Sushruta Samhita · Chapter 6.17
athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
trayaḥ sādhyāstrayo'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca bhavanti hi/
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ//
dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca/
pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ śastrakṣatādṛte//
nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ/
ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare//
tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā/
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā//
gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā/
vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṅguptāphalāni ca//
catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane hitāḥ/
kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ//
puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ/
sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ//
añjayed dvādapi bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau/
āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām//
piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktaṃ prayojyamathavāñjanam/
nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdrasaiḥ//
guḍikāñjanametadvā dinarātryandhayorhitam/
rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam//
gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye/
śītaṃ sauvīrakaṃ vāpi piṣṭvātha rasabhāvitam//
kūrmapittena matimān bhāvayedrauhitena vā/
cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye//
kāśmarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ/
sakṣaudramañjanaṃ tadvaddhitamatrāmaye sadā//
srotojaṃ saindhavaṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet/
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ//
kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā/
tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdrase//
kṛtāstā vartayaḥ piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ/
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ//
saphenā vartayaḥ piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ/
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet//
kṣudrāñjanaṃ rasenānyadyakdtastraiphale'pi vā/
gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ//
saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ veṇugahvare/
medo yakṛdghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saidhavaṃ madhu//
rasamāmalakāccāpi pakvaṃ samyaṅnidhāpayet/
kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrāñjanaṃ hitam//
hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam/
yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye//
vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā/
niṣevitaṃ tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu//
tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam/
prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayet kṣapāndhyaṃ sakdṛañjanānnṛṇām//
plīhā yakṛccāpyupabhākṣite ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute/
te sārṣapasnehasamāyute'ñjanaṃ naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite//
nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe yakṛd(śakṛd)gavām/
sacandaneyaṃ guṭikāthavāñjanaṃ praśasyate vai divaseṣvapaśyatām//
bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ/
virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā//
payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailameva tu/
bhavedghṛtaṃ traiphalameva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ//
trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam/
purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam//
hitaṃ ca vidyāttriphalāghṛtaṃ sadā kṛtaṃ ca yanmeṣaviṣāṇanāmabhiḥ/
sadāvalihyāttriphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhāṃ timire'tha pittaje//
samīraje tailayutāṃ kaphātmake madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ/
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam//
hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike hyajāvikaṃ yanmadhurairvipācitam/
tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe tathāṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ//
sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam/
jalodbhavānūpajamāṃsasṃskṛtādghṛtaṃ vidheyaṃ payaso yadutthitam//
sasaindhavaḥ kravyabhugeṇamāṃsayorhitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ/
vasātha gṛdhroragatāmracūḍajā sadā praśastā madhukānvitāñjane//
pratyañjanaṃ srotasi yatsamutthitaṃ kramādrasakṣīraghṛteṣu bhāvitam/
sthitaṃ daśāhatrayametadañjanaṃ kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite//
tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ sadāñjanaṃ syāttimire'tha rāgiṇi/
subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate//
havirhitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam/
tattarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ//
rasāñjanakṣaudrasitāmanaḥśilāḥ kṣudrāñjanaṃ tanmadhukena saṃyutam/
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭhamuśanti tadvidaḥ//
bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane cātra hitaṃ tu tutthakam/
sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasaṃmitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati//
palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudreṇa yuktā madirāgramiśritāḥ/
uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacettu nasyaṃ kapharogaśāntaye//
viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayeddhūmadhuśīrasaṃyutāḥ/
vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇam//
samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca/
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ//
hite ca kāsīsarasāñjane tathā vadanti pathye guḍanāgarairyute/
yadañjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ samūtravarge triphalodake śṛte//
niśācarāsthisthitametadañjanaṃ kṣipecca māsaṃ salile'sthire punaḥ/
meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte prayojayet//
kriyāśca sarvāḥ kṣatajodbhave hitaḥ kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt/
kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ samīkṣya doṣeṣu yathāsvameva ca//
doṣodaye naiva ca viplutiṃgate dravyāṇi nasyādiṣu yojayedbudhaḥ/
punaśca kalpe'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate'nyastamapīha yojayet//
ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ paṭolamudgāmalakaṃ yavānapi/
niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorarāttimirānna vidyate//
śatāvarīpāyasa eva kevalastathā kṛto vāāmalakeṣu pāyasaḥ/
prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati//
jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ varavāstukaṃ ca/
cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca//
paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni/
śākāni śigrvārtagalāni caiva hitāni dṛṣṭerghṛtasādhitāni//
vivarjayetsirāmokṣaṃ timire rāgamāgate/
yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam//
arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam/
kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāttṛtīye yāpyamucyate//
rāgaprāpteṣvapi hitāstimireṣu tathā kriyāḥ/
yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāścāpi jalaukasaḥ//
ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye/
na cedardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ//
viṣamo vā tanurmadhye rājimān vā bahuprabhaḥ/
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ//
snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale/
yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam//
matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇānmuktvā hyapāṅgataḥ/
unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite//
nādho nordhvaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ/
śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā//
madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā/
dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat//
vāribindvāgamaḥ samyag bhavecchabdestathā vyadhe/
saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ//
sthire doṣe cale vāpi svedayedakṣi bāhyataḥ/
samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgairanilanāśanaiḥ//
śalākāgreṇa tu tato nirlikheddṛṣṭimaṇḍalam/
vidhyato yo'nyapārśve'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam//
ucchiṅghanena hartavyo dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ/
nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate//
tadāsau likhitā samyag jñeyā yā cāpi nirvyathā/
(evaṃ tvaśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate'pi vā//
snehādyairupapannasya vyadho bhūyo vidhīyate/
) tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ//
ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet/
tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca//
udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni ca/
tatkālaṃ nācaredūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat//
tryahāt tryahācca dhāveta kaṣāyairanilāpahaiḥ/
vāyorbhayāt tryahādūrdhvaṃ svedayedakṣi pūrvavat//
daśāhamevaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanam/
paścātkarma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā//
sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ṛca vivarjitāḥ/
na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyedanyatrābhihitādbhiṣak//
pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhādvisarpatā/
tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam//
apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ/
tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāccoṣṇājyasecanam//
vyadhenāsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate/
tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam//
athāpyupari viddhe tu kaṣṭā ruk saṃpravartate/
tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate//
śūlāśrurāgāstvatyarthamadhovedhena picchilaḥ/
śalākāmanu cāsrāvastatra pūrvacikitsitam//
rāgāśruvedanāstambhaharṣāścātivighaṭṭite/
snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpyanuvāsanam//
doṣastvadho'pakṛṣṭo'pi taruṇaḥ punarūrdhvagaḥ/
kuryācchuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam//
madhuraistatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanam/
śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiśca bhojanam//
doṣastu saṃjātabalo ghanaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ/
prāpya naśyecchalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam//
mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ/
doṣaḥ pratyeti kopācca viddho'titaruṇaśca yaḥ//
śalākā karkaśā śūlaṃ kharā doṣapariplutim/
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā tīkṣṇā hiṃsyādanekadhā//
jalāsrāvaṃ tu viṣamā kriyāsaṅgamathāsthirā/
karoti varjitā doṣaistasmādebhirhitā bhavet//
aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā/
aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayormukulākṛtiḥ//
tāmrāyasī śātakumbhī śalākā syādaninditā/
rāgaḥ śopho'rbudaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā//
adhimanthādayaścānye rogāḥ syurvyadhadoṣajāḥ/
ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tānupācaret//
rujāyāmakṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me/
gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ//
sukhālepaḥ prayojyo'yaṃ vedanārāgaśāntaye/
mṛdubhṛṣṭaistilairvāpi siddhārthakasamāyutaiḥ//
mātuluṅgarasopetaiḥ sukhālepastadarthakṛt/
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukairapi//
ajākṣīrānvitairlepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate/
dārupadmakaśuṇṭhībhirevameva kṛto'pi vā//
drākṣāmadhukakuṣṭhairvā tadvat saidhavasaṃyutaiḥ/
rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukairvāpyajāpayaḥ//
śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇam/
madhukotpalakuṣṭhairvā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ/
sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam//
śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ/
sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpirdāhaśūlanibarhaṇam//
vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiścaturguṇe/
kākolyādipratīvāpaṃ tadyuñjyāt sarvakarmasu//
śāmyatyevaṃ na cecchūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet/
tataḥ sirāṃ dahedvāpi matimān kīrtitaṃ yathā//
dṛṣṭerataḥ prasādārthamañjane śṛṇu me śubhe/
meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayorapi//
sumanāyāśca puṣpāṇi muktā vaidūryameva ca/
ajākṣīreṇa saṃpiṣya tāmre saptāhamāvapet//
pravidhāya ca tadvartīryojayeccāñjane bhiṣak/
srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām//
maricāni ca tadvartīḥ kārayeccāpi pūrvavat/
dṛṣṭisthairyārthametattu vidadhyādañjane hitam//
bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca/
kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0