Sushruta Samhita · Chapter 6.1

athāta aupadravikamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

adhyāyānāṃ śate viṃśe yaduktamasakṛnmayā/
vakṣyāmi bahudhā samyaguttare'rthānimāniti//

idānīṃ tat pravakṣyāmi tantramuttaramuttamam/
nikhilenopadiśyante yatra rogāḥ pṛthagvidhāḥ//

śālākyatantrābhihitā videhādhipakīrtitāḥ/
ye ca vistarato dṛṣṭāḥ kumārābādhahetavaḥ//

ṣaṭsu kāyacikitsāsu ye coktāḥ paramarṣibhiḥ/
upasargādayo rogā ye cāpyāgantavaḥ smṛtāḥ//

triṣaṣṭī rasasaṃsargāḥ svasthavṛttaṃ tathaiva ca/
yuktārthā yuktayaścaiva doṣabhedāstathaiva ca//

yatroktā vividhā arthā rogasādhanahetavaḥ/
mahatastasya tantrasya durgādhasyāmbudheriva//

ādāvevottamāṅgasthān rogānabhidadhāmyaham/
saṅkhyayā lakṣaṇaiścāpi sādhyāsādhyakrameṇa ca//

vidyāddvayaṅgulabāhulyaṃ svāṅguṣṭhodarasaṃmitam/
dvyaṅgulaṃ sarvataḥ sārdhaṃ bhiṣaṅnayanabudbudam//

suvṛttaṃ gostanākāraṃ sarvabhūtaguṇodbhavam/
palaṃ bhuvo'gnito raktaṃ vātāt kṛṣṇaṃ sitaṃ jalāt//

ākāśādaśrumārgāśca jāyante netrabudbude/
dṛṣṭiṃ cātra tathā vakṣye yathā brūyādviśāradaḥ//

netrāyāmatribhāgaṃ tu kṛṣṇamaṇḍalamucyate/
kṛṣṇāt saptamamicchanti dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviśāradāḥ//

maṇḍalāni ca sandhīṃśca paṭalāni ca locane/
yathākramaṃ vijānīyāt pañca ṣaṭ ca ṣaḍeva ca//

pakṣmavartmaśvetakṛṣṇadṛṣṭīnāṃ maṇḍalāni tu/
anupūrvaṃ tu te madhyāścatvāro'ntyā yathottaram//

pakṣmavartmagataḥ sandhirvartmaśuklagato'paraḥ/
śuklakṛṣṇagatastvanyaḥ kṛṣṇadṛṣṭigato'paraḥ/
tataḥ kanīnakagataḥ ṣaṣṭhaścāpāṅgagaḥ smṛtaḥ//

dve vartmapaṭale vidyāccatvāryanyāni cākṣiṇi/
jāyate timiraṃ yeṣu vyādhiḥ paramadāruṇaḥ//

tejojalāśritaṃ bāhyaṃ teṣvanyat piśitāśritam/
medastṛtīyaṃ paṭalamāśritaṃ tvasthi cāparam//

pañcamāṃśasamaṃ dṛṣṭesteṣāṃ bāhulpamiṣyate/
sirāṇāṃ kaṇḍarāṇāṃ ca medasaḥ kālakasya ca//

guṇāḥ kālāt paraḥ śleṣmā bandhane'kṣṇoḥ sirāyutaḥ/
sirānusāribhirdoṣairviguṇairūrdhvamāgataiḥ//

jāyante netrabhāgeṣu rogāḥ paramadāruṇāḥ/
tatrāvilaṃ sasaṃrambhamaśrukaṇḍūpadehavat//

gurūṣātodarāgādyairjuṣṭaṃ cāvyaktalakṣaṇaiḥ/
saśūlaṃ vartmakoṣeṣu śūkapūrṇābhameva ca//

vihanyamānaṃ rūpe vā kriyāsvakṣi yathā purā/
dṛṣṭvaiva dhīmān budhyeta doṣeṇādhiṣṭhitaṃ tu tat//

tatra saṃbhavamāsādya yathādoṣaṃ bhiṣagjitam/
vidadhyānnetrajā rogā balavantaḥ syuranyathā//

saṅkṣepataḥ kriyāyogo nidānaparivarjanam/
vātādīnāṃ pratīghātaḥ prokto vistarataḥ punaḥ//

uṣṇābhitaptasya jalapraveśāddūrekṣaṇāt svapnaviparyayācca/
prasaktasaṃrodanakopaśokakleśābhighātādatimaithunācca//

śuktāranālāmlakulatthamāṣaniṣevaṇādvegavinigrahācca/
svedādatho dhūmaniṣevaṇācca chardervighātādvamanātiyogāt/
bāṣpagrahāt sūkṣmanirīkṣaṇācca netre vikārān janayanti doṣāḥ//

vātāddaśa tathā pittāt kaphāccaiva trayodaśa/
raktāt ṣoḍaśa vijñeyāḥ sarvajāḥ pañcaviṃśatiḥ//

tathā bāhyau punardvau ca rogāḥ ṣaṭsaptatiḥ smṛtāḥ/
hatādhimantho nimiṣo dṛṣṭirgambhīrikā ca yā//

yacca vātahataṃ vartma na te sidhyanti vātajāḥ/
yāpyo'tha tanmayaḥ kācaḥ sādhyāḥ syuḥsānyamārutāḥ//

śuṣkākṣipākādhīmanthasyandamārutapryayāḥ/
asādhyo hrasvajāḍyo yo jalasrāvaśca paittikaḥ//

parimlāyī ca nīlaśca yāpyaḥ kāco'tha tanmayaḥ/
abhiṣyando'dhimantho'mlādhyuṣitaṃ śuktikā ca yā//

dṛṣṭiḥ pittavidagdhā ca dhūmadarśī ca sidhyati/
asādhyaḥ kaphajaḥ srāvo yāpyaḥ kācaśca tanmayaḥ//

abhiṣyando'dhimanthaśca balāsagrathitaṃ ca yat/
dṛṣṭiḥ śleṣmavidagdhā ca pothakyo lagaṇaśca yaḥ//

krimigranthipariklinnavartmaśuklārmapiṣṭakāḥ/
śleṣmopanāhaḥ sādhyāstu kathitāḥ śleṣmajeṣu tu//

raktasrāvo'jakājātaṃ śoṇitārśovraṇānvitam/
śukraṃ na sādhyaṃ kācaśca yāpyastajjaḥ prakīrtitaḥ//

manthasyandau kliṣṭavartma harṣotpātau tathaiva ca/
sirājātāñjanākhyā ca sirājālaṃ ca yat smṛtam//

parvaṇyathāvraṇaṃ śukraṃ śoṇitārmārjunaśca yaḥ/
ete sādhyā vikāreṣu raktajeṣu bhavanti hi//

pūyāsrāvo nākulāndhyamakṣipākātyayo'lajī/
asādhyāḥ sarvajā yāpyaḥ kācaḥ kopaśca pakṣmaṇaḥ//

vartmāvabandho yo vyādhiḥ sirāsu piḍakā ca yā/
prastāryarmādhimāṃsārma snāyvarmotsaṅginī ca yā//

pūyālasaścārbudaṃ ca śyāvakardamavartmanī/
tathārśovartma śuṣkārśaḥ śarkarāvartma yacca vai//

saśophaścāpyaśophaśca pāko bahalavartma ca/
aklinnavartma kumbhīkā bisavartma ca sidhyati//

sanimitto'nimittaśca dvāvasādhyau tu bāhyajau/
ṣaṭsaptatirvikārāṇāmeṣā saṃgrahakīrtitā//

nava sandhyāśrayāsteṣu vartmajāstvekaviṃśatiḥ/
śuklabhāge daśaikaśca catvāraḥ kṛṣṇabhāgajāḥ//

sarvāśrayāḥ saptadaśa dṛṣṭijā dvādaśaiva tu/
bāhyajau dvau samākhyātau rogau paramadāruṇau/
bhūya etān pravakṣyāmi saṅkhyārūpacikitsitaiḥ//