સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 6.1

અથાત ઔપદ્રવિકમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અધ્યાયાનાં શતે વિંશે યદુક્તમસકૃન્મયા।
વક્ષ્યામિ બહુધા સમ્યગુત્તરેઽર્થાનિમાનિતિ॥

ઇદાનીં તત્ પ્રવક્ષ્યામિ તન્ત્રમુત્તરમુત્તમમ્।
નિખિલેનોપદિશ્યન્તે યત્ર રોગાઃ પૃથગ્વિધાઃ॥

શાલાક્યતન્ત્રાભિહિતા વિદેહાધિપકીર્તિતાઃ।
યે ચ વિસ્તરતો દૃષ્ટાઃ કુમારાબાધહેતવઃ॥

ષટ્સુ કાયચિકિત્સાસુ યે ચોક્તાઃ પરમર્ષિભિઃ।
ઉપસર્ગાદયો રોગા યે ચાપ્યાગન્તવઃ સ્મૃતાઃ॥

ત્રિષષ્ટી રસસંસર્ગાઃ સ્વસ્થવૃત્તં તથૈવ ચ।
યુક્તાર્થા યુક્તયશ્ચૈવ દોષભેદાસ્તથૈવ ચ॥

યત્રોક્તા વિવિધા અર્થા રોગસાધનહેતવઃ।
મહતસ્તસ્ય તન્ત્રસ્ય દુર્ગાધસ્યામ્બુધેરિવ॥

આદાવેવોત્તમાઙ્ગસ્થાન્ રોગાનભિદધામ્યહમ્।
સઙ્ખ્યયા લક્ષણૈશ્ચાપિ સાધ્યાસાધ્યક્રમેણ ચ॥

વિદ્યાદ્દ્વયઙ્ગુલબાહુલ્યં સ્વાઙ્ગુષ્ઠોદરસંમિતમ્।
દ્વ્યઙ્ગુલં સર્વતઃ સાર્ધં ભિષઙ્નયનબુદ્બુદમ્॥

સુવૃત્તં ગોસ્તનાકારં સર્વભૂતગુણોદ્ભવમ્।
પલં ભુવોઽગ્નિતો રક્તં વાતાત્ કૃષ્ણં સિતં જલાત્॥

આકાશાદશ્રુમાર્ગાશ્ચ જાયન્તે નેત્રબુદ્બુદે।
દૃષ્ટિં ચાત્ર તથા વક્ષ્યે યથા બ્રૂયાદ્વિશારદઃ॥

નેત્રાયામત્રિભાગં તુ કૃષ્ણમણ્ડલમુચ્યતે।
કૃષ્ણાત્ સપ્તમમિચ્છન્તિ દૃષ્ટિં દૃષ્ટિવિશારદાઃ॥

મણ્ડલાનિ ચ સન્ધીંશ્ચ પટલાનિ ચ લોચને।
યથાક્રમં વિજાનીયાત્ પઞ્ચ ષટ્ ચ ષડેવ ચ॥

પક્ષ્મવર્ત્મશ્વેતકૃષ્ણદૃષ્ટીનાં મણ્ડલાનિ તુ।
અનુપૂર્વં તુ તે મધ્યાશ્ચત્વારોઽન્ત્યા યથોત્તરમ્॥

પક્ષ્મવર્ત્મગતઃ સન્ધિર્વર્ત્મશુક્લગતોઽપરઃ।
શુક્લકૃષ્ણગતસ્ત્વન્યઃ કૃષ્ણદૃષ્ટિગતોઽપરઃ।
તતઃ કનીનકગતઃ ષષ્ઠશ્ચાપાઙ્ગગઃ સ્મૃતઃ॥

દ્વે વર્ત્મપટલે વિદ્યાચ્ચત્વાર્યન્યાનિ ચાક્ષિણિ।
જાયતે તિમિરં યેષુ વ્યાધિઃ પરમદારુણઃ॥

તેજોજલાશ્રિતં બાહ્યં તેષ્વન્યત્ પિશિતાશ્રિતમ્।
મેદસ્તૃતીયં પટલમાશ્રિતં ત્વસ્થિ ચાપરમ્॥

પઞ્ચમાંશસમં દૃષ્ટેસ્તેષાં બાહુલ્પમિષ્યતે।
સિરાણાં કણ્ડરાણાં ચ મેદસઃ કાલકસ્ય ચ॥

ગુણાઃ કાલાત્ પરઃ શ્લેષ્મા બન્ધનેઽક્ષ્ણોઃ સિરાયુતઃ।
સિરાનુસારિભિર્દોષૈર્વિગુણૈરૂર્ધ્વમાગતૈઃ॥

જાયન્તે નેત્રભાગેષુ રોગાઃ પરમદારુણાઃ।
તત્રાવિલં સસંરમ્ભમશ્રુકણ્ડૂપદેહવત્॥

ગુરૂષાતોદરાગાદ્યૈર્જુષ્ટં ચાવ્યક્તલક્ષણૈઃ।
સશૂલં વર્ત્મકોષેષુ શૂકપૂર્ણાભમેવ ચ॥

વિહન્યમાનં રૂપે વા ક્રિયાસ્વક્ષિ યથા પુરા।
દૃષ્ટ્વૈવ ધીમાન્ બુધ્યેત દોષેણાધિષ્ઠિતં તુ તત્॥

તત્ર સંભવમાસાદ્ય યથાદોષં ભિષગ્જિતમ્।
વિદધ્યાન્નેત્રજા રોગા બલવન્તઃ સ્યુરન્યથા॥

સઙ્ક્ષેપતઃ ક્રિયાયોગો નિદાનપરિવર્જનમ્।
વાતાદીનાં પ્રતીઘાતઃ પ્રોક્તો વિસ્તરતઃ પુનઃ॥

ઉષ્ણાભિતપ્તસ્ય જલપ્રવેશાદ્દૂરેક્ષણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ।
પ્રસક્તસંરોદનકોપશોકક્લેશાભિઘાતાદતિમૈથુનાચ્ચ॥

શુક્તારનાલામ્લકુલત્થમાષનિષેવણાદ્વેગવિનિગ્રહાચ્ચ।
સ્વેદાદથો ધૂમનિષેવણાચ્ચ છર્દેર્વિઘાતાદ્વમનાતિયોગાત્।
બાષ્પગ્રહાત્ સૂક્ષ્મનિરીક્ષણાચ્ચ નેત્રે વિકારાન્ જનયન્તિ દોષાઃ॥

વાતાદ્દશ તથા પિત્તાત્ કફાચ્ચૈવ ત્રયોદશ।
રક્તાત્ ષોડશ વિજ્ઞેયાઃ સર્વજાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ॥

તથા બાહ્યૌ પુનર્દ્વૌ ચ રોગાઃ ષટ્સપ્તતિઃ સ્મૃતાઃ।
હતાધિમન્થો નિમિષો દૃષ્ટિર્ગમ્ભીરિકા ચ યા॥

યચ્ચ વાતહતં વર્ત્મ ન તે સિધ્યન્તિ વાતજાઃ।
યાપ્યોઽથ તન્મયઃ કાચઃ સાધ્યાઃ સ્યુઃસાન્યમારુતાઃ॥

શુષ્કાક્ષિપાકાધીમન્થસ્યન્દમારુતપ્ર્યયાઃ।
અસાધ્યો હ્રસ્વજાડ્યો યો જલસ્રાવશ્ચ પૈત્તિકઃ॥

પરિમ્લાયી ચ નીલશ્ચ યાપ્યઃ કાચોઽથ તન્મયઃ।
અભિષ્યન્દોઽધિમન્થોઽમ્લાધ્યુષિતં શુક્તિકા ચ યા॥

દૃષ્ટિઃ પિત્તવિદગ્ધા ચ ધૂમદર્શી ચ સિધ્યતિ।
અસાધ્યઃ કફજઃ સ્રાવો યાપ્યઃ કાચશ્ચ તન્મયઃ॥

અભિષ્યન્દોઽધિમન્થશ્ચ બલાસગ્રથિતં ચ યત્।
દૃષ્ટિઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધા ચ પોથક્યો લગણશ્ચ યઃ॥

ક્રિમિગ્રન્થિપરિક્લિન્નવર્ત્મશુક્લાર્મપિષ્ટકાઃ।
શ્લેષ્મોપનાહઃ સાધ્યાસ્તુ કથિતાઃ શ્લેષ્મજેષુ તુ॥

રક્તસ્રાવોઽજકાજાતં શોણિતાર્શોવ્રણાન્વિતમ્।
શુક્રં ન સાધ્યં કાચશ્ચ યાપ્યસ્તજ્જઃ પ્રકીર્તિતઃ॥

મન્થસ્યન્દૌ ક્લિષ્ટવર્ત્મ હર્ષોત્પાતૌ તથૈવ ચ।
સિરાજાતાઞ્જનાખ્યા ચ સિરાજાલં ચ યત્ સ્મૃતમ્॥

પર્વણ્યથાવ્રણં શુક્રં શોણિતાર્માર્જુનશ્ચ યઃ।
એતે સાધ્યા વિકારેષુ રક્તજેષુ ભવન્તિ હિ॥

પૂયાસ્રાવો નાકુલાન્ધ્યમક્ષિપાકાત્યયોઽલજી।
અસાધ્યાઃ સર્વજા યાપ્યઃ કાચઃ કોપશ્ચ પક્ષ્મણઃ॥

વર્ત્માવબન્ધો યો વ્યાધિઃ સિરાસુ પિડકા ચ યા।
પ્રસ્તાર્યર્માધિમાંસાર્મ સ્નાય્વર્મોત્સઙ્ગિની ચ યા॥

પૂયાલસશ્ચાર્બુદં ચ શ્યાવકર્દમવર્ત્મની।
તથાર્શોવર્ત્મ શુષ્કાર્શઃ શર્કરાવર્ત્મ યચ્ચ વૈ॥

સશોફશ્ચાપ્યશોફશ્ચ પાકો બહલવર્ત્મ ચ।
અક્લિન્નવર્ત્મ કુમ્ભીકા બિસવર્ત્મ ચ સિધ્યતિ॥

સનિમિત્તોઽનિમિત્તશ્ચ દ્વાવસાધ્યૌ તુ બાહ્યજૌ।
ષટ્સપ્તતિર્વિકારાણામેષા સંગ્રહકીર્તિતા॥

નવ સન્ધ્યાશ્રયાસ્તેષુ વર્ત્મજાસ્ત્વેકવિંશતિઃ।
શુક્લભાગે દશૈકશ્ચ ચત્વારઃ કૃષ્ણભાગજાઃ॥

સર્વાશ્રયાઃ સપ્તદશ દૃષ્ટિજા દ્વાદશૈવ તુ।
બાહ્યજૌ દ્વૌ સમાખ્યાતૌ રોગૌ પરમદારુણૌ।
ભૂય એતાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સઙ્ખ્યારૂપચિકિત્સિતૈઃ॥