Language

ENहिગુ
Scripture Library

Sushruta Samhita · Chapter 6.17

6.17.1

athāto dṛṣṭigatarogapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

6.17.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

6.17.3

trayaḥ sādhyāstrayo'sādhyā yāpyāḥ ṣaṭ ca bhavanti hi/
tatraikasya pratīkāraḥ kīrtito dhūmadarśinaḥ//

6.17.4

dṛṣṭau pittavidagdhāyāṃ vidagdhāyāṃ kaphena ca/
pittaśleṣmaharaṃ kuryādvidhiṃ śastrakṣatādṛte//

6.17.5

nasyasekāñjanālepapuṭapākaiḥ satarpaṇaiḥ/
ādye tu traiphalaṃ peyaṃ sarpistraivṛtamuttare//

6.17.6

tailvakaṃ cobhayoḥ pathyaṃ kevalaṃ jīrṇameva vā/
gairikaṃ saindhavaṃ kṛṣṇā godantasya maṣī tathā//

6.17.7

gomāṃsaṃ maricaṃ bījaṃ śirīṣasya manaḥśilā/
vṛntaṃ kapitthānmadhunā svayaṅguptāphalāni ca//

6.17.8

catvāra ete yogāḥ syurubhayorañjane hitāḥ/
kubjakāśokaśālāmrapriyaṅgunalinotpalaiḥ//

6.17.9

puṣpairhareṇukṛṣṇāhvāpathyāmalakasaṃyutaiḥ/
sarpirmadhuyutaiścūrṇairveṇunāḍyāmavasthitaiḥ//

6.17.10

añjayed dvādapi bhiṣak pittaśleṣmavibhāvitau/
āmrajambūdbhavaṃ puṣpaṃ tadrasena hareṇukām//

6.17.11

piṣṭvā kṣaudrājyasaṃyuktaṃ prayojyamathavāñjanam/
nalinotpalakiñjalkagairikairgośakṛdrasaiḥ//

6.17.12

guḍikāñjanametadvā dinarātryandhayorhitam/
rasāñjanarasakṣaudratālīśasvarṇagairikam//

6.17.13

gośakṛdrasasaṃyuktaṃ pittopahatadṛṣṭaye/
śītaṃ sauvīrakaṃ vāpi piṣṭvātha rasabhāvitam//

6.17.14

kūrmapittena matimān bhāvayedrauhitena vā/
cūrṇāñjanamidaṃ nityaṃ prayojyaṃ pittaśāntaye//

6.17.15

kāśmarīpuṣpamadhukadārvīrodhrarasāñjanaiḥ/
sakṣaudramañjanaṃ tadvaddhitamatrāmaye sadā//

6.17.16

srotojaṃ saindhavaṃ reṇukāṃ cāpi peṣayet/
ajāmūtreṇa tā vartyaḥ kṣaṇadāndhyāñjane hitāḥ//

6.17.17

kālānusārivāṃ kṛṣṇāṃ nāgaraṃ madhukaṃ tathā/
tālīśapatraṃ kṣaṇade gāṅgeyaṃ ca yakṛdrase//

6.17.18

kṛtāstā vartayaḥ piṣṭāśchāyāśuṣkāḥ sukhāvahāḥ/
manaḥśilābhayāvyoṣabalākālānusārivāḥ//

6.17.19

saphenā vartayaḥ piṣṭāśchāgakṣīrasamanvitāḥ/
gomūtrapittamadirāyakṛddhātrīrase pacet//

6.17.20

kṣudrāñjanaṃ rasenānyadyakdtastraiphale'pi vā/
gomūtrājyārṇavamalapippalīkṣaudrakaṭphalaiḥ//

6.17.21

saindhavopahitaṃ yuñjyānnihitaṃ veṇugahvare/
medo yakṛdghṛtaṃ cājaṃ pippalyaḥ saidhavaṃ madhu//

6.17.22

rasamāmalakāccāpi pakvaṃ samyaṅnidhāpayet/
kośe khadiranirmāṇe tadvat kṣudrāñjanaṃ hitam//

6.17.23

hareṇumagadhājāsthimajjailāyakṛdanvitam/
yakṛdrasenāñjanaṃ vā śleṣmopahatadṛṣṭaye//

6.17.24

vipācya godhāyakṛdardhapāṭitaṃ supūritaṃ māgadhikābhiragninā/
niṣevitaṃ tadyakṛdañjanena nihanti naktāndhyamasaṃśayaṃ khalu//

6.17.25

tathā yakṛcchāgabhavaṃ hutāśane vipācya samyaṅmagadhāsamanvitam/
prayojitaṃ pūrvavadāśvasaṃśayaṃ jayet kṣapāndhyaṃ sakdṛañjanānnṛṇām//

6.17.26

plīhā yakṛccāpyupabhākṣite ubhe prakalpya śūlye ghṛtatailasaṃyute/
te sārṣapasnehasamāyute'ñjanaṃ naktāndhyamāśveva hataḥ prayojite//

6.17.27

nadījaśimbītrikaṭūnyathāñjanaṃ manaḥśilā dve ca niśe yakṛd(śakṛd)gavām/
sacandaneyaṃ guṭikāthavāñjanaṃ praśasyate vai divaseṣvapaśyatām//

6.17.28

bhavanti yāpyāḥ khalu ye ṣaḍāmayā haredasṛkteṣu sirāvimokṣaṇaiḥ/
virecayeccāpi purāṇasarpiṣā virecanāṅgopahitena sarvadā//

6.17.29

payovimiśraṃ pavanodbhave hitaṃ vadanti pañcāṅgulatailameva tu/
bhavedghṛtaṃ traiphalameva śodhanaṃ viśeṣataḥ śoṇitapittarogayoḥ//

6.17.30

trivṛdvirekaḥ kaphaje praśasyate tridoṣaje tailamuśanti tatkṛtam/
purāṇasarpistimireṣu sarvaśo hitaṃ bhavedāyasabhājanasthitam//

6.17.31

hitaṃ ca vidyāttriphalāghṛtaṃ sadā kṛtaṃ ca yanmeṣaviṣāṇanāmabhiḥ/
sadāvalihyāttriphalāṃ sucūrṇitāṃ ghṛtapragāḍhāṃ timire'tha pittaje//

6.17.32

samīraje tailayutāṃ kaphātmake madhupragāḍhāṃ vidadhīta yuktitaḥ/
gavāṃ śakṛtkvāthavipakvamuttamaṃ hitaṃ tu tailaṃ timireṣu nāvanam//

6.17.33

hitaṃ ghṛtaṃ kevala eva paittike hyajāvikaṃ yanmadhurairvipācitam/
tailaṃ sthirādau madhure ca yadgaṇe tathāṇutailaṃ pavanāsṛgutthayoḥ//

6.17.34

sahāśvagandhātibalāvarīśṛtaṃ hitaṃ ca nasye trivṛtaṃ yadīritam/
jalodbhavānūpajamāṃsasṃskṛtādghṛtaṃ vidheyaṃ payaso yadutthitam//

6.17.35

sasaindhavaḥ kravyabhugeṇamāṃsayorhitaḥ sasarpiḥ samadhuḥ puṭāhvayaḥ/
vasātha gṛdhroragatāmracūḍajā sadā praśastā madhukānvitāñjane//

6.17.36

pratyañjanaṃ srotasi yatsamutthitaṃ kramādrasakṣīraghṛteṣu bhāvitam/
sthitaṃ daśāhatrayametadañjanaṃ kṛṣṇoragāsye kuśasaṃpraveṣṭite//

6.17.37

tanmālatīkorakasaindhavāyutaṃ sadāñjanaṃ syāttimire'tha rāgiṇi/
subhāvitaṃ vā payasā dinatrayaṃ kācāpahaṃ śāstravidaḥ pracakṣate//

6.17.38

havirhitaṃ kṣīrabhavaṃ tu paittike vadanti nasye madhurauṣadhaiḥ kṛtam/
tattarpaṇe caiva hitaṃ prayojitaṃ sajāṅgalasteṣu ca yaḥ puṭāhvayaḥ//

6.17.39

rasāñjanakṣaudrasitāmanaḥśilāḥ kṣudrāñjanaṃ tanmadhukena saṃyutam/
samāñjanaṃ vā kanakākarodbhavaṃ sucūrṇitaṃ śreṣṭhamuśanti tadvidaḥ//

6.17.40

bhilloṭagandhodakasekasecitaṃ pratyañjane cātra hitaṃ tu tutthakam/
sameṣaśṛṅgāñjanabhāgasaṃmitaṃ jalodbhavaṃ kācamalaṃ vyapohati//

6.17.41

palāśarohītamadhūkajā rasāḥ kṣaudreṇa yuktā madirāgramiśritāḥ/
uśīralodhratriphalāpriyaṅgubhiḥ pacettu nasyaṃ kapharogaśāntaye//

6.17.42

viḍaṅgapāṭhākiṇihīṅgudītvacaḥ prayojayeddhūmadhuśīrasaṃyutāḥ/
vanaspatikvāthavipācitaṃ ghṛtaṃ hitaṃ haridrānalade ca tarpaṇam//

6.17.43

samāgadho mākṣikasaindhavāḍhyaḥ sajāṅgalaḥ syāt puṭapāka eva ca/
manaḥśilātryūṣaṇaśaṅkhamākṣikaiḥ sasindhukāsīsarasāñjanaiḥ kriyāḥ//

6.17.44

hite ca kāsīsarasāñjane tathā vadanti pathye guḍanāgarairyute/
yadañjanaṃ vā bahuśo niṣecitaṃ samūtravarge triphalodake śṛte//

6.17.45

niśācarāsthisthitametadañjanaṃ kṣipecca māsaṃ salile'sthire punaḥ/
meṣasya puṣpairmadhukena saṃyutaṃ tadañjanaṃ sarvakṛte prayojayet//

6.17.46

kriyāśca sarvāḥ kṣatajodbhave hitaḥ kramaḥ parimlāyini cāpi pittahṛt/
kramo hitaḥ syandaharaḥ prayojitaḥ samīkṣya doṣeṣu yathāsvameva ca//

6.17.47

doṣodaye naiva ca viplutiṃgate dravyāṇi nasyādiṣu yojayedbudhaḥ/
punaśca kalpe'ñjanavistaraḥ śubhaḥ pravakṣyate'nyastamapīha yojayet//

6.17.48

ghṛtaṃ purāṇaṃ triphalāṃ śatāvarīṃ paṭolamudgāmalakaṃ yavānapi/
niṣevamāṇasya narasya yatnato bhayaṃ sughorarāttimirānna vidyate//

6.17.49

śatāvarīpāyasa eva kevalastathā kṛto vāāmalakeṣu pāyasaḥ/
prabhūtasarpistriphalodakottaro yavaudano vā timiraṃ vyapohati//

6.17.50

jīvantiśākaṃ suniṣaṇṇakaṃ ca sataṇḍulīyaṃ varavāstukaṃ ca/
cillī tathā mūlakapotikā ca dṛṣṭerhitaṃ śākunajāṅgalaṃ ca//

6.17.51

paṭolakarkoṭakakāravellavārtākutarkārikarīrajāni/
śākāni śigrvārtagalāni caiva hitāni dṛṣṭerghṛtasādhitāni//

6.17.52

vivarjayetsirāmokṣaṃ timire rāgamāgate/
yantreṇotpīḍito doṣo nihanyādāśu darśanam//

6.17.53

arāgi timiraṃ sādhyamādyaṃ paṭalamāśritam/
kṛcchraṃ dvitīye rāgi syāttṛtīye yāpyamucyate//

6.17.54

rāgaprāpteṣvapi hitāstimireṣu tathā kriyāḥ/
yāpanārthaṃ yathoddiṣṭāḥ sevyāścāpi jalaukasaḥ//

6.17.55

ślaiṣmike liṅganāśe tu karma vakṣyāmi siddhaye/
na cedardhendugharmāmbubindumuktākṛtiḥ sthiraḥ//

6.17.56

viṣamo vā tanurmadhye rājimān vā bahuprabhaḥ/
dṛṣṭistho lakṣyate doṣaḥ sarujo vā salohitaḥ//

6.17.57

snigdhasvinnasya tasyātha kāle nātyuṣṇaśītale/
yantritasyopaviṣṭasya svāṃ nāsāṃ paśyataḥ samam//

6.17.58

matimān śuklabhāgau dvau kṛṣṇānmuktvā hyapāṅgataḥ/
unmīlya nayane samyak sirājālavivarjite//

6.17.59

nādho nordhvaṃ na pārśvābhyāṃ chidre daivakṛte tataḥ/
śalākayā prayatnena viśvastaṃ yavavakrayā//

6.17.60

madhyapradeśinyaṅguṣṭhasthirahastagṛhītayā/
dakṣiṇena bhiṣak savyaṃ vidhyet savyena cetarat//

6.17.61

vāribindvāgamaḥ samyag bhavecchabdestathā vyadhe/
saṃsicya viddhamātraṃ tu yoṣitstanyena kovidaḥ//

6.17.62

sthire doṣe cale vāpi svedayedakṣi bāhyataḥ/
samyak śalākāṃ saṃsthāpya bhaṅgairanilanāśanaiḥ//

6.17.63

śalākāgreṇa tu tato nirlikheddṛṣṭimaṇḍalam/
vidhyato yo'nyapārśve'kṣṇastaṃ ruddhvā nāsikāpuṭam//

6.17.64

ucchiṅghanena hartavyo dṛṣṭimaṇḍalagaḥ kaphaḥ/
nirabhra iva gharmāṃśuryadā dṛṣṭiḥ prakāśate//

6.17.65

tadāsau likhitā samyag jñeyā yā cāpi nirvyathā/
(evaṃ tvaśakye nirhartuṃ doṣe pratyāgate'pi vā//

6.17.66

snehādyairupapannasya vyadho bhūyo vidhīyate/
) tato dṛṣṭeṣu rūpeṣu śalākāmāharecchanaiḥ//

6.17.67

ghṛtenābhyajya nayanaṃ vastrapaṭṭena veṣṭayet/
tato gṛhe nirābādhe śayītottāna eva ca//

6.17.68

udgārakāsakṣavathuṣṭhīvanotkampanāni ca/
tatkālaṃ nācaredūrdhvaṃ yantraṇā snehapītavat//

6.17.69

tryahāt tryahācca dhāveta kaṣāyairanilāpahaiḥ/
vāyorbhayāt tryahādūrdhvaṃ svedayedakṣi pūrvavat//

6.17.70

daśāhamevaṃ saṃyamya hitaṃ dṛṣṭiprasādanam/
paścātkarma ca seveta laghvannaṃ cāpi mātrayā//

6.17.71

sirāvyadhavidhau pūrvaṃ narā ye ṛca vivarjitāḥ/
na teṣāṃ nīlikāṃ vidhyedanyatrābhihitādbhiṣak//

6.17.72

pūryate śoṇitenākṣi sirāvedhādvisarpatā/
tatra strīstanyayaṣṭyāhvapakvaṃ seke hitaṃ ghṛtam//

6.17.73

apāṅgāsannaviddhe tu śophaśūlāśruraktatāḥ/
tatropanāhaṃ bhrūmadhye kuryāccoṣṇājyasecanam//

6.17.74

vyadhenāsannakṛṣṇena rāgaḥ kṛṣṇaṃ ca pīḍyate/
tatrādhaḥśodhanaṃ sekaḥ sarpiṣā raktamokṣaṇam//

6.17.75

athāpyupari viddhe tu kaṣṭā ruk saṃpravartate/
tatra koṣṇena haviṣā pariṣekaḥ praśasyate//

6.17.76

śūlāśrurāgāstvatyarthamadhovedhena picchilaḥ/
śalākāmanu cāsrāvastatra pūrvacikitsitam//

6.17.77

rāgāśruvedanāstambhaharṣāścātivighaṭṭite/
snehasvedau hitau tatra hitaṃ cāpyanuvāsanam//

6.17.78

doṣastvadho'pakṛṣṭo'pi taruṇaḥ punarūrdhvagaḥ/
kuryācchuklāruṇaṃ netraṃ tīvraruṅnaṣṭadarśanam//

6.17.79

madhuraistatra siddhena ghṛtenākṣṇaḥ prasecanam/
śirobastiṃ ca tenaiva dadyānmāṃsaiśca bhojanam//

6.17.80

doṣastu saṃjātabalo ghanaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ/
prāpya naśyecchalākāgraṃ tanvabhramiva mārutam//

6.17.81

mūrdhābhighātavyāyāmavyavāyavamimūrcchanaiḥ/
doṣaḥ pratyeti kopācca viddho'titaruṇaśca yaḥ//

6.17.82

śalākā karkaśā śūlaṃ kharā doṣapariplutim/
vraṇaṃ viśālaṃ sthūlāgrā tīkṣṇā hiṃsyādanekadhā//

6.17.83

jalāsrāvaṃ tu viṣamā kriyāsaṅgamathāsthirā/
karoti varjitā doṣaistasmādebhirhitā bhavet//

6.17.84

aṣṭāṅgulāyatā madhye sūtreṇa pariveṣṭitā/
aṅguṣṭhaparvasamitā vaktrayormukulākṛtiḥ//

6.17.85

tāmrāyasī śātakumbhī śalākā syādaninditā/
rāgaḥ śopho'rbudaṃ coṣo budbudaṃ śūkarākṣitā//

6.17.86

adhimanthādayaścānye rogāḥ syurvyadhadoṣajāḥ/
ahitācārato vāpi yathāsvaṃ tānupācaret//

6.17.87

rujāyāmakṣirāge vā yogān bhūyo nibodha me/
gairikaṃ sārivā dūrvā yavapiṣṭaṃ ghṛtaṃ payaḥ//

6.17.88

sukhālepaḥ prayojyo'yaṃ vedanārāgaśāntaye/
mṛdubhṛṣṭaistilairvāpi siddhārthakasamāyutaiḥ//

6.17.89

mātuluṅgarasopetaiḥ sukhālepastadarthakṛt/
payasyāsārivāpatramañjiṣṭhāmadhukairapi//

6.17.90

ajākṣīrānvitairlepaḥ sukhoṣṇaḥ pathya ucyate/
dārupadmakaśuṇṭhībhirevameva kṛto'pi vā//

6.17.91

drākṣāmadhukakuṣṭhairvā tadvat saidhavasaṃyutaiḥ/
rodhrasaindhavamṛdvīkāmadhukairvāpyajāpayaḥ//

6.17.92

śṛtaṃ seke prayoktavyaṃ rujārāganivāraṇam/
madhukotpalakuṣṭhairvā drākṣālākṣāsitāyutaiḥ/
sasaindhavaiḥ śṛtaṃ kṣīraṃ rujārāganibarhaṇam//

6.17.93

śatāvarīpṛthakparṇīmustāmalakapadmakaiḥ/
sājakṣīraiḥ śṛtaṃ sarpirdāhaśūlanibarhaṇam//

6.17.94

vātaghnasiddhe payasi siddhaṃ sarpiścaturguṇe/
kākolyādipratīvāpaṃ tadyuñjyāt sarvakarmasu//

6.17.95

śāmyatyevaṃ na cecchūlaṃ snigdhasvinnasya mokṣayet/
tataḥ sirāṃ dahedvāpi matimān kīrtitaṃ yathā//

6.17.96

dṛṣṭerataḥ prasādārthamañjane śṛṇu me śubhe/
meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi śirīṣadhavayorapi//

6.17.97

sumanāyāśca puṣpāṇi muktā vaidūryameva ca/
ajākṣīreṇa saṃpiṣya tāmre saptāhamāvapet//

6.17.98

pravidhāya ca tadvartīryojayeccāñjane bhiṣak/
srotojaṃ vidrumaṃ phenaṃ sāgarasya manaḥśilām//

6.17.99

maricāni ca tadvartīḥ kārayeccāpi pūrvavat/
dṛṣṭisthairyārthametattu vidadhyādañjane hitam//

6.17.100

bhūyo vakṣyāmi mukhyāni vistareṇāñjanāni ca/
kalpe nānāprakārāṇi tānyapīha prayojayet//

Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc