સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.17

અથાતો દૃષ્ટિગતરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ત્રયઃ સાધ્યાસ્ત્રયોઽસાધ્યા યાપ્યાઃ ષટ્ ચ ભવન્તિ હિ।
તત્રૈકસ્ય પ્રતીકારઃ કીર્તિતો ધૂમદર્શિનઃ॥

દૃષ્ટૌ પિત્તવિદગ્ધાયાં વિદગ્ધાયાં કફેન ચ।
પિત્તશ્લેષ્મહરં કુર્યાદ્વિધિં શસ્ત્રક્ષતાદૃતે॥

નસ્યસેકાઞ્જનાલેપપુટપાકૈઃ સતર્પણૈઃ।
આદ્યે તુ ત્રૈફલં પેયં સર્પિસ્ત્રૈવૃતમુત્તરે॥

તૈલ્વકં ચોભયોઃ પથ્યં કેવલં જીર્ણમેવ વા।
ગૈરિકં સૈન્ધવં કૃષ્ણા ગોદન્તસ્ય મષી તથા॥

ગોમાંસં મરિચં બીજં શિરીષસ્ય મનઃશિલા।
વૃન્તં કપિત્થાન્મધુના સ્વયઙ્ગુપ્તાફલાનિ ચ॥

ચત્વાર એતે યોગાઃ સ્યુરુભયોરઞ્જને હિતાઃ।
કુબ્જકાશોકશાલામ્રપ્રિયઙ્ગુનલિનોત્પલૈઃ॥

પુષ્પૈર્હરેણુકૃષ્ણાહ્વાપથ્યામલકસંયુતૈઃ।
સર્પિર્મધુયુતૈશ્ચૂર્ણૈર્વેણુનાડ્યામવસ્થિતૈઃ॥

અઞ્જયેદ્ દ્વાદપિ ભિષક્ પિત્તશ્લેષ્મવિભાવિતૌ।
આમ્રજમ્બૂદ્ભવં પુષ્પં તદ્રસેન હરેણુકામ્॥

પિષ્ટ્વા ક્ષૌદ્રાજ્યસંયુક્તં પ્રયોજ્યમથવાઞ્જનમ્।
નલિનોત્પલકિઞ્જલ્કગૈરિકૈર્ગોશકૃદ્રસૈઃ॥

ગુડિકાઞ્જનમેતદ્વા દિનરાત્ર્યન્ધયોર્હિતમ્।
રસાઞ્જનરસક્ષૌદ્રતાલીશસ્વર્ણગૈરિકમ્॥

ગોશકૃદ્રસસંયુક્તં પિત્તોપહતદૃષ્ટયે।
શીતં સૌવીરકં વાપિ પિષ્ટ્વાથ રસભાવિતમ્॥

કૂર્મપિત્તેન મતિમાન્ ભાવયેદ્રૌહિતેન વા।
ચૂર્ણાઞ્જનમિદં નિત્યં પ્રયોજ્યં પિત્તશાન્તયે॥

કાશ્મરીપુષ્પમધુકદાર્વીરોધ્રરસાઞ્જનૈઃ।
સક્ષૌદ્રમઞ્જનં તદ્વદ્ધિતમત્રામયે સદા॥

સ્રોતોજં સૈન્ધવં રેણુકાં ચાપિ પેષયેત્।
અજામૂત્રેણ તા વર્ત્યઃ ક્ષણદાન્ધ્યાઞ્જને હિતાઃ॥

કાલાનુસારિવાં કૃષ્ણાં નાગરં મધુકં તથા।
તાલીશપત્રં ક્ષણદે ગાઙ્ગેયં ચ યકૃદ્રસે॥

કૃતાસ્તા વર્તયઃ પિષ્ટાશ્છાયાશુષ્કાઃ સુખાવહાઃ।
મનઃશિલાભયાવ્યોષબલાકાલાનુસારિવાઃ॥

સફેના વર્તયઃ પિષ્ટાશ્છાગક્ષીરસમન્વિતાઃ।
ગોમૂત્રપિત્તમદિરાયકૃદ્ધાત્રીરસે પચેત્॥

ક્ષુદ્રાઞ્જનં રસેનાન્યદ્યક્દ્તસ્ત્રૈફલેઽપિ વા।
ગોમૂત્રાજ્યાર્ણવમલપિપ્પલીક્ષૌદ્રકટ્ફલૈઃ॥

સૈન્ધવોપહિતં યુઞ્જ્યાન્નિહિતં વેણુગહ્વરે।
મેદો યકૃદ્ઘૃતં ચાજં પિપ્પલ્યઃ સૈધવં મધુ॥

રસમામલકાચ્ચાપિ પક્વં સમ્યઙ્નિધાપયેત્।
કોશે ખદિરનિર્માણે તદ્વત્ ક્ષુદ્રાઞ્જનં હિતમ્॥

હરેણુમગધાજાસ્થિમજ્જૈલાયકૃદન્વિતમ્।
યકૃદ્રસેનાઞ્જનં વા શ્લેષ્મોપહતદૃષ્ટયે॥

વિપાચ્ય ગોધાયકૃદર્ધપાટિતં સુપૂરિતં માગધિકાભિરગ્નિના।
નિષેવિતં તદ્યકૃદઞ્જનેન નિહન્તિ નક્તાન્ધ્યમસંશયં ખલુ॥

તથા યકૃચ્છાગભવં હુતાશને વિપાચ્ય સમ્યઙ્મગધાસમન્વિતમ્।
પ્રયોજિતં પૂર્વવદાશ્વસંશયં જયેત્ ક્ષપાન્ધ્યં સક્દૃઅઞ્જનાન્નૃણામ્॥

પ્લીહા યકૃચ્ચાપ્યુપભાક્ષિતે ઉભે પ્રકલ્પ્ય શૂલ્યે ઘૃતતૈલસંયુતે।
તે સાર્ષપસ્નેહસમાયુતેઽઞ્જનં નક્તાન્ધ્યમાશ્વેવ હતઃ પ્રયોજિતે॥

નદીજશિમ્બીત્રિકટૂન્યથાઞ્જનં મનઃશિલા દ્વે ચ નિશે યકૃદ્(શકૃદ્)ગવામ્।
સચન્દનેયં ગુટિકાથવાઞ્જનં પ્રશસ્યતે વૈ દિવસેષ્વપશ્યતામ્॥

ભવન્તિ યાપ્યાઃ ખલુ યે ષડામયા હરેદસૃક્તેષુ સિરાવિમોક્ષણૈઃ।
વિરેચયેચ્ચાપિ પુરાણસર્પિષા વિરેચનાઙ્ગોપહિતેન સર્વદા॥

પયોવિમિશ્રં પવનોદ્ભવે હિતં વદન્તિ પઞ્ચાઙ્ગુલતૈલમેવ તુ।
ભવેદ્ઘૃતં ત્રૈફલમેવ શોધનં વિશેષતઃ શોણિતપિત્તરોગયોઃ॥

ત્રિવૃદ્વિરેકઃ કફજે પ્રશસ્યતે ત્રિદોષજે તૈલમુશન્તિ તત્કૃતમ્।
પુરાણસર્પિસ્તિમિરેષુ સર્વશો હિતં ભવેદાયસભાજનસ્થિતમ્॥

હિતં ચ વિદ્યાત્ત્રિફલાઘૃતં સદા કૃતં ચ યન્મેષવિષાણનામભિઃ।
સદાવલિહ્યાત્ત્રિફલાં સુચૂર્ણિતાં ઘૃતપ્રગાઢાં તિમિરેઽથ પિત્તજે॥

સમીરજે તૈલયુતાં કફાત્મકે મધુપ્રગાઢાં વિદધીત યુક્તિતઃ।
ગવાં શકૃત્ક્વાથવિપક્વમુત્તમં હિતં તુ તૈલં તિમિરેષુ નાવનમ્॥

હિતં ઘૃતં કેવલ એવ પૈત્તિકે હ્યજાવિકં યન્મધુરૈર્વિપાચિતમ્।
તૈલં સ્થિરાદૌ મધુરે ચ યદ્ગણે તથાણુતૈલં પવનાસૃગુત્થયોઃ॥

સહાશ્વગન્ધાતિબલાવરીશૃતં હિતં ચ નસ્યે ત્રિવૃતં યદીરિતમ્।
જલોદ્ભવાનૂપજમાંસસ્ંસ્કૃતાદ્ઘૃતં વિધેયં પયસો યદુત્થિતમ્॥

સસૈન્ધવઃ ક્રવ્યભુગેણમાંસયોર્હિતઃ સસર્પિઃ સમધુઃ પુટાહ્વયઃ।
વસાથ ગૃધ્રોરગતામ્રચૂડજા સદા પ્રશસ્તા મધુકાન્વિતાઞ્જને॥

પ્રત્યઞ્જનં સ્રોતસિ યત્સમુત્થિતં ક્રમાદ્રસક્ષીરઘૃતેષુ ભાવિતમ્।
સ્થિતં દશાહત્રયમેતદઞ્જનં કૃષ્ણોરગાસ્યે કુશસંપ્રવેષ્ટિતે॥

તન્માલતીકોરકસૈન્ધવાયુતં સદાઞ્જનં સ્યાત્તિમિરેઽથ રાગિણિ।
સુભાવિતં વા પયસા દિનત્રયં કાચાપહં શાસ્ત્રવિદઃ પ્રચક્ષતે॥

હવિર્હિતં ક્ષીરભવં તુ પૈત્તિકે વદન્તિ નસ્યે મધુરૌષધૈઃ કૃતમ્।
તત્તર્પણે ચૈવ હિતં પ્રયોજિતં સજાઙ્ગલસ્તેષુ ચ યઃ પુટાહ્વયઃ॥

રસાઞ્જનક્ષૌદ્રસિતામનઃશિલાઃ ક્ષુદ્રાઞ્જનં તન્મધુકેન સંયુતમ્।
સમાઞ્જનં વા કનકાકરોદ્ભવં સુચૂર્ણિતં શ્રેષ્ઠમુશન્તિ તદ્વિદઃ॥

ભિલ્લોટગન્ધોદકસેકસેચિતં પ્રત્યઞ્જને ચાત્ર હિતં તુ તુત્થકમ્।
સમેષશૃઙ્ગાઞ્જનભાગસંમિતં જલોદ્ભવં કાચમલં વ્યપોહતિ॥

પલાશરોહીતમધૂકજા રસાઃ ક્ષૌદ્રેણ યુક્તા મદિરાગ્રમિશ્રિતાઃ।
ઉશીરલોધ્રત્રિફલાપ્રિયઙ્ગુભિઃ પચેત્તુ નસ્યં કફરોગશાન્તયે॥

વિડઙ્ગપાઠાકિણિહીઙ્ગુદીત્વચઃ પ્રયોજયેદ્ધૂમધુશીરસંયુતાઃ।
વનસ્પતિક્વાથવિપાચિતં ઘૃતં હિતં હરિદ્રાનલદે ચ તર્પણમ્॥

સમાગધો માક્ષિકસૈન્ધવાઢ્યઃ સજાઙ્ગલઃ સ્યાત્ પુટપાક એવ ચ।
મનઃશિલાત્ર્યૂષણશઙ્ખમાક્ષિકૈઃ સસિન્ધુકાસીસરસાઞ્જનૈઃ ક્રિયાઃ॥

હિતે ચ કાસીસરસાઞ્જને તથા વદન્તિ પથ્યે ગુડનાગરૈર્યુતે।
યદઞ્જનં વા બહુશો નિષેચિતં સમૂત્રવર્ગે ત્રિફલોદકે શૃતે॥

નિશાચરાસ્થિસ્થિતમેતદઞ્જનં ક્ષિપેચ્ચ માસં સલિલેઽસ્થિરે પુનઃ।
મેષસ્ય પુષ્પૈર્મધુકેન સંયુતં તદઞ્જનં સર્વકૃતે પ્રયોજયેત્॥

ક્રિયાશ્ચ સર્વાઃ ક્ષતજોદ્ભવે હિતઃ ક્રમઃ પરિમ્લાયિનિ ચાપિ પિત્તહૃત્।
ક્રમો હિતઃ સ્યન્દહરઃ પ્રયોજિતઃ સમીક્ષ્ય દોષેષુ યથાસ્વમેવ ચ॥

દોષોદયે નૈવ ચ વિપ્લુતિંગતે દ્રવ્યાણિ નસ્યાદિષુ યોજયેદ્બુધઃ।
પુનશ્ચ કલ્પેઽઞ્જનવિસ્તરઃ શુભઃ પ્રવક્ષ્યતેઽન્યસ્તમપીહ યોજયેત્॥

ઘૃતં પુરાણં ત્રિફલાં શતાવરીં પટોલમુદ્ગામલકં યવાનપિ।
નિષેવમાણસ્ય નરસ્ય યત્નતો ભયં સુઘોરરાત્તિમિરાન્ન વિદ્યતે॥

શતાવરીપાયસ એવ કેવલસ્તથા કૃતો વાઆમલકેષુ પાયસઃ।
પ્રભૂતસર્પિસ્ત્રિફલોદકોત્તરો યવૌદનો વા તિમિરં વ્યપોહતિ॥

જીવન્તિશાકં સુનિષણ્ણકં ચ સતણ્ડુલીયં વરવાસ્તુકં ચ।
ચિલ્લી તથા મૂલકપોતિકા ચ દૃષ્ટેર્હિતં શાકુનજાઙ્ગલં ચ॥

પટોલકર્કોટકકારવેલ્લવાર્તાકુતર્કારિકરીરજાનિ।
શાકાનિ શિગ્ર્વાર્તગલાનિ ચૈવ હિતાનિ દૃષ્ટેર્ઘૃતસાધિતાનિ॥

વિવર્જયેત્સિરામોક્ષં તિમિરે રાગમાગતે।
યન્ત્રેણોત્પીડિતો દોષો નિહન્યાદાશુ દર્શનમ્॥

અરાગિ તિમિરં સાધ્યમાદ્યં પટલમાશ્રિતમ્।
કૃચ્છ્રં દ્વિતીયે રાગિ સ્યાત્તૃતીયે યાપ્યમુચ્યતે॥

રાગપ્રાપ્તેષ્વપિ હિતાસ્તિમિરેષુ તથા ક્રિયાઃ।
યાપનાર્થં યથોદ્દિષ્ટાઃ સેવ્યાશ્ચાપિ જલૌકસઃ॥

શ્લૈષ્મિકે લિઙ્ગનાશે તુ કર્મ વક્ષ્યામિ સિદ્ધયે।
ન ચેદર્ધેન્દુઘર્મામ્બુબિન્દુમુક્તાકૃતિઃ સ્થિરઃ॥

વિષમો વા તનુર્મધ્યે રાજિમાન્ વા બહુપ્રભઃ।
દૃષ્ટિસ્થો લક્ષ્યતે દોષઃ સરુજો વા સલોહિતઃ॥

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય તસ્યાથ કાલે નાત્યુષ્ણશીતલે।
યન્ત્રિતસ્યોપવિષ્ટસ્ય સ્વાં નાસાં પશ્યતઃ સમમ્॥

મતિમાન્ શુક્લભાગૌ દ્વૌ કૃષ્ણાન્મુક્ત્વા હ્યપાઙ્ગતઃ।
ઉન્મીલ્ય નયને સમ્યક્ સિરાજાલવિવર્જિતે॥

નાધો નોર્ધ્વં ન પાર્શ્વાભ્યાં છિદ્રે દૈવકૃતે તતઃ।
શલાકયા પ્રયત્નેન વિશ્વસ્તં યવવક્રયા॥

મધ્યપ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠસ્થિરહસ્તગૃહીતયા।
દક્ષિણેન ભિષક્ સવ્યં વિધ્યેત્ સવ્યેન ચેતરત્॥

વારિબિન્દ્વાગમઃ સમ્યગ્ ભવેચ્છબ્દેસ્તથા વ્યધે।
સંસિચ્ય વિદ્ધમાત્રં તુ યોષિત્સ્તન્યેન કોવિદઃ॥

સ્થિરે દોષે ચલે વાપિ સ્વેદયેદક્ષિ બાહ્યતઃ।
સમ્યક્ શલાકાં સંસ્થાપ્ય ભઙ્ગૈરનિલનાશનૈઃ॥

શલાકાગ્રેણ તુ તતો નિર્લિખેદ્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્।
વિધ્યતો યોઽન્યપાર્શ્વેઽક્ષ્ણસ્તં રુદ્ધ્વા નાસિકાપુટમ્॥

ઉચ્છિઙ્ઘનેન હર્તવ્યો દૃષ્ટિમણ્ડલગઃ કફઃ।
નિરભ્ર ઇવ ઘર્માંશુર્યદા દૃષ્ટિઃ પ્રકાશતે॥

તદાસૌ લિખિતા સમ્યગ્ જ્ઞેયા યા ચાપિ નિર્વ્યથા।
(એવં ત્વશક્યે નિર્હર્તું દોષે પ્રત્યાગતેઽપિ વા॥

સ્નેહાદ્યૈરુપપન્નસ્ય વ્યધો ભૂયો વિધીયતે।
) તતો દૃષ્ટેષુ રૂપેષુ શલાકામાહરેચ્છનૈઃ॥

ઘૃતેનાભ્યજ્ય નયનં વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્।
તતો ગૃહે નિરાબાધે શયીતોત્તાન એવ ચ॥

ઉદ્ગારકાસક્ષવથુષ્ઠીવનોત્કમ્પનાનિ ચ।
તત્કાલં નાચરેદૂર્ધ્વં યન્ત્રણા સ્નેહપીતવત્॥

ત્ર્યહાત્ ત્ર્યહાચ્ચ ધાવેત કષાયૈરનિલાપહૈઃ।
વાયોર્ભયાત્ ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં સ્વેદયેદક્ષિ પૂર્વવત્॥

દશાહમેવં સંયમ્ય હિતં દૃષ્ટિપ્રસાદનમ્।
પશ્ચાત્કર્મ ચ સેવેત લઘ્વન્નં ચાપિ માત્રયા॥

સિરાવ્યધવિધૌ પૂર્વં નરા યે ઋચ વિવર્જિતાઃ।
ન તેષાં નીલિકાં વિધ્યેદન્યત્રાભિહિતાદ્ભિષક્॥

પૂર્યતે શોણિતેનાક્ષિ સિરાવેધાદ્વિસર્પતા।
તત્ર સ્ત્રીસ્તન્યયષ્ટ્યાહ્વપક્વં સેકે હિતં ઘૃતમ્॥

અપાઙ્ગાસન્નવિદ્ધે તુ શોફશૂલાશ્રુરક્તતાઃ।
તત્રોપનાહં ભ્રૂમધ્યે કુર્યાચ્ચોષ્ણાજ્યસેચનમ્॥

વ્યધેનાસન્નકૃષ્ણેન રાગઃ કૃષ્ણં ચ પીડ્યતે।
તત્રાધઃશોધનં સેકઃ સર્પિષા રક્તમોક્ષણમ્॥

અથાપ્યુપરિ વિદ્ધે તુ કષ્ટા રુક્ સંપ્રવર્તતે।
તત્ર કોષ્ણેન હવિષા પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે॥

શૂલાશ્રુરાગાસ્ત્વત્યર્થમધોવેધેન પિચ્છિલઃ।
શલાકામનુ ચાસ્રાવસ્તત્ર પૂર્વચિકિત્સિતમ્॥

રાગાશ્રુવેદનાસ્તમ્ભહર્ષાશ્ચાતિવિઘટ્ટિતે।
સ્નેહસ્વેદૌ હિતૌ તત્ર હિતં ચાપ્યનુવાસનમ્॥

દોષસ્ત્વધોઽપકૃષ્ટોઽપિ તરુણઃ પુનરૂર્ધ્વગઃ।
કુર્યાચ્છુક્લારુણં નેત્રં તીવ્રરુઙ્નષ્ટદર્શનમ્॥

મધુરૈસ્તત્ર સિદ્ધેન ઘૃતેનાક્ષ્ણઃ પ્રસેચનમ્।
શિરોબસ્તિં ચ તેનૈવ દદ્યાન્માંસૈશ્ચ ભોજનમ્॥

દોષસ્તુ સંજાતબલો ઘનઃ સંપૂર્ણમણ્ડલઃ।
પ્રાપ્ય નશ્યેચ્છલાકાગ્રં તન્વભ્રમિવ મારુતમ્॥

મૂર્ધાભિઘાતવ્યાયામવ્યવાયવમિમૂર્ચ્છનૈઃ।
દોષઃ પ્રત્યેતિ કોપાચ્ચ વિદ્ધોઽતિતરુણશ્ચ યઃ॥

શલાકા કર્કશા શૂલં ખરા દોષપરિપ્લુતિમ્।
વ્રણં વિશાલં સ્થૂલાગ્રા તીક્ષ્ણા હિંસ્યાદનેકધા॥

જલાસ્રાવં તુ વિષમા ક્રિયાસઙ્ગમથાસ્થિરા।
કરોતિ વર્જિતા દોષૈસ્તસ્માદેભિર્હિતા ભવેત્॥

અષ્ટાઙ્ગુલાયતા મધ્યે સૂત્રેણ પરિવેષ્ટિતા।
અઙ્ગુષ્ઠપર્વસમિતા વક્ત્રયોર્મુકુલાકૃતિઃ॥

તામ્રાયસી શાતકુમ્ભી શલાકા સ્યાદનિન્દિતા।
રાગઃ શોફોઽર્બુદં ચોષો બુદ્બુદં શૂકરાક્ષિતા॥

અધિમન્થાદયશ્ચાન્યે રોગાઃ સ્યુર્વ્યધદોષજાઃ।
અહિતાચારતો વાપિ યથાસ્વં તાનુપાચરેત્॥

રુજાયામક્ષિરાગે વા યોગાન્ ભૂયો નિબોધ મે।
ગૈરિકં સારિવા દૂર્વા યવપિષ્ટં ઘૃતં પયઃ॥

સુખાલેપઃ પ્રયોજ્યોઽયં વેદનારાગશાન્તયે।
મૃદુભૃષ્ટૈસ્તિલૈર્વાપિ સિદ્ધાર્થકસમાયુતૈઃ॥

માતુલુઙ્ગરસોપેતૈઃ સુખાલેપસ્તદર્થકૃત્।
પયસ્યાસારિવાપત્રમઞ્જિષ્ઠામધુકૈરપિ॥

અજાક્ષીરાન્વિતૈર્લેપઃ સુખોષ્ણઃ પથ્ય ઉચ્યતે।
દારુપદ્મકશુણ્ઠીભિરેવમેવ કૃતોઽપિ વા॥

દ્રાક્ષામધુકકુષ્ઠૈર્વા તદ્વત્ સૈધવસંયુતૈઃ।
રોધ્રસૈન્ધવમૃદ્વીકામધુકૈર્વાપ્યજાપયઃ॥

શૃતં સેકે પ્રયોક્તવ્યં રુજારાગનિવારણમ્।
મધુકોત્પલકુષ્ઠૈર્વા દ્રાક્ષાલાક્ષાસિતાયુતૈઃ।
સસૈન્ધવૈઃ શૃતં ક્ષીરં રુજારાગનિબર્હણમ્॥

શતાવરીપૃથક્પર્ણીમુસ્તામલકપદ્મકૈઃ।
સાજક્ષીરૈઃ શૃતં સર્પિર્દાહશૂલનિબર્હણમ્॥

વાતઘ્નસિદ્ધે પયસિ સિદ્ધં સર્પિશ્ચતુર્ગુણે।
કાકોલ્યાદિપ્રતીવાપં તદ્યુઞ્જ્યાત્ સર્વકર્મસુ॥

શામ્યત્યેવં ન ચેચ્છૂલં સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય મોક્ષયેત્।
તતઃ સિરાં દહેદ્વાપિ મતિમાન્ કીર્તિતં યથા॥

દૃષ્ટેરતઃ પ્રસાદાર્થમઞ્જને શૃણુ મે શુભે।
મેષશૃઙ્ગસ્ય પુષ્પાણિ શિરીષધવયોરપિ॥

સુમનાયાશ્ચ પુષ્પાણિ મુક્તા વૈદૂર્યમેવ ચ।
અજાક્ષીરેણ સંપિષ્ય તામ્રે સપ્તાહમાવપેત્॥

પ્રવિધાય ચ તદ્વર્તીર્યોજયેચ્ચાઞ્જને ભિષક્।
સ્રોતોજં વિદ્રુમં ફેનં સાગરસ્ય મનઃશિલામ્॥

મરિચાનિ ચ તદ્વર્તીઃ કારયેચ્ચાપિ પૂર્વવત્।
દૃષ્ટિસ્થૈર્યાર્થમેતત્તુ વિદધ્યાદઞ્જને હિતમ્॥

ભૂયો વક્ષ્યામિ મુખ્યાનિ વિસ્તરેણાઞ્જનાનિ ચ।
કલ્પે નાનાપ્રકારાણિ તાન્યપીહ પ્રયોજયેત્॥