સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.24

અથાતઃ પ્રતિશ્યાયપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

નારીપ્રસઙ્ગઃ શિરસોઽભિતાપો ધૂમો રજઃ શીતમતિપ્રતાપઃ।
સંધારણં મૂત્રપુરીષયોશ્ચ સદ્યઃ પ્રતિશ્યાયનિદાનમુક્તમ્॥

ચયં ગતા મૂર્ધનિ મારુતાદયઃ પૃથક્ સમસ્તાશ્ચ તથૈવ શોણિતમ્।
પ્રકોપ્યમાણા વિવિધૈઃ પ્રકોપણૈર્નૃણાં પ્રતિશ્યાયકરા ભવન્તિ હિ॥

શિરોગુરુત્વં ક્ષવથોઃ પ્રવર્તનં તથાઙ્ગમર્દઃ પરિહૃષ્ટરોમતા।
ઉપદ્રવાશ્ચાપ્યપરે પૃથગ્વિધા નૃણાં પ્રતિશ્યાયપુરઃસરાઃ સ્મૃતાઃ॥

આનદ્ધા પિહિતા નાસા તનુસ્રાવપ્રવર્તિની।
ગલતાલ્વોષ્ઠશોષશ્ચ નિસ્તોદઃ શઙ્ખયોસ્તથા॥

સ્વરોપઘાતશ્ચ ભવેત્ પ્રતિશ્યાયેઽનિલાત્મકે।
ઉષ્ણઃ સપીતકઃ સ્રાવો ઘ્રાણાત્ સ્રવતિ પૈત્તિકે॥

કૃશોઽતિપાણ્ડુઃ સન્તપ્તો ભવેત્તૃષ્ણાનિપીડિતઃ(તૃષ્ણાભિપીડિતઃ)।
સધૂમં સહસા વહ્નિં વમતીવ ચ માનવઃ॥

કફઃ કફકૃતે ઘ્રાણાચ્છુક્લઃ શીતઃ સ્રવેન્મુહુઃ।
શુક્લાવભાસઃ શૂનાક્ષો ભવેદ્ગુરુશિરોમુખઃ॥

શિરોગલૌષ્ઠતાલૂનાં કણ્ડૂયનમતીવ ચ।
ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રતિશ્યાયો યોઽકસ્માદ્વિનિવર્તતે॥

સંપક્વો વાપ્યપક્વો વા સ સર્વપ્રભવઃ સ્મૃતઃ।
લિઙ્ગાનિ ચૈવ સર્વેષાં પીનસાનાં ચ સર્વજે॥

રક્તજે તુ પ્રતિશ્યાયે રક્તાસ્રાવઃ પ્રવર્તતે।
તામ્રાક્ષશ્ચ ભવેજ્જન્તુરુરોઘાતપ્રપીડિતઃ॥

દુર્ગન્ધોચ્છ્વાસવદનસ્તથા ગન્ધાન્ન વેત્તિ ચ।
મૂર્ચ્છન્તિ ચાત્ર કૃમયઃ શ્વેતાઃ સ્નિગ્ધાસ્તથાણવઃ॥

કૃમિમૂર્ધવિકારેણ સમાનં ચાસ્ય લક્ષણમ્।
પ્રક્લિદ્યતિ પુનર્નાસા પુઅનશ્ચ પરિશુષ્યતિ॥

મુહુરાનહ્યતે ચાપિ મુહુર્વિવ્રિયતે તથા।
નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસદૌર્ગન્ધ્યં તથા ગન્ધાન્ન વેત્તિ ચ॥

એવં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયં જાનીયાત્ કૃચ્છ્રસાધનમ્।
સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ॥

કાલેન રોગજનના જાયન્તે દુષ્ટપીનસાઃ।
બાધિર્યમાન્ધ્યમઘ્રાણં ઘોરાંશ્ચ નયનામયાન્।
કાસાગ્નિસાદશોફાંશ્ચ વૃદ્ધાઃ કુર્વન્તિ પીનસાઃ॥

નવં પ્રતિશ્યાયમપાસ્ય સર્વમુપાચરેત્ સર્પિષ એવ પાનૈઃ।
સ્વેદૈર્વિચિત્રૈર્વમનૈશ્ચ યુક્તૈઃ કાલોપપન્નૈરવપીડનૈશ્ચ॥

અપચ્યમાનસ્ય હિ પાચનાર્થં સ્વેદો હિતોઽમ્લૈરહિમં ચ ભોજ્યમ્।
નિષેવ્યમાણં પયસાઆર્દ્રકં વા સંપાચયેદિક્ષુવિકારયોગૈઃ॥

પક્વં ઘનં ચાપ્યવલમ્બમાનં શિરોવિરેકૈરપકર્ષયેત્તમ્।
વિરેચનાસ્થાપનધૂમપાનૈરવેક્ષ્ય દોષાન્ કવલગ્રહૈશ્ચ॥

નિવાતશય્યાસનચેષ્ટનાનિ મૂર્ધ્નો ગુરૂષ્ણં ચ તથૈવ વાસઃ।
તીક્ષ્ણા વિરેકાઃ શિરસઃ સધૂમા રૂક્ષં યવાન્નં વિજયા ચ સેવ્યા॥

શીતામ્બુયોષિચ્છિશિરાવગાહચિન્તાતિરૂક્ષાશનવેગરોધાન્।
શોકં ચ મદ્યાનિ નવાનિ ચૈવ વિવર્જયેત્ પીનસરોગજુષ્ટઃ॥

છર્દ્યઙ્ગસાદજ્વરગૌરવાર્તમરોચકારત્યતિસારયુક્તમ્।
વિલઙ્ઘનૈઃ પાચનદીપનીયૈરુપાચરેત્ પીનસિનં યથાવત્॥

બહુદ્રવૈર્વાતકફોપસૃષ્ટં પ્રચ્છર્દયેત્ પીનસિનં વયઃસ્થમ્।
ઉપદ્રવાંશ્ચાપિ યથોપદેશં સ્વૈર્ભેષજૈર્ભોજનસંવિધાનૈઃ।
જયેદ્વિદિત્વા મૃદુતાં ગતેષુ પ્રાગ્લક્ષણેષૂક્તમથાદિશેચ્ચ॥

વાતિકે તુ પ્રતિશ્યાયે પિબેત્ સર્પિર્યથાક્રમમ્।
પઞ્ચભિર્લવણૈઃ સિદ્ધં પ્રથમેન ગણેન ચ॥

નસ્યાદિષુ વિધિં કૃત્સ્નમવેક્ષેતાર્દિતેરિતમ્।
પિત્તરક્તોત્થયોઃ પેયં સર્પિર્મધુરકૈઃ શૃતમ્॥

પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ કુર્યાદપિ ચ શીતલાન્।
શ્રીસર્જરસપત્તઙ્ગપ્રિયઙ્ગુમધુશર્કરાઃ॥

દ્રાક્ષામધૂલિકાગોજીશ્રીપર્ણીમધુફૈસ્તથા।
યુજ્યન્તે કવલાશ્ચાત્ર વિરેકો મધુરૈરપિ॥

ધવત્વક્ત્રિફલાશ્યામાતિલ્વકૈર્મધુકેન ચ।
શ્રીપર્ણીરજનીમિશ્રૈઃ ક્ષીરે દશગુણે પચેત્॥

તૈલં કાલોપપન્નં તન્નસ્યં સ્યાદનયોર્હિતમ્।
કફજે સર્પિષા સ્નિગ્ધં તિલમાષવિપક્વયા॥

યવાગ્વા વામયેદ્વાન્તઃ કફઘ્નં ક્રમમાચરેત્।
ઉભે બલે બૃહત્યૌ ચ વિડઙ્ગં સત્રિકણ્ટકમ્॥

શ્વેતામૂલં સદાભદ્રાં વર્ષભૂં ચાત્ર સંહરેત્।
તૈલમેભિર્વિપક્વં તુ નસ્યમસ્યોપકલ્પયેત્॥

સરલાકિણિહીદારુનિકુમ્ભેઙ્ગુદિભિઃ કૃતાઃ।
વર્તયશ્ચોપયોજ્યાઃ સ્યુર્ધૂમપાને યથાવિધિ॥

સર્પીંષિ કટુતિક્તાનિ તીક્ષ્ણધૂમાઃ કટૂનિ ચ।
ભેષજાન્યુપયુક્તાનિ હન્યુઃ સર્વપ્રકોપજમ્॥

રસાઞ્જને સાતિવિષે મુસ્તાયાં ભદ્રદારુણિ।
તૈલં વિપક્વં નસ્યાર્થે વિદધ્યાચ્ચાત્ર બુદ્ધિમાન્॥

મુસ્તા તેજોવતી પાઠા કટ્ફલં કટુકા વચા।
સર્ષપાઃ પિપ્પલીમૂલં પિપ્પલ્યઃ સૈન્ધવાગ્નિકૌ॥

તુત્થં કરઞ્જબીજં ચ લવણં ભદ્રદારુ ચ।
એતૈઃ કૃતં કષાયં તુ કવલે સંપ્રયોજયેત્॥

હિતં મૂર્ધવિરેકે ચ તૈલમેભિર્વિપાચિતમ્।
ક્ષીરમર્ધજલે ક્વાથ્યં જાઙ્ગલૈર્મૃગપક્ષિભિઃ॥

પુષ્પૈર્વિમિશ્રં જલજૈર્વાતઘ્નૈરૌષધૈરપિ।
હિમે ક્ષીરાવશિષ્ટેઽસ્મિન્ ઘૃતમુત્પાદ્ય યત્નતઃ॥

સર્વગન્ધસિતાનન્તામધુકં ચન્દનં તથા।
આવાપ્ય વિપચેદ્ભૂયો દશક્ષીરં તુ તદ્ઘૃતમ્॥

નસ્યે પ્રયુક્તમુદ્રિક્તાન્ પ્રતિશ્યાયાન્ વ્યપોહતિ।
યથાસ્વં દોષશમનૈસ્તૈલં કુર્યાચ્ચ યત્નતઃ॥

સમૂત્રપિત્તાશ્ચોદ્દિષ્ટાઃ ક્રિયાઃ કૃમિષુ યોજયેત્।
યાપનાર્થં કૃમિઘ્નાનિ ભેષજાનિ ચ બુદ્ધિમાન્॥