Sushruta Samhita · Chapter 6.18

athātaḥ kriyākalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

sarvaśāstrārthatattvajñastapodṛṣṭirudāradhīḥ/
vaiśvāmitraṃ śaśāsātha śiṣyaṃ kāśipatirmuniḥ//

tarpaṇaṃ puṭapākaśca seka āścyotanāñjane/
tatra tatropadiṣṭāni teṣāṃ vyāsaṃ nibodha me//

saṃśuddhadehaśiraso jīrṇānnasya śubhe dine/
pūrvāhṇe vāparāhṇe vā kāryamakṣṇostu tarpaṇam//

vātātaparajohīne veśmanyuttānaśāyinaḥ/
ādhārau māṣacūrṇena klinnena parimaṇḍalau//

samau dṛḍhāvasaṃbādhau kartavyau netrakośayoḥ/
pūrayedghṛtamaṇḍasya vilīnasya sukhodake//

āpakṣmāgrāttataḥ sthāpyaṃ pañca tadvākśatāni tu/
svasthe kaphe ṣaṭ pitte'ṣṭau daśa vāte taduttamam//

rogasthānaviśeṣeṇa kecit kālaṃ pracakṣate/
yathākramopadiṣṭeṣu trīṇyekaṃ pañca sapta ca//

daśa dṛṣṭyāmathāṣṭau ca vākśatāni vibhāvayet/
tataścāpāṅgataḥ snehaṃ srāvayitvākṣi śodhayet//

svinnena yavapiṣṭena snehavīryeritaṃ tataḥ/
yathāsvaṃ dhūmapānena kaphamasya viśodhayet//

ekāhaṃ vā tryahaṃ vāpi pañcāhaṃ ceṣyate param/
tarpaṇe tṛptiliṅgāni netrasyemāni lakṣayet//

sukhasvapnāvabodhatvaṃ vaiśadyaṃ varṇapāṭavam/
nirvṛtirvyādhividhvaṃsaḥ kriyālāghavameva ca//

gurvāvilamatisnigdhamaśrukaṇḍūpadehavat/
jñeyaṃ doṣasamutkliṣṭaṃ netramatyarthatarpitam//

rūkṣamāvilamasrāḍhyamasahaṃ rūpadarśane/
vyādhivṛddhiśca tajjñeyaṃ hīnatarpitamakṣi ca//

ajayordoṣabāhulyāt prayateta cikitsite/
dhūmanasyāñjanaiḥ sekai rūkṣaiḥ snigdhaiśca yogavit//

tāmyatyativiśuṣkaṃ yadrūkṣaṃ yaccātidāruṇam/
śīrṇapakṣmāvilaṃ jihmaṃ rogakliṣṭaṃ ca yadbhṛśam//

tadakṣi tarpaṇādeva labhetorjāmasaṃśayam/
durdinātyuṣṇaśīteṣu cintāyāsabhrameṣu ca//

aśāntopadrave cākṣiṇa tarpaṇaṃ na praśasyate/
puṭapākastathaiteṣu nasyaṃ yeṣu ca garhitam//

tarpaṇārhā na ye proktāḥ snehapānākṣamāśca ye/
tataḥ praśāntadoṣeṣu puṭapākakṣameṣu ca//

puṭapākaḥ prayoktavyo netreṣu bhiṣajā bhavet/
snehano lekhanīyaśca ropaṇīyaśca sa tridhā//

hitaḥ snigdho'tirūkṣasya snigdhasyāpi ca lekhanaḥ/
dṛṣṭerbalārthamaparaḥ pittāsṛgvraṇavātanut//

snehamāṃsavasāmajjamedaḥsvādvauṣadhaiḥ kṛtaḥ/
snehataḥ puṭapākastu dhāryo dve vākśate tu saḥ//

jāṅgalānāṃ yakṛnmāṃsairlekhanadravyasaṃbhṛtaiḥ/
kṛṣṇaloharajastāmraśaṅkhavidrumasindhujaiḥ//

samudraphenakāsīsasrotojadadhimastubhiḥ/
lehano vākśataṃ tasya paraṃ dhāraṇamucyate//

stanyajāṅgalamadhvājyatiktadravyavipācitaḥ/
lekhanāttriguṇaṃ dhāryaḥ puṭapākastu ropaṇaḥ//

vitarettarpaṇoktaṃ tu dhūmaṃ hitvā tu ropaṇam/
snehasvedau dvayoḥ kāryau kāryo naiva ca ropaṇe//

ekāhaṃ vā dvyahaṃ vāpi tryahaṃ vāpyavacāraṇam/
yantraṇā tu kriyākālāddviguṇaṃ kālamiṣyate//

tejāṃsyanilamākāśamādarśaṃ bhāsvarāṇi ca/
nekṣeta tarpite netre puṭapākakṛte tathā//

mithyopacārādanayoryo vyādhirupajāyate/
añjanāścyotanasvedairyathāsvaṃ tamupācaret//

prasannavarṇaṃ viśadaṃ vātātapasahaṃ laghu/
sukhasvapnāvabodhyakṣi puṭapākaguṇānvitam//

atiyogādrujaḥ śophaḥ piḍakāstimirodgamaḥ/
pāko'śru harṣaṇaṃ cāpi hīne doṣodgamastathā//

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi puṭapākaprasādhanam/
dvau bilvamātrau ślakṣṇasya piṇḍau māṃsasya peṣitau//

dravyāṇāṃ bilvamātraṃ tu dravāṇāṃ kuḍavo mataḥ/
tadaikadhyaṃ samāloḍya patraiḥ supariveṣṭitam//

(kāśmarīkumudairaṇḍapadminīkadalībhavaiḥ/
) mṛdāvaliptamaṅgāraiḥ khādirairavakūlayet//

katakāśmantakairaṇḍapāṭalāvṛṣabādaraiḥ/
sakṣīradrumakāṣṭhairvā gomayairvāpi yuktitaḥ//

svinnamuddhṛtya niṣpīḍya rasamādāya taṃ nṛṇām/
tarpaṇoktena vidhinā yathāvadavacārayet//

kanīnake niṣecyaḥ syānnityamuttānaśāyinaḥ/
rakte pitte ca tau śītau koṣṇau vātakaphāpahau//

atyuṣṇatīkṣṇau satataṃ dāhapākakarau smṛtau/
aplutau śītalau cāśrustambharuggharṣakārakau//

atimātrau kaṣāyatvasaṅkocasphuraṇāvahau/
hīnapramāṇau doṣāṇāmutkleśajananau bhṛśam//

yuktau kṛtau dāhaśopharuggharṣasrāvanāśanau/
kaṇḍūpadehadūṣīkāraktarājivināśanau//

tasmāt pariharan doṣān vidadhyāttau sukhāvahau/
vyāpadaśca yathādoṣaṃ nasyadhūmāñjanairjayet//

ādyantayoścāpyanayoḥ sveda uṣṇāmbucailikaḥ/
tathā hito'vasāne ca dhūmaḥ śleṣmasamucchritau//

yathādoṣopayuktaṃ tu nātiprabalamojasā/
rogamāścyotanaṃ hanti sekastu balavattaram//

tau tridhaivopayujyete rogeṣu puṭapākavat/
lekhane sapta cāṣṭau vā bindavaḥ snaihike daśa//

āścyotane prayoktavyā dvādaśaiva tu ropaṇe/
sekasya dviguṇaḥ kālaḥ puṭapākāt paro mataḥ//

athavā kāryanirvṛtterupayogo yathākramam/
pūrvāparāhṇe madhyāhne rujākāleṣu cobhayoḥ//

yogāyogāt snehaseke tarpaṇoktān pracakṣate/
rogāñchirasi saṃbhūtān hatvātiprabalān guṇān//

karoti śiraso bastiruktā ye mūrdhatailikāḥ/
śuddhadehasya sāyāhne yathāvyādhyaśitasya tu//

ṛjvāsīnasya badhnīyādbastikośaṃ tato dṛḍham/
yathāvyādhiśṛtasnehapūrṇaṃ saṃyamya dhārayet//

tarpaṇoktaṃ daśaguṇaṃ yathādoṣaṃ vidhānavit// vyaktarūpeṣu doṣeṣu śuddhakāyasya kevale//

netra eva sthite doṣe prāptamañjanamācaret/
lekhanaṃ ropaṇaṃ cāpi prasādanamathāpi vā//

tatra pañca rasān vyastānādyaikarasavarjitān/
pañcadhā lekhanaṃ yuñjyādyathādoṣamatandritaḥ//

netravartmasirākośasrotaḥśṛṅgāṭakāśritam/
mukhanāsākṣibhirdoṣamojasā srāvayettu tat//

kaṣāyaṃ tiktakaṃ vāpi sasnehaṃ ropaṇaṃ matam/
tatsnehaśaityādvarṇyaṃ syāddṛṣṭeśca balavardhanam//

madhuraṃ snehasaṃpannamañjanaṃ tu prasādanam/
dṛṣṭidoṣaprasādārthaṃ snehanārthaṃ ca taddhitam//

yathādoṣaṃ prayojyāni tāni rogaviśāradaiḥ/
añjanāni yathoktāni prāhṇasāyāhnarātriṣu//

guṭikārasacūrṇāni trividhānyañjanāni tu/
yathāpūrvaṃ balaṃ teṣāṃ śreṣṭhamāhurmanīṣiṇaḥ//

hareṇumātrā vartiḥ syāllekhanasya pramāṇataḥ/
prasādanasya cādhyardhā dviguṇā ropaṇasya ca//

rasāñjanasya mātrā tu yathāvartimitā matā/
dvitricatuḥśalākāśca cūrṇasyāpyanupūrvaśaḥ//

teṣāṃ tulyaguṇānyeva vidadhyādbhājanānyapi/
sauvarṇaṃ rājataṃ śārṅgaṃ tāmraṃ vaidūryakāṃsyajam//

āyasāni ca yojyāni śalākāśca yathākramam/
vaktrayormukulākārā kalāyaparimaṇḍalā//

aṣṭāṅgulā tanurmadhye sukṛtā sādhunigrahā/
audumbaryaśmajā vāpi śārīrī vā hitā bhavet//

vāmenākṣi vinirbhujya hastena susamāhitaḥ/
śalākayā dakṣiṇena kṣipet kānīnamañjanam//

āpāṅgyaṃ vā yathāyogaṃ kuryāccāpi gatāgatam/
vartmopalepi vā yattadaṅgulyaiva prayojayet//

akṣi nāsyantayorañjyādbādhamāno'pi vā bhiṣak/
na cānirvāntadoṣe'kṣṇi dhāvanaṃ saṃprayojayet//

doṣaḥ pratinivṛttaḥ san hanyād dṛṣṭerbalaṃ tathā/
gatadoṣamapetāśru paśyedyat samyagambhasā//

prakṣālyākṣi yathādoṣaṃ kāryaṃ pratyañjanaṃ tataḥ/
śramodāvartaruditamadyakrodhabhayajvaraiḥ//

vegāghātaśirodoṣaiścārtānāṃ neṣyate'ñjanam/
rāgaruktimirāsrāvaśūlasaṃrambhasaṃbhavāt//

nidrākṣaye kriyāśaktiṃ pravāte dṛgbalakṣayam/
rajodhūmahate rāgasrāvādhīmanthasaṃbhavam//

saṃrambhaśūlau nasyānte śiroruji śirorujam/
śiraḥsnāte'tiśīte ca ravāvanudite'pi ca//

doṣasthairyādapārthaṃ syāddoṣotkleśaṃ karoti ca/
ajīrṇe'pyevameva syāt srotomārgāvarodhanāt//

doṣavegodaye dattaṃ kuryāttāṃstānupadravān/
tasmāt pariharan doṣānañjanaṃ sādhu yojayet//

lekhanasya viśeṣeṇa kāla eṣa prakīrtitaḥ/
vyāpadaśca jayedetāḥ sekāścyotanalepanaiḥ//

yathāsvaṃ dhūmakavalairnasyaiścāpi samutthitāḥ/
viśadaṃ laghvanāsrāvi kriyāpaṭu sunirmalam//

saṃśāntopadravaṃ netraṃ viriktaṃ samyagādiśet/
jihmaṃ dāruṇadurvarṇaṃ srastaṃ rūkṣamatīva ca//

netraṃ virekātiyoge syandate cātimātraśaḥ/
tatra saṃtarpaṇaṃ kāryaṃ vidhānaṃ cānilāpaham//

akṣi mandaviriktaṃ syādudagrataradoṣavat/
dhūmanasyāñjanaistatra hitaṃ doṣāvasecanam//

snehavarṇabalopetaṃ prasannaṃ doṣavarjitam/
jñeyaṃ prasādane samyagupayukte'kṣi nirvṛtam//

kiñciddhīnavikāraṃ syāttarpaṇāddhi kṛtādati/
tatra doṣaharaṃ rūkṣaṃ bheṣajaṃ śasyate mṛdu//

sādhāraṇamapi jñeyamevaṃ ropaṇalakṣaṇam/
prasādanavadācaṣṭe tasmin yukte'tibheṣajam//

snehanaṃ ropaṇaṃ vāpi hīnayuktamapārthakam/
kartavyaṃ mātrayā tasmādañjanaṃ siddhimicchatā//

puṭapākakriyādyāsu kriyāsveṣaiva(kriyāsvekaiva) kalpanā/
sahasraśaścāñjaneṣu bījenoktena pūjitāḥ//

dṛṣṭerbalavivṛddhyarthaṃ yāpyarogakṣayāya ca/
rājārhānyañjanāgryāṇi nibodhemānyataḥ param//

aṣṭau bhāgānañjanasya nīlotpalasamatviṣaḥ/
auḍumbaraṃ śātakumbhaṃ rājataṃ ca samāsataḥ//

ekādaśaitān bhāgāṃstu yojayet kuśalo bhiṣak/
mūṣākṣiptaṃ tadādhmātamāvṛtaṃ jātavedasi//

khadirāśmantakāṅgarairgośakṛdbhirathāpi vā/
gavāṃ śakṛdrase mūtre dadhni sarpiṣi mākṣike//

tailamadyavasāmajjasarvagandhodakeṣu ca/
drākṣārasekṣutriphalāraseṣu suhimeṣu ca//

sārivādikaṣāye ca kaṣāye cotpalādike/
niṣecayet pṛthak cainaṃ dhmātaṃ dhmātaṃ punaḥ punaḥ//

tato'ntarīkṣe saptāhaṃ plotabaddhaṃ sthitaṃ jale/
viśoṣya cūrṇayenmuktāṃ sphaṭikaṃ vidrumaṃ tathā//

kālānusārivāṃ cāpi śucirāvāpya yogataḥ/
etaccūrṇāñjanaṃ śreṣṭhaṃ nihitaṃ bhājane śubhe//

dantasphaṭikavaidūryaśaṅkhaśailāsanodbhave/
śātakumbhe'tha śārṅge vā rājate vā susaṃskṛte/
sahasrapākavat pūjāṃ kṛtvā rājñaḥ prayojayet//

tenāñjitākṣo nṛpatirbhavet sarvajanapriyaḥ/
adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭirogavivarjitaḥ//

kuṣṭhaṃ candanamelāśca patraṃ madhukamañjanam/
meṣaśṛṅgasya puṣpāṇi vakraṃ ratnāpi sapta ca//

utpalasya bṛhatyośca padmasyāpi ca keśaram/
nāgapuṣpamuśīrāṇi pippalī tutthamuttamam//

kukkuṭāṇḍakapālāni dārvīṃ pathyāṃ sarocanām/
maricānyakṣamajjānaṃ tulyāṃ ca gṛhagopikām//

kṛtvā sūkṣmaṃ tataścūrṇaṃ nyasedabhyarcya pūrvavat/
etadbhadrodayaṃ nāma sadaivārhati bhūmipaḥ//

vakraṃ samaricaṃ caiva māṃsīṃ śaileyameva ca/
tulyāṃśāni samānaistaiḥ samagraiśca manaḥśilā//

patrasya bhāgāścatvāro dviguṇaṃ sarvato'ñjanam/
tāvacca yaṣṭīmadhukaṃ pūrvavaccaitadañjanam//

manaḥśilāṃ devakāṣṭhaṃ rajanyau triphaloṣaṇam/
lākṣālaśunamañjiṣṭhāsaindhavailāḥ samākṣikāḥ//

rodhraṃ sāvarakaṃ cūrṇamāyasaṃ tāmrameva ca/
kālānusārivāṃ caiva kukkuṭāṇḍadalāni ca//

tulyāni payasā piṣṭvā guṭikāṃ kārayedbudhaḥ/
kaṇḍūtimiraśuklārmaraktarājyupaśāntaye//

kāṃsyāpamārjanamasī madhukaṃ saindhavaṃ tathā/
eraṇḍamūlaṃ ca samaṃ bṛhatyaṃśadvayānvitam//

ājena payasā piṣṭvā tāmrapātraṃ pralepayet/
saptakṛtvastu tā vartyaśchāyāśuṣkā rujāpahāḥ//

pathyātutthakayaṣṭyāhvaistulyairmaricaṣoḍaśā/
pathyā sarvavikāreṣu vartiḥ śītāmbupeṣitā//

rasakriyāvidhānena yathoktavidhikovidaḥ/
piṇḍāñjanāni kurvīta yathāyogamatandritaḥ//