Sushruta Samhita · Chapter 6.24
athātaḥ pratiśyāyapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
nārīprasaṅgaḥ śiraso'bhitāpo dhūmo rajaḥ śītamatipratāpaḥ/
saṃdhāraṇaṃ mūtrapurīṣayośca sadyaḥ pratiśyāyanidānamuktam//
cayaṃ gatā mūrdhani mārutādayaḥ pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam/
prakopyamāṇā vividhaiḥ prakopaṇairnṛṇāṃ pratiśyāyakarā bhavanti hi//
śirogurutvaṃ kṣavathoḥ pravartanaṃ tathāṅgamardaḥ parihṛṣṭaromatā/
upadravāścāpyapare pṛthagvidhā nṛṇāṃ pratiśyāyapuraḥsarāḥ smṛtāḥ//
ānaddhā pihitā nāsā tanusrāvapravartinī/
galatālvoṣṭhaśoṣaśca nistodaḥ śaṅkhayostathā//
svaropaghātaśca bhavet pratiśyāye'nilātmake/
uṣṇaḥ sapītakaḥ srāvo ghrāṇāt sravati paittike//
kṛśo'tipāṇḍuḥ santapto bhavettṛṣṇānipīḍitaḥ(tṛṣṇābhipīḍitaḥ)/
sadhūmaṃ sahasā vahniṃ vamatīva ca mānavaḥ//
kaphaḥ kaphakṛte ghrāṇācchuklaḥ śītaḥ sravenmuhuḥ/
śuklāvabhāsaḥ śūnākṣo bhavedguruśiromukhaḥ//
śirogalauṣṭhatālūnāṃ kaṇḍūyanamatīva ca/
bhūtvā bhūtvā pratiśyāyo yo'kasmādvinivartate//
saṃpakvo vāpyapakvo vā sa sarvaprabhavaḥ smṛtaḥ/
liṅgāni caiva sarveṣāṃ pīnasānāṃ ca sarvaje//
raktaje tu pratiśyāye raktāsrāvaḥ pravartate/
tāmrākṣaśca bhavejjantururoghātaprapīḍitaḥ//
durgandhocchvāsavadanastathā gandhānna vetti ca/
mūrcchanti cātra kṛmayaḥ śvetāḥ snigdhāstathāṇavaḥ//
kṛmimūrdhavikāreṇa samānaṃ cāsya lakṣaṇam/
praklidyati punarnāsā puanaśca pariśuṣyati//
muhurānahyate cāpi muhurvivriyate tathā/
niḥśvāsocchvāsadaurgandhyaṃ tathā gandhānna vetti ca//
evaṃ duṣṭapratiśyāyaṃ jānīyāt kṛcchrasādhanam/
sarva eva pratiśyāyā narasyāpratikāriṇaḥ//
kālena rogajananā jāyante duṣṭapīnasāḥ/
bādhiryamāndhyamaghrāṇaṃ ghorāṃśca nayanāmayān/
kāsāgnisādaśophāṃśca vṛddhāḥ kurvanti pīnasāḥ//
navaṃ pratiśyāyamapāsya sarvamupācaret sarpiṣa eva pānaiḥ/
svedairvicitrairvamanaiśca yuktaiḥ kālopapannairavapīḍanaiśca//
apacyamānasya hi pācanārthaṃ svedo hito'mlairahimaṃ ca bhojyam/
niṣevyamāṇaṃ payasāārdrakaṃ vā saṃpācayedikṣuvikārayogaiḥ//
pakvaṃ ghanaṃ cāpyavalambamānaṃ śirovirekairapakarṣayettam/
virecanāsthāpanadhūmapānairavekṣya doṣān kavalagrahaiśca//
nivātaśayyāsanaceṣṭanāni mūrdhno gurūṣṇaṃ ca tathaiva vāsaḥ/
tīkṣṇā virekāḥ śirasaḥ sadhūmā rūkṣaṃ yavānnaṃ vijayā ca sevyā//
śītāmbuyoṣicchiśirāvagāhacintātirūkṣāśanavegarodhān/
śokaṃ ca madyāni navāni caiva vivarjayet pīnasarogajuṣṭaḥ//
chardyaṅgasādajvaragauravārtamarocakāratyatisārayuktam/
vilaṅghanaiḥ pācanadīpanīyairupācaret pīnasinaṃ yathāvat//
bahudravairvātakaphopasṛṣṭaṃ pracchardayet pīnasinaṃ vayaḥstham/
upadravāṃścāpi yathopadeśaṃ svairbheṣajairbhojanasaṃvidhānaiḥ/
jayedviditvā mṛdutāṃ gateṣu prāglakṣaṇeṣūktamathādiśecca//
vātike tu pratiśyāye pibet sarpiryathākramam/
pañcabhirlavaṇaiḥ siddhaṃ prathamena gaṇena ca//
nasyādiṣu vidhiṃ kṛtsnamavekṣetārditeritam/
pittaraktotthayoḥ peyaṃ sarpirmadhurakaiḥ śṛtam//
pariṣekān pradehāṃśca kuryādapi ca śītalān/
śrīsarjarasapattaṅgapriyaṅgumadhuśarkarāḥ//
drākṣāmadhūlikāgojīśrīparṇīmadhuphaistathā/
yujyante kavalāścātra vireko madhurairapi//
dhavatvaktriphalāśyāmātilvakairmadhukena ca/
śrīparṇīrajanīmiśraiḥ kṣīre daśaguṇe pacet//
tailaṃ kālopapannaṃ tannasyaṃ syādanayorhitam/
kaphaje sarpiṣā snigdhaṃ tilamāṣavipakvayā//
yavāgvā vāmayedvāntaḥ kaphaghnaṃ kramamācaret/
ubhe bale bṛhatyau ca viḍaṅgaṃ satrikaṇṭakam//
śvetāmūlaṃ sadābhadrāṃ varṣabhūṃ cātra saṃharet/
tailamebhirvipakvaṃ tu nasyamasyopakalpayet//
saralākiṇihīdārunikumbheṅgudibhiḥ kṛtāḥ/
vartayaścopayojyāḥ syurdhūmapāne yathāvidhi//
sarpīṃṣi kaṭutiktāni tīkṣṇadhūmāḥ kaṭūni ca/
bheṣajānyupayuktāni hanyuḥ sarvaprakopajam//
rasāñjane sātiviṣe mustāyāṃ bhadradāruṇi/
tailaṃ vipakvaṃ nasyārthe vidadhyāccātra buddhimān//
mustā tejovatī pāṭhā kaṭphalaṃ kaṭukā vacā/
sarṣapāḥ pippalīmūlaṃ pippalyaḥ saindhavāgnikau//
tutthaṃ karañjabījaṃ ca lavaṇaṃ bhadradāru ca/
etaiḥ kṛtaṃ kaṣāyaṃ tu kavale saṃprayojayet//
hitaṃ mūrdhavireke ca tailamebhirvipācitam/
kṣīramardhajale kvāthyaṃ jāṅgalairmṛgapakṣibhiḥ//
puṣpairvimiśraṃ jalajairvātaghnairauṣadhairapi/
hime kṣīrāvaśiṣṭe'smin ghṛtamutpādya yatnataḥ//
sarvagandhasitānantāmadhukaṃ candanaṃ tathā/
āvāpya vipacedbhūyo daśakṣīraṃ tu tadghṛtam//
nasye prayuktamudriktān pratiśyāyān vyapohati/
yathāsvaṃ doṣaśamanaistailaṃ kuryācca yatnataḥ//
samūtrapittāścoddiṣṭāḥ kriyāḥ kṛmiṣu yojayet/
yāpanārthaṃ kṛmighnāni bheṣajāni ca buddhimān//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0