Sushruta Samhita · Chapter 5.8

athātaḥ kīṭakalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

sarpāṇāṃ śukraviṇmūtraśavapūtyaṇḍasaṃbhavāḥ/
vāyvagnyambuprakṛtayaḥ kīṭāstu vividhāḥ smṛtāḥ//

sarvadoṣaprakṛtibhiryuktāste pariṇāmataḥ/
kīṭatve'pi sughorāḥ syuḥ sarva eva caturvidhāḥ//

kumbhīnasastuṇḍikerī śṛṅgī śatakulīrakaḥ/
ucciṭiṅgo'gnināmā ca cicciṭiṅgo mayūrikā//

āvartakastathorabhraḥ sārikāmukhavaidalau/
śarāvakurdo'bhīrājiḥ paruṣaścitraśīrṣakaḥ//

śatabāhuśca yaścāpi raktarājiśca kīrtitaḥ/
aṣṭādaśeti vāyavyāḥ kīṭāḥ pavanakopanāḥ//

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogā vātanimittajāḥ/
kauṇḍinyakaḥ kaṇabhako varaṭī patravṛścikaḥ//

vināsikā brāhmaṇikā bindulo bhramarastathā/
bāhyakī picciṭaḥ kumbhī varcaḥkīṭo'rimedakaḥ//

padmakīṭo dundubhiko makaraḥ śatapādakaḥ/
pañcālakaḥ pākamatsyaḥ kṛṣṇatuṇḍo'tha gardabhī//

klītaḥ kṛmisarārī ca yaścāpyutkleśakastathā/
ete hyagniprakṛtayaścaturviṃśatireva ca//

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ pittanimittajāḥ/
viśvambharaḥ pañcaśuklaḥ pañcakṛṣṇo'tha kokilaḥ//

saireyakaḥ pracalako valabhaḥ kiṭibhastathā/
sūcīmukhaḥ kṛṣṇagodhā yaśca kāṣāyavāsikaḥ//

kīṭo gardabhakaścaiva tathā troṭaka eva ca/
trayodaśaite saumyāḥ syuḥ kīṭāḥ śleṣmaprakopaṇāḥ//

tairbhavantīha daṣṭānāṃ rogāḥ kaphanimittajāḥ/
tuṅgīnāso vicilakastālako vāhakastathā//

koṣṭhāgārī krimikaro yaśca maṇḍalapucchakaḥ/
tuṇḍanābhaḥ(tuṅganābhaḥ) sarṣapiko valguliḥ śambukastathā//

agnikīṭaśca vijñeyā dvādaśa prāṇanāśanāḥ/
tairbhavantīha daṣṭānāṃ vegajñānāni sarpavat//

tāstāśca vedanāstīvrā rogā vai sānnipātikāḥ/
kṣarāgnidagdhavaddaṃśo raktapītasitāruṇaḥ//

jvarāṅgamardaromāñcavedanābhiḥ samanvitaḥ/
chardyatīsāratṛṣṇāśca dāho mūrcchā vijṛmbhikā//

vepathuśvāsahikkāśca dāhaḥ śītaṃ ca dāruṇam/
piḍakopacayaḥ śopho granthayo maṇḍalāni ca//

dadravaḥ karṇikāścaiva visarpāḥ kiṭibhāni ca/
tairbhavantīha daṣṭānāṃ yathāsvaṃ cāpyupadravāḥ//

ye'nye teṣāṃ viśeṣāstu tūrṇaṃ teṣāṃ samādiśet/
dūṣīviṣaprakopācca tathaiva viṣalepanāt//

liṅgaṃ tīkṣṇaviṣeṣvetacchṛṇu mandaviṣeṣvataḥ/
prasekārocakacchardiśirogauravaśītakāḥ//

piḍakākoṭhakaṇḍūnāṃ janma doṣavibhāgataḥ/
yogairnānāvidhaireṣāṃ cūrṇāni garamādiśet//

dūṣīviṣaprakārāṇāṃ tathā cāpyanulepanāt/
ekajātīnatastūrdhvaṃ kīṭān vakṣyāmi bhedataḥ//

sāmānyato daṣṭaliṅgaiḥ sādhyāsādhyakrameṇa ca/
trikaṇṭaḥ kariṇī cāpi hastikakṣo'parājitaḥ/
catvāra ete kaṇabhā vyākhyātāstīvravedanāḥ//

tairdaṣṭasya śvayathuraṅgamardo gurutā gātrāṇāṃ daṃśaḥ kṛṣṇaśca bhavati//

pratisūryakaḥ, piṅgābhāso, bahuvarṇo, nirūpamo godhereka iti pañca godherakāḥ; tairdaṣṭasya śopho dāharujau ca bhavataḥ, godherakeṇaitadeva granthiprādurbhāvo jvaraśca//

galagolikā śvetā, kṛṣṇā, raktarājī, raktamaṇḍalā, sarvaśvetā, sarṣapiketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭe sarṣapikāvarjaṃ dāhaśophakledā bhavanti, sarṣapikayā hṛdayapiḍātisāraśca, tāsu madhye sarṣapikā prāṇaharī//

śatapadyastu paruṣā, kṛṣṇā, citrā, kapilā, pītikā, raktā, śvetā, agniprabhā, ityaṣṭau; tābhirdaṣṭe śopho vedanā dāhaśca hṛdaye, śvetāgniprabhābhyāmetadeva dāho mūrcchā cātimātraṃ śvetapiḍakotpattiśca//

maṇḍūkāḥ kṛṣṇaḥ, sāraḥ, kuhako, harito, rakto, yavavarṇābho, bhṛkuṭī, koṭikaścetyaṣṭau; tairdaṣṭasya daṃśe kaṇḍūrbhavati pītaphenāgamaśca vaktrāt, bhṛkuṭīkoṭikābhyāmetadeva dāhaśchardirmūrcchā cātimātram//

viśvambharābhirdaṣṭe daṃśaḥ sarṣapākārābhiḥ piḍakābhiḥ sarujābhiścīyate, śītajvarārtaśca puruṣo bhavati//

ahiṇḍukābhirdaṣṭe todadāhakaṇḍuścayathavo bhavanti mohaśca; kaṇḍūmakābhirdaṣṭe pītāṅgaśchardyatīsārajvarādibhirabhihanyate; śūkavṛntābhirdaṣṭe kaṇḍūkoṭhāḥ pravardhante śūkaṃ cātra lakṣyate//

pipīlikāḥ sthūlaśīrṣā, saṃvāhikā, brahmaṇikā, aṅgulikā; kapilikā, citravarṇeti ṣaṭ; tābhirdaṣṭe daṃśe śvayathuragnisparśavaddāhaśophau bhavataḥ//

makṣikāḥ kāntārikā, kṛṣṇā, piṅgalā, madhūlikā, kāṣāyī, sthāliketyevaṃ ṣaṭ; tābhirdaṣṭasya kaṇḍuśophadāharujo bhavanti, sthālikākāṣāyībhyāmetadeva śyāvapiḍakotpattirupadravāśca jvarādayo bhavanti, kāṣāyī sthālikā ca prāṇahare//

maśakāḥ sāmudraḥ, parimaṇḍalo, hastimaśakaḥ, kṛṣṇaḥ, pārvatīya iti pañca; tairdaṣṭasya tīvrā kaṇḍūrdaṃśaśophaśca, pārvatīyastu kīṭaiḥ prāṇaharaistulyalakṣaṇaḥ//

nakhāvakṛṣṭe'tyarthaṃ piḍakādāhapākā bhavanti/
jalaukasāṃ daṣṭalakṣaṇamuktaṃ cikitsitaṃ ca//

bhavanti cātra godherakaḥ sthālikā ca ye ca śvetāgnisaprabhe/
bhṛkuṭī koṭikaścaiva na sidhyantyekajātiṣu//

śavamūtrapurīṣaistu saviṣairavamarśanāt/
syuḥ kaṇḍūdāhakoṭhāruḥpiḍakātodavedanāḥ//

prakledavāṃstathā srāvo bhṛśaṃ saṃpācayettvacam/
digdhaviddhakriyāstatra yathāvadavacārayet//

nāvasannaṃ na cotsannamatisaṃrambhavedanam/
daṃśādau viparītārti kīṭadaṣṭaṃ subādhakam//

daṣṭānugraviṣaiḥ kīṭaiḥ sarpavat samupācaret/
trividhānāṃ tu pūrveṣāṃ traividhyena kriyā hitāḥ//

svedamālepanaṃ sekaṃ coṣṇamatrāvacārayet/
anyatra mūrcchitāddaṃśāt pākakothaprapīḍitāt//

viṣaghnaṃ ca vidhiṃ sarvaṃ bahuśaḥ śodhanāni ca/
śirīṣakaṭukākuṣṭhavacārajanisaindhavaiḥ//

kṣīramajjavasāsarpiḥśuṇṭhīpippalidāruṣu/
utkārikā sthirādau vā sukṛtā svedane hitā//

na svedayeta cādaṃśaṃ dhūmaṃ vakṣyāmi vṛścike/
agadānekajātīṣu pravakṣyāmi pṛthak pṛthak//

kuṣṭhaṃ vakraṃ vacā pāṭhā bilvamūlaṃ suvarcikā/
gṛhadhūmaṃ haridre dve trikaṇṭakaviṣe hitāḥ//

rajanyāgāradhūmaśca vakraṃ kuṣṭhaṃ palāśajam/
galagolikadaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ//

kuṅkumaṃ tagaraṃ śigru padmakaṃ rajanīdvayam/
agado jalapiṣṭo'yaṃ śatapadviṣanāśanaḥ//

meṣaśṛṅgī vacā pāṭhā niculo rohiṇī jalam/
sarvamaṇḍūkadaṣṭānāmagado'yaṃ viṣāpahaḥ//

dhavāśvagandhātibalābalāsātiguhāguhāḥ/
viśvambharābhidaṣṭānāmagado'yaṃ viṣāpahaḥ//

śirīṣaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ śāliparṇī sahā niśe/
ahiṇḍukābhirdaṣṭānāmagado viṣanāśanaḥ//

kaṇḍūmakābhirdaṣṭānāṃ rātrau śītāḥ kriyā hitāḥ/
divā te naiva sidhyanti sūryaraśmibalārditāḥ//

vakraṃ kuṣṭhamapāmārgaḥ śūkavṛntaviṣe'gadaḥ/
bhṛṅgasvarasapiṣṭā vā kṛṣṇavalmīkamṛttikā//

pipīlikābhirdaṣṭānāṃ makṣikāmaśakaistathā/
gomūtreṇa yuto lepaḥ kṛṣṇavalmīkamṛttikā//

nakhāvaghṛṣṭasaṃjāte śophe bhṛṅgaraso hitaḥ/
pratisūryakadaṣṭānāṃ sarpadaṣṭavadāceret/
trividhā vṛścikāḥ proktā mandamadhyamahāviṣāḥ//

gośakṛtkothajā mandā madhyāḥ kāṣṭheṣṭikodbhavāḥ/
sarpakothodbhavāstīkṣṇā ye cānye viṣasaṃbhavāḥ//

mandā dvādaśa madhyāstu trayaḥ pañcadaśottamāḥ/
daśa viṃśatirityete saṃkhyayā parikīrtitāḥ//

kṛṣṇaḥ śyāvaḥ karburaḥ pāṇḍuvarṇo gomūtrābhaḥ karkaśo mecakaśca/
pīto dhūmro romaśaḥ śāḍvalābho raktaḥ śvetenodareṇeti mandāḥ//

yuktāścaite vṛścikāḥ pucchadeśe syurbhūyobhiḥ parvabhiścetarebhyaḥ/
ebhirdaṣṭe vedanā vepathuśca gātrastambhaḥ kṛṣṇaraktāgamaśca//

śākhādaṣṭe vedanā cordhvameti dāhasvedau daṃśaśopho jvaraśca/
raktaḥ pītaḥ kāpilenodareṇa sarve dhūmrāḥ parvabhiśca tribhiḥ syuḥ//

ete mūtroccārapūtyaṇḍajātā madhyā jñeyāstriprakāroragāṇām/
yasyaiteṣāmanvayādyaḥ prasūto doṣotpattiṃ tatsvarūpāṃ sa kuryāt//

jihvāśopho bhojanasyāvarodho mūrcchā cogrā madhyavīryābhidaṣṭe/
śvetaścitraḥ śyāmalo lohitābho raktaḥ śveto raktanīlodarau ca//

pīto'rakto nīlapīto'parastu rakto nīlo nīlaśuklastathā ca/
rakto babhruḥ pūrvavaccaikaparvā yaścāparvā parvaṇī dve ca yasya//

nānārūpā varṇataścāpi ghorā jñeyāścaite vṛścikāḥ prāṇacaurāḥ/
janmaiteṣāṃ sarpakothāt pradiṣṭaṃ dehebhyo vā ghātitānāṃ viṣeṇa//

ebhirdaṣṭe sarpavegapravṛttiḥ sphoṭotpattirbhrāntidāhau jvaraśca/
khebhyaḥ kṛṣṇaṃ śoṇitaṃ yāti tīvraṃ tasmāt prāṇaistyajyate śīghrameva//

ugramadhyaviṣairdaṣṭaṃ cikitset sarpadaṣṭavat/
ādaṃśaṃ sveditaṃ cūrṇaiḥ pracchitaṃ pratisārayet//

rajanīsaindhavavyoṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ/
mātuluṅgāmlagomūtrapiṣṭaṃ ca surasāgrajam//

lepe svede sukhoṣṇaṃ ca gomayaṃ hitamiṣyate/
pāne kṣaudrayutaṃ sarpiḥ kṣīraṃ vā bahuśarkaram//

daṃśaṃ mandaviṣāṇāṃ tu cakratailena secayet/
vidārīgaṇasiddhena sukhoṣṇenāthavā punaḥ//

kuryāccotkārikāsvedaṃ viṣaghnairupanāhayet/
guḍodakaṃ vā suhimaṃ cāturjātakasaṃyutam//

pānamasmai pradātavyaṃ kṣīraṃ vā saguḍaṃ himam/
śikhikukkuṭabarhāṇi saindhavaṃ tailasarpiṣī//

dhūmo hanti prayuktastu śīghraṃ vṛścikajaṃ viṣam/
kusumbhapuṣpaṃ rajanī niśā vā kodravaṃ tṛṇam//

ebhirghṛtāktairdhūpastu pāyudeśe prayojitaḥ/
nāśayedāśu kīṭotthaṃ vṛścikasya ca yadviṣam//

lūtāviṣaṃ ghoratamaṃ durvijñeyatamaṃ ca tat/
duścikitsyatamaṃ cāpi bhiṣagbhirmandabuddhibhiḥ//

saviṣaṃ nirviṣaṃ caitadityevaṃ pariśaṅkite/
viṣaghnameva kartavyamavirodhi yadauṣadham//

agadānāṃ hi saṃyogo viṣajuṣṭasya yujyate/
nirviṣe mānave yukto'gadaḥ saṃpadyate'sukham//

tasmāt sarvaprayatnena jñātavyo viṣaniścayaḥ/
ajñātvā viṣasadbhāvaṃ bhiṣagvyāpādayennaram//

prodbhidyamānastu yathāṅkureṇa na vyaktajātiḥ pravibhāti vṛkṣaḥ/
tadvaddurālakṣyatamaṃ hi tāsāṃ viṣaṃ śarīre pravikīrṇamātram//

īṣatsakaṇḍu pracalaṃ sakoṭhamavyaktavarṇaṃ prathame'hani syāt/
anteṣu śūnaṃ parinimnamadhyaṃ pravyaktarūpaṃ ca dine dvitīye//

tryaheṇa taddarśayatīha rūpaṃ viṣaṃ caturthe'hani kopameti/
ato'dhike'hni prakaroti jantorviṣaprakopaprabhavān vikārān//

ṣaṣṭhe dine viprasṛtaṃ tu sarvān marmapradeśān bhṛśamāvṛṇoti/
tat saptame'tyarthaparītagātraṃ vyāpādayenmartyamatipravṛddham//

yāstīkṣṇacaṇḍograviṣā hi lūtāstāḥ saptarātreṇa naraṃ nihanyuḥ/
ato'dhikenāpi nihanyuranyā yāsāṃ viṣaṃ madhyamavīryamuktam//

yāsāṃ kanīyo viṣavīryamuktaṃ tāḥ pakṣamātreṇa vināśayanti/
tasmāt prayatnaṃ bhiṣagatra kuryādādaṃśapātādviṣaghātiyogaiḥ//

viṣaṃ tu lālānakhamūtradaṃṣṭrārajaḥpurīṣairatha cendriyeṇa/
saptaprakāraṃ visṛjanti lūtāstadugramadhyāvaravīryayuktam//

sakaṇḍukoṭhaṃ sthiramalpamūlaṃ lālākṛtaṃ mandarujaṃ vadanti/
śophaśca kaṇḍūśca pulālikā ca dhūmāyanaṃ caiva nakhāgradaṃśe//

daṃśaṃ tu mūtreṇa sakṛṣṇamadhyaṃ saraktaparyanmavehi dīrṇam/
daṃṣṭrābhirugraṃ kaṭhinaṃ vivarṇaṃ jānīhi daṃśaṃ sthiramaṇḍalaṃ ca//

rajaḥpurīṣendriyajaṃ hi viddhi sphoṭaṃ vipakvāmalapīlupāṇḍum/
etāvadetat samudāhṛtaṃ tu vakṣyāmi lūtāprabhavaṃ purāṇam//

sāmānyato daṣṭamasādhyasādhyaṃ cikitsitaṃ cāpi yathāviśeṣam/

viśvāmitro nṛpavaraḥ kadācidṛṣisattamam/
vaśiṣṭhaṃ kopayāmāsa gatvāāśramapadaṃ kila//

kupitasya munestasya lalāṭāt svedabindavaḥ/
apatan darśanādeva svestatsamatejasaḥ//

tṛṇe maharṣiṇā lūne dhenvarthaṃ saṃbhṛte'pi ca/
tato jātāstvimā ghorā nānārūpā mahāviṣāḥ/
apakārāya vartante nṛpasādhanavāhane//

yasmāllūnaṃ tṛṇaṃ prāptā muneḥ prasvedabindavaḥ/
tasmāllūteti bhāṣyante saṅkhyayā tāśca ṣoḍaśa//

kṛcchrasādhyāstathāsādhyā lūtāstu dvividhāḥsmṛtāḥ/
tasmāmaṣṭau kṛcchrasādhyā varjyāstāvatya eva tu//

trimaṇḍalā tathā śvetā kapilā pītikā tathā/
ālamūtraviṣā raktā kasanā cāṣṭamī smṛtā//

tābhirdaṣṭe śiroduḥkhaṃ kaṇḍūrdaṃśe ca vedanā/
bhavanti ca viśeṣeṇa gadāḥ ślaiṣmikavātikāḥ//

sauvarṇikā lājavarṇā jālinyeṇīpadī tathā/
kṛṣṇāgnivarṇā kākāṇḍā mālāguṇāṣṭamī tathā//

tābhirdaṣṭe daṃśakothaḥ pravṛttiḥ kṣatajasya ca/
jvaro dāho'stisāraśca gadāḥ syuśca tridoṣajāḥ//

piḍakā vividhākārā maṇḍalāni mahānti ca/
mahānto mṛdavaḥ śophā raktāḥ śyāvāścalāstathā//

sāmānyaṃ sarvalūtānāmetadādaṃśalakṣaṇam/
viśeṣalakṣaṇaṃ tāsāṃ vakṣyāmi sacikitsitam//

trimaṇḍalāyā daṃśe'sṛk kṛṣṇaṃ sravati dīryate/
bādhiryaṃ kaluṣā dṛṣṭistathā dāhaśca netrayoḥ//

tatrārkamūlaṃ rajanī nākulī pṛśniparṇikā/
pānakarmaṇi śasyante nasyālepāñjaneṣu ca//

śvetāyāḥ piḍakā daṃśe śvetā kaṇḍūmatī bhavet/
dāhamūrcchājvaravatī visarpakledarukkarī//

tatra candanarāsnailāhareṇunalavañjulāḥ/
kuṣṭhaṃ lāmajjakaṃ vakraṃ naladaṃ cāgado hitaḥ//

ādaṃśe piḍakā tāmrā kapilāyāḥ sthirā bhavet/
śiraso gauravaṃ dāhastimiraṃ bhrama eva ca//

tatra padmakakuṣṭhailākarañjakakubhatvacaḥ/
sthirārkaparṇyapāmārgadūrvābrāhmyo viṣāpahāḥ//

ādaṃśe pītikāyāstu piḍakā pītikā sthirā/
bhavecchardirjvaraḥ śūlaṃ mūrdhni rakte tathākṣiṇī//

tatreṣṭāḥ kuṭajośīratuṅgapadmakavañjulāḥ/
śirīṣakiṇihīśelukadambakakubhatvacaḥ//

raktamaṇḍanibhe daṃśe piḍakāḥ sarṣapā iva/
jāyante tāluśoṣaśca dāhaścālaviṣārdite//

tatra priyaṅguhrīberakuṣṭhalāmajjavañjulāḥ/
agadaḥ śatapuṣpā ca sapippalavaṭāṅkurāḥ//

pūtirmūtraviṣādaṃśo visarpī kṛṣṇaśoṇitaḥ/
kāsaśvāsavamīmūrcchājvaradāhasamanvitaḥ//

manaḥśilālamadhukakuṣṭhacandanapadmakaiḥ/
madhumiśraiḥ salāmajjairagadastatra kīrtitaḥ//

āpāṇḍupiḍako daṃśo dāhakledasamanvitaḥ/
raktāyā raktaparyanto vijñeyo raktasaṃyutaḥ//

kāryastatrāgadastoyacandanośīrapadmakaiḥ/
tathaivārjunaśelubhyāṃ tvagbhirāmrātakasya ca//

picchilaṃ kasanādaṃśādrudhiraṃ śītalaṃ sravet/
kāsaśvāsau ca tatroktaṃ raktalūtāckitsitam//

purīṣagandhiralpāsṛk kṛṣṇāyā daṃśa eva tu/
jvaramūrcchāvamīdāhakāsaśvāsasamanvitaḥ//

tatrailāvakrasarpākṣīgandhanākulicandanaiḥ/
mahāsugandhisāhitaiḥ pratyākhyāyāgadaḥ smṛtaḥ//

daṃśe dāho'gnivaktrāyāḥ srāvo'tyarthaṃ jvarastathā/
coṣakaṇḍūromaharṣā dāhavisphoṭasaṃyutaḥ//

kṛṣṇāpraśamanaṃ cātra pratyākhyāya prayojayet/
sārivośīrayaṣṭyāhvacandanotpalapadmakam//

sarvāsāmeva yuñjīta viṣe śleṣmātakatvacam/
bhiṣak sarvaprakāreṇa tathā cākṣīvapippalam//

kṛcchrasādhyaviṣā hyaṣṭau proktā dve ca yadṛcchayā/
avāryaviṣavīryāṇāṃ lakṣaṇāni nibodha me//

dhyāmaḥ sauvarṇikādaṃśaḥ sapheno matsyagandhakaḥ/
śvāsaḥ kāso jvarastṛṣṇā mūrcchā cātra sudāruṇā//

ādaṃśe lājavarṇāyā dhyāmaṃ pūti sravedasṛk/
dāho mūrcchātisāraśca śiroduḥkhaṃ ca jāyate//

ghoro daṃśastu jālinyā rājimānavakīryate/
stambhaḥ śvāsastamovṛddhistāluśoṣaśca jāyate//

eṇīpadmāstathā daṃśo bhavet kṛṣṇatilākṛtiḥ/
tṛṣṇāmūrcchājvaracchardikāsaśvāsasamanvitaḥ//

daṃśaḥ kākāṇḍikādaṣṭe pāṇḍurakto'tivedanaḥ/
tṛṇmūrcchāśvāsahṛdrogahikkākāsāḥ syuruccritāḥ//

rakto mālāguṇādaṃśo dhūmagandho'tivedanaḥ/
bahudhā ca viśīryeta dāhamūrcchājvarānvitaḥ//

asādhyāsvapyabhihitaṃ pratyākhyāyāśu yojayet/
doṣocchrāyaviśeṣeṇa dāhacchedavivarjitam//

sādhyābhirābhirlūtābhirdaṣṭamātrasya dehinaḥ/
vṛddhipatreṇa matimān samyagādaṃśamuddharet//

amarmaṇi vidhānajño varjitasya jvarādibhiḥ/
daṃśasyotkartanaṃ kuyādalpaśvayathukasya ca//

madhusaindhavasaṃyuktairagadairlepayettataḥ/
priyaṅgurajanīkuṣṭhasamaṅgāmadhukaistathā//

sārivāṃ madhukaṃ drākṣāṃ payasyāṃ kṣīramoraṭam/
vidārīgokṣurakṣaudramadhukaṃ pāyayeta vā//

kṣīriṇāṃ tvakkaṣāyeṇa suśītena ca secayet/
upadravān yathādoṣaṃ viṣaghnaireva sādhayet//

nasyāñjanābhyañjanapānadhūmaṃ tathāvapīḍaṃ kavalagrahaṃ ca/
saṃśodhanaṃ cobhayataḥ pragāḍhaṃ kuryātsirāmokṣaṇameva cātra//

kīṭadaṣṭavraṇān sarvānahidaṣṭavraṇānapi/
ādāhapākāttān sarvāñcikitsedduṣṭavadbhiṣag//

vinivṛtte tataḥ śophe karṇikāpātanaṃ hitam/
nimbapatraṃ trivṛddantī kusumbhaṃ kusumaṃ madhu//

gugguluḥ saindhavaṃ kiṇvaṃ varcaḥ pārāvatasya ca/
viṣavṛddhikaraṃ cānnaṃ hitvā saṃbhojanaṃ hitam//

viṣebhyaḥ khalu sarvebhyaḥ karṇikāmarujāṃ sthirām/
pracchayitvā madhūnmiśraiḥ śodhanīyairupācaret//

saptaṣaṣṭhasya kīṭānāṃ śatasyaitadvibhāgaśaḥ/
daṣṭalakṣaṇamākhyātaṃ cikitsā cāpyanantaram//

saviṃśamadhyāyaśatametaduktaṃ vibhāgaśaḥ/
ihoddiṣṭānanirdiṣṭānarthān vakṣyāmyathottare//

sanātanatvādvedānāmakṣaratvāttathaiva ca/
tathā dṛṣṭaphalatvācca hitatvādapi dehinām//

vāksamūhārthavistārāt pūjitatvācca dehibhiḥ/
cikitsitāt puṇyatamaṃ na kiṃcidapi śuśrumaḥ//

ṛṣerindraprabhāvasyāmṛtayonerbhiṣagguroḥ/
dhārayitvā tu vimalaṃ mataṃ paramasaṃmatam/
uktāhārasamācāra iha pretya ca modate//