥

પ્રધ્યાનશીલઃ સ્રસ્તાઙ્ગઃ શોકશોષ્યપિ તાદૃશઃ।
વિના શુક્રક્સયકૃતૈર્વિકારૈરભિલક્ષિતઃ॥

જરાશોષી કૃશો મન્દવીર્યબુદ્ધિબલેન્દિર્યઃ।
કમ્પનોઽરુચિમાન્ ભિન્નકાંસ્યપાત્રહતસ્વરઃ(નઃ)॥

ષ્ઠીવતિ શ્લેષ્મણા હીનં ગૌરવારુચિપીડિતઃ।
સંપ્રસ્રુતાસ્યનાસાક્ષઃ સુપ્તરૂક્ષમલચ્છવિઃ॥

અધ્વપ્રશોષી સ્રસ્તાઙ્ગઃ સંભૃષ્ટપરુષચ્છવિઃ।
પ્રસુપ્તગાત્રાવયવઃ શુષ્કક્લોમગલાનનઃ॥

વ્યાયામશોષી ભૂયિષ્ઠમેભિરેવ સમન્વિતઃ।
ઉરઃક્ષતકૃતૈર્લિઙ્ગૈઃ સંયુક્તશ્ચ ક્ષતાદ્વિના॥

રક્તક્ષયાદ્વેદનાભિસ્તથૈવાહારયન્ત્રણાત્।
વ્રણિતસ્ય ભવેચ્છોષઃ સ ચાસાધ્યતમઃ સ્મૃતઃ॥

વ્યાયામભારાધ્યયનૈરભિઘાતાતિમૈથુનૈઃ।
કર્મણા ચાપ્યુરસ્યેન વક્ષો યસ્ય વિદારિતમ્।
તસ્યોરસિ ક્ષતે રક્તં પૂયઃ શ્લેષ્મા ચ ગચ્છતિ॥

કાસમાનશ્છર્દયેચ્ચ પીતરક્તાસિતારુણમ્।
સંતપ્તવક્ષાઃ સોઽત્યર્થં દૂયનાત્પરિતામ્યતિ॥

દુર્ગન્ધવદનોચ્છ્વાસો ભિન્નવર્ણસ્વરો નરઃ।
કેષાંચિદેવં શોષો હિ કારણૈર્ભેદમાગતઃ॥

ન તત્ર દોષલિઙ્ગાનાં સમસ્તાનાં નિપાતનમ્।
ક્ષયા એવ હિ તે જ્ઞેયાઃ પ્રત્યેકં ધાતુસંજ્ઞિતાઃ॥

ચિકિત્સિતં તુ તેષાં હિ પ્રાગુક્તં ધાતુસંક્ષયે॥

શ્વાસાઙ્ગસાદકફસંસ્રવતાલુશોષચ્છર્દ્યગ્નિસાદમદપીનસપાણ્ડુનિદ્રાઃ।
શોષે ભવિષ્યતિ ભવન્તિ સ ચાપિ જન્તુઃ શુક્લેક્ષણે ભવતિ માંસપરો રિરિંસુઃ॥

સ્વપ્નેષુ કાકશુકશલ્લકિનીલકણ્ઠગૃધ્રાસ્તથૈવ કપયઃ કૃકલાસકાશ્ચ।
તં વાહયન્તિ સ નદીર્વિજલાશ્ચ પશ્યેચ્છુષ્કાંસ્તરૂન્ પવનધૂમદવાર્દિતાંશ્ચ॥

મહાશનં ક્ષીયમાણમતીસારનિપીડિતમ્।
શૂનમુષ્કોદરં ચૈવ યક્ષ્મિણં પરિવર્જયેત્॥

ઉપાચરેદાત્મવન્તં દીપ્તાગ્નિમકૃશં નવમ્।
સ્થિરાદિવર્ગસિદ્ધેન ધૃતેનાજાવિકેન ચ॥

સ્નિગ્ધસ્ય મૃદુ કર્તવ્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્।
આસ્થાપનં તથા કાર્યં શિરસશ્ચ વિરેચનમ્॥

યવગોધૂમશાલીંશ્ચ રસૈર્ભુઞ્જીત શોધિતઃ।
દૃઢેઽગ્નૌ બૃંહયેચ્ચાપિ નિવૃત્તોપદ્રવં નરમ્॥

વ્યવાયશોષિણં પ્રાયો ભજન્તે વાતજા ગદાઃ।
બૃંહણીયો વિધિસ્તસ્મૈ હિતઃ સ્નિઘ્દોઽનિલાપહઃ॥

કાકાનુલૂકાન્નકુલાન્ બિડાલાન્ ગણ્ડૂપદાન્ વ્યાલબિલેશયાખૂન્।
ગૃધ્રાંશ્ચ દદ્યાદ્વિવિધૈઃ પ્રવાદૈઃ સસૈન્ધવાન્ સર્ષપતૈલભૃષ્ટાન્॥

દેયાનિ માંસાનિ ચ જાઙ્ગલાનિ મુદ્ગાઢકીસૂપરસાશ્ચ હૃદ્યાઃ।
ખરોષ્ટ્રનાગાશ્વતરાશ્વજાનિ દેયાનિ માંસાનિ સુકલ્પિતાનિ॥

માંસોપદંશાંશ્ચ પિબેદરિષ્ટાન્ માર્દ્વીકયુક્તાન્ મદિરાશ્ચ સેવ્યાઃ।
અર્કામૃતાક્ષારજલોષિતેભ્યઃ કૃત્વા યવેભ્યો વિવિધાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્॥

ખાદેત્ પિબેત્ સર્પિરજાવિકં વા કૃશો યવાગ્વા સહ ભક્તકાલે।
સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિકટુ પ્રલિહ્યાચ્ચવ્યાવિડઙ્ગોપહિતં ક્ષયાર્તઃ॥

માંસાદમાંસેષુ ઘૃતં ચ સિદ્ધં શોસાપહં ક્ષૌદ્રકણાસમેતમ્।
દ્રાક્ષાસિતામાગધિકાવલેહઃ સક્ષૌદ્રતૈલઃ ક્ષયરોગઘાતી॥

ઘૃતેન ચાજેન સમાક્ષિકેણ તુરઙ્ગગન્ધાતિલમાષચૂર્ણમ્।
સિતાશ્વગન્ધામગધોદ્ભવાનાં ચૂર્ણં ઘૃતક્ષૌદ્રયુતં પ્રલિહ્યાત્॥

ક્ષીરં પિબેદ્વાપ્યથ વાજિગન્ધાવિપક્વમેવં લભતેઽઙ્ગપુષ્ટિમ્।
તદુત્થિતં ક્ષીરઘૃતં સિતાઢ્યં પ્રાતઃ પિબેદ્વાપિ પયોનુપાનમ્॥

ઉત્સાદને ચાપિ તુરઙ્ગગન્ધા યોજ્યા યવાશ્ચૈવ પુનર્નવે ચ।
કૃત્સ્ને વૃષે તત્કુસુમૈશ્ચ સિદ્ધં સર્પિઃ પિબેત્ક્ષૌદ્રયુતં હિતાશી॥

યક્ષ્માણમેતત્ પ્રબલં ચ કાસં શ્વાસં ચ હન્યાદપિ પાણ્ડુતાં ચ।
શકૃદ્રસા ગોશ્વગજાવ્યજાનાં ક્વાથા મિતાશ્ચાપિ તથૈવ ભાગૈઃ॥

મૂર્વાહરિદ્રાખદિરદ્રુમાણાં ક્ષીરસ્ય ભાગસ્ત્વપરો ઘૃતસ્ય।
ભાગાન્ દશૌતાન્ વિપચેદ્વિધિજ્ઞો દત્ત્વા ત્રિવર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્॥

કટુત્રિકં ચૈવ સભદ્રદારુ ઘૃતોત્તમં યક્ષ્મનિવારણાય।
દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ વરુણં કરઞ્જં ભલ્લાતકં બિલ્વપુનર્નવે ચ॥

યવાન્ કુલત્થાન્ બદરાણિ ભાર્ગીં પાઠાં હુતાશં સમહીકદમ્બમ્।
કૃત્વા કષાયં વિપચેદ્ધિ તસ્ય ષડ્ભિર્હિ પાત્રૈર્ઘૃતપાત્રમેકમ્॥

વ્યોષં મહાવૃક્ષપયોઽભયાં ચ ચવ્યં સુરાખ્યં લવણોત્તમં ચ।
એતદ્ધિ શોષં જઠરાણિ ચૈવ હન્યાત્ પ્રમેહાંશ્ચ સહાનિલેન॥

ગોશ્વાવ્યજેભૈણખરોષ્ટ્રજાતૈઃ શકૃદ્રસક્ષીરરસક્ષતોત્થૈઃ।
દ્રાક્ષાશ્વગન્ધામગધાસિતાભિઃ સિદ્ધં ઘૃતં યક્ષ્મવિકારહારિ॥

એલાજમોદામલકાભયાક્ષગાયત્ર્યરિષ્ટાસનશાલસારાન્।
વિડઙ્ગભલ્લાતકચિત્રકોગ્રાકટુત્રિકામ્ભોદસુરાષ્ટ્રજાંશ્ચ॥

પક્ત્વા જલે તેન પચેદ્ધિ સર્પિસ્તસ્મિન્ સુસિદ્ધે ત્વવતારિતે ચ।
ત્રિંશત્પલાન્યત્ર સિતોપલાયા દત્ત્વા તુગાક્ષીરિપલાનિ ષટ્ ચ॥

પ્રસ્થે ઘૃતસ્ય દ્વિગુણં ચ દદ્યાત્ ક્ષૌદ્રં તતો મન્થહતં વિદધ્યાત્।
પલં પલં પ્રાતરતઃ પ્રલિહ્ય પશ્ચાત્ પિબેત્ ક્ષીરમતન્દ્રિતશ્ચ॥

એતદ્ધિ મેધ્યં પરમં પવિત્રં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યમથો યશસ્યમ્।
યક્ષ્માણમાશુ વ્યપહન્તિ ચૈતત્ પાણ્ડ્વામયં ચૈવ ભગન્દરં ચ॥

શ્વાસં ચ હન્તિ સ્વરભેદકાસહૃત્પ્લીહગુલ્મગ્રહણીગદાંશ્ચ।
ન ચાત્ર કિંચિત્ પરિવર્જનીયં રસાયનં ચૈતદુપાસ્યમાનમ્॥

પ્લીહોદરોક્તં વિહિતં ચ સર્પિસ્ત્રીણ્યેવ ચાન્યાનિ હિતાનિ ચાત્ર।
ઉપદ્રવાંશ્ચ સ્વરવૈકૃતાદીન્ જયેદ્યથાસ્વં પ્રસમીક્ષ્ય શાસ્ત્રમ્॥

અજાશકૃન્મૂત્રપયોઘૃતાસૃઙ્માંસાલયાનિ પ્રતિસેવમાનઃ।
સ્નાનાદિનાનાવિધિના જહાતિ માસાદશેષં નિયમેન શોષમ્॥

રસોનયોગં વિધિવત્ ક્ષયાર્તઃ ક્ષીરેણ વા નાગબલાપ્રયોગમ્।
સેવેત વા માગધિકાવિધાનં તથોપયોગં જતુનોઽશ્મજસ્ય॥

શોકં સ્ત્રિયં ક્રોધમસૂયનં ચ ત્યજેદુદારાન્ વિષયાન્ ભજેત।
વૈદ્યાન્ દ્વિજાતીંસ્ત્રિદશાન્ ગુરૂશ્ચ વાચશ્ચ પુણ્યાઃ શૃણુયાદ્બિજેભ્યઃ॥