સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 5.8

અથાતઃ કીટકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સર્પાણાં શુક્રવિણ્મૂત્રશવપૂત્યણ્ડસંભવાઃ।
વાય્વગ્ન્યમ્બુપ્રકૃતયઃ કીટાસ્તુ વિવિધાઃ સ્મૃતાઃ॥

સર્વદોષપ્રકૃતિભિર્યુક્તાસ્તે પરિણામતઃ।
કીટત્વેઽપિ સુઘોરાઃ સ્યુઃ સર્વ એવ ચતુર્વિધાઃ॥

કુમ્ભીનસસ્તુણ્ડિકેરી શૃઙ્ગી શતકુલીરકઃ।
ઉચ્ચિટિઙ્ગોઽગ્નિનામા ચ ચિચ્ચિટિઙ્ગો મયૂરિકા॥

આવર્તકસ્તથોરભ્રઃ સારિકામુખવૈદલૌ।
શરાવકુર્દોઽભીરાજિઃ પરુષશ્ચિત્રશીર્ષકઃ॥

શતબાહુશ્ચ યશ્ચાપિ રક્તરાજિશ્ચ કીર્તિતઃ।
અષ્ટાદશેતિ વાયવ્યાઃ કીટાઃ પવનકોપનાઃ॥

તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં રોગા વાતનિમિત્તજાઃ।
કૌણ્ડિન્યકઃ કણભકો વરટી પત્રવૃશ્ચિકઃ॥

વિનાસિકા બ્રાહ્મણિકા બિન્દુલો ભ્રમરસ્તથા।
બાહ્યકી પિચ્ચિટઃ કુમ્ભી વર્ચઃકીટોઽરિમેદકઃ॥

પદ્મકીટો દુન્દુભિકો મકરઃ શતપાદકઃ।
પઞ્ચાલકઃ પાકમત્સ્યઃ કૃષ્ણતુણ્ડોઽથ ગર્દભી॥

ક્લીતઃ કૃમિસરારી ચ યશ્ચાપ્યુત્ક્લેશકસ્તથા।
એતે હ્યગ્નિપ્રકૃતયશ્ચતુર્વિંશતિરેવ ચ॥

તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં રોગાઃ પિત્તનિમિત્તજાઃ।
વિશ્વમ્ભરઃ પઞ્ચશુક્લઃ પઞ્ચકૃષ્ણોઽથ કોકિલઃ॥

સૈરેયકઃ પ્રચલકો વલભઃ કિટિભસ્તથા।
સૂચીમુખઃ કૃષ્ણગોધા યશ્ચ કાષાયવાસિકઃ॥

કીટો ગર્દભકશ્ચૈવ તથા ત્રોટક એવ ચ।
ત્રયોદશૈતે સૌમ્યાઃ સ્યુઃ કીટાઃ શ્લેષ્મપ્રકોપણાઃ॥

તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં રોગાઃ કફનિમિત્તજાઃ।
તુઙ્ગીનાસો વિચિલકસ્તાલકો વાહકસ્તથા॥

કોષ્ઠાગારી ક્રિમિકરો યશ્ચ મણ્ડલપુચ્છકઃ।
તુણ્ડનાભઃ(તુઙ્ગનાભઃ) સર્ષપિકો વલ્ગુલિઃ શમ્બુકસ્તથા॥

અગ્નિકીટશ્ચ વિજ્ઞેયા દ્વાદશ પ્રાણનાશનાઃ।
તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં વેગજ્ઞાનાનિ સર્પવત્॥

તાસ્તાશ્ચ વેદનાસ્તીવ્રા રોગા વૈ સાન્નિપાતિકાઃ।
ક્ષરાગ્નિદગ્ધવદ્દંશો રક્તપીતસિતારુણઃ॥

જ્વરાઙ્ગમર્દરોમાઞ્ચવેદનાભિઃ સમન્વિતઃ।
છર્દ્યતીસારતૃષ્ણાશ્ચ દાહો મૂર્ચ્છા વિજૃમ્ભિકા॥

વેપથુશ્વાસહિક્કાશ્ચ દાહઃ શીતં ચ દારુણમ્।
પિડકોપચયઃ શોફો ગ્રન્થયો મણ્ડલાનિ ચ॥

દદ્રવઃ કર્ણિકાશ્ચૈવ વિસર્પાઃ કિટિભાનિ ચ।
તૈર્ભવન્તીહ દષ્ટાનાં યથાસ્વં ચાપ્યુપદ્રવાઃ॥

યેઽન્યે તેષાં વિશેષાસ્તુ તૂર્ણં તેષાં સમાદિશેત્।
દૂષીવિષપ્રકોપાચ્ચ તથૈવ વિષલેપનાત્॥

લિઙ્ગં તીક્ષ્ણવિષેષ્વેતચ્છૃણુ મન્દવિષેષ્વતઃ।
પ્રસેકારોચકચ્છર્દિશિરોગૌરવશીતકાઃ॥

પિડકાકોઠકણ્ડૂનાં જન્મ દોષવિભાગતઃ।
યોગૈર્નાનાવિધૈરેષાં ચૂર્ણાનિ ગરમાદિશેત્॥

દૂષીવિષપ્રકારાણાં તથા ચાપ્યનુલેપનાત્।
એકજાતીનતસ્તૂર્ધ્વં કીટાન્ વક્ષ્યામિ ભેદતઃ॥

સામાન્યતો દષ્ટલિઙ્ગૈઃ સાધ્યાસાધ્યક્રમેણ ચ।
ત્રિકણ્ટઃ કરિણી ચાપિ હસ્તિકક્ષોઽપરાજિતઃ।
ચત્વાર એતે કણભા વ્યાખ્યાતાસ્તીવ્રવેદનાઃ॥

તૈર્દષ્ટસ્ય શ્વયથુરઙ્ગમર્દો ગુરુતા ગાત્રાણાં દંશઃ કૃષ્ણશ્ચ ભવતિ॥

પ્રતિસૂર્યકઃ, પિઙ્ગાભાસો, બહુવર્ણો, નિરૂપમો ગોધેરેક ઇતિ પઞ્ચ ગોધેરકાઃ; તૈર્દષ્ટસ્ય શોફો દાહરુજૌ ચ ભવતઃ, ગોધેરકેણૈતદેવ ગ્રન્થિપ્રાદુર્ભાવો જ્વરશ્ચ॥

ગલગોલિકા શ્વેતા, કૃષ્ણા, રક્તરાજી, રક્તમણ્ડલા, સર્વશ્વેતા, સર્ષપિકેત્યેવં ષટ્; તાભિર્દષ્ટે સર્ષપિકાવર્જં દાહશોફક્લેદા ભવન્તિ, સર્ષપિકયા હૃદયપિડાતિસારશ્ચ, તાસુ મધ્યે સર્ષપિકા પ્રાણહરી॥

શતપદ્યસ્તુ પરુષા, કૃષ્ણા, ચિત્રા, કપિલા, પીતિકા, રક્તા, શ્વેતા, અગ્નિપ્રભા, ઇત્યષ્ટૌ; તાભિર્દષ્ટે શોફો વેદના દાહશ્ચ હૃદયે, શ્વેતાગ્નિપ્રભાભ્યામેતદેવ દાહો મૂર્ચ્છા ચાતિમાત્રં શ્વેતપિડકોત્પત્તિશ્ચ॥

મણ્ડૂકાઃ કૃષ્ણઃ, સારઃ, કુહકો, હરિતો, રક્તો, યવવર્ણાભો, ભૃકુટી, કોટિકશ્ચેત્યષ્ટૌ; તૈર્દષ્ટસ્ય દંશે કણ્ડૂર્ભવતિ પીતફેનાગમશ્ચ વક્ત્રાત્, ભૃકુટીકોટિકાભ્યામેતદેવ દાહશ્છર્દિર્મૂર્ચ્છા ચાતિમાત્રમ્॥

વિશ્વમ્ભરાભિર્દષ્ટે દંશઃ સર્ષપાકારાભિઃ પિડકાભિઃ સરુજાભિશ્ચીયતે, શીતજ્વરાર્તશ્ચ પુરુષો ભવતિ॥

અહિણ્ડુકાભિર્દષ્ટે તોદદાહકણ્ડુશ્ચયથવો ભવન્તિ મોહશ્ચ; કણ્ડૂમકાભિર્દષ્ટે પીતાઙ્ગશ્છર્દ્યતીસારજ્વરાદિભિરભિહન્યતે; શૂકવૃન્તાભિર્દષ્ટે કણ્ડૂકોઠાઃ પ્રવર્ધન્તે શૂકં ચાત્ર લક્ષ્યતે॥

પિપીલિકાઃ સ્થૂલશીર્ષા, સંવાહિકા, બ્રહ્મણિકા, અઙ્ગુલિકા; કપિલિકા, ચિત્રવર્ણેતિ ષટ્; તાભિર્દષ્ટે દંશે શ્વયથુરગ્નિસ્પર્શવદ્દાહશોફૌ ભવતઃ॥

મક્ષિકાઃ કાન્તારિકા, કૃષ્ણા, પિઙ્ગલા, મધૂલિકા, કાષાયી, સ્થાલિકેત્યેવં ષટ્; તાભિર્દષ્ટસ્ય કણ્ડુશોફદાહરુજો ભવન્તિ, સ્થાલિકાકાષાયીભ્યામેતદેવ શ્યાવપિડકોત્પત્તિરુપદ્રવાશ્ચ જ્વરાદયો ભવન્તિ, કાષાયી સ્થાલિકા ચ પ્રાણહરે॥

મશકાઃ સામુદ્રઃ, પરિમણ્ડલો, હસ્તિમશકઃ, કૃષ્ણઃ, પાર્વતીય ઇતિ પઞ્ચ; તૈર્દષ્ટસ્ય તીવ્રા કણ્ડૂર્દંશશોફશ્ચ, પાર્વતીયસ્તુ કીટૈઃ પ્રાણહરૈસ્તુલ્યલક્ષણઃ॥

નખાવકૃષ્ટેઽત્યર્થં પિડકાદાહપાકા ભવન્તિ।
જલૌકસાં દષ્ટલક્ષણમુક્તં ચિકિત્સિતં ચ॥

ભવન્તિ ચાત્ર ગોધેરકઃ સ્થાલિકા ચ યે ચ શ્વેતાગ્નિસપ્રભે।
ભૃકુટી કોટિકશ્ચૈવ ન સિધ્યન્ત્યેકજાતિષુ॥

શવમૂત્રપુરીષૈસ્તુ સવિષૈરવમર્શનાત્।
સ્યુઃ કણ્ડૂદાહકોઠારુઃપિડકાતોદવેદનાઃ॥

પ્રક્લેદવાંસ્તથા સ્રાવો ભૃશં સંપાચયેત્ત્વચમ્।
દિગ્ધવિદ્ધક્રિયાસ્તત્ર યથાવદવચારયેત્॥

નાવસન્નં ન ચોત્સન્નમતિસંરમ્ભવેદનમ્।
દંશાદૌ વિપરીતાર્તિ કીટદષ્ટં સુબાધકમ્॥

દષ્ટાનુગ્રવિષૈઃ કીટૈઃ સર્પવત્ સમુપાચરેત્।
ત્રિવિધાનાં તુ પૂર્વેષાં ત્રૈવિધ્યેન ક્રિયા હિતાઃ॥

સ્વેદમાલેપનં સેકં ચોષ્ણમત્રાવચારયેત્।
અન્યત્ર મૂર્ચ્છિતાદ્દંશાત્ પાકકોથપ્રપીડિતાત્॥

વિષઘ્નં ચ વિધિં સર્વં બહુશઃ શોધનાનિ ચ।
શિરીષકટુકાકુષ્ઠવચારજનિસૈન્ધવૈઃ॥

ક્ષીરમજ્જવસાસર્પિઃશુણ્ઠીપિપ્પલિદારુષુ।
ઉત્કારિકા સ્થિરાદૌ વા સુકૃતા સ્વેદને હિતા॥

ન સ્વેદયેત ચાદંશં ધૂમં વક્ષ્યામિ વૃશ્ચિકે।
અગદાનેકજાતીષુ પ્રવક્ષ્યામિ પૃથક્ પૃથક્॥

કુષ્ઠં વક્રં વચા પાઠા બિલ્વમૂલં સુવર્ચિકા।
ગૃહધૂમં હરિદ્રે દ્વે ત્રિકણ્ટકવિષે હિતાઃ॥

રજન્યાગારધૂમશ્ચ વક્રં કુષ્ઠં પલાશજમ્।
ગલગોલિકદષ્ટાનામગદો વિષનાશનઃ॥

કુઙ્કુમં તગરં શિગ્રુ પદ્મકં રજનીદ્વયમ્।
અગદો જલપિષ્ટોઽયં શતપદ્વિષનાશનઃ॥

મેષશૃઙ્ગી વચા પાઠા નિચુલો રોહિણી જલમ્।
સર્વમણ્ડૂકદષ્ટાનામગદોઽયં વિષાપહઃ॥

ધવાશ્વગન્ધાતિબલાબલાસાતિગુહાગુહાઃ।
વિશ્વમ્ભરાભિદષ્ટાનામગદોઽયં વિષાપહઃ॥

શિરીષં તગરં કુષ્ઠં શાલિપર્ણી સહા નિશે।
અહિણ્ડુકાભિર્દષ્ટાનામગદો વિષનાશનઃ॥

કણ્ડૂમકાભિર્દષ્ટાનાં રાત્રૌ શીતાઃ ક્રિયા હિતાઃ।
દિવા તે નૈવ સિધ્યન્તિ સૂર્યરશ્મિબલાર્દિતાઃ॥

વક્રં કુષ્ઠમપામાર્ગઃ શૂકવૃન્તવિષેઽગદઃ।
ભૃઙ્ગસ્વરસપિષ્ટા વા કૃષ્ણવલ્મીકમૃત્તિકા॥

પિપીલિકાભિર્દષ્ટાનાં મક્ષિકામશકૈસ્તથા।
ગોમૂત્રેણ યુતો લેપઃ કૃષ્ણવલ્મીકમૃત્તિકા॥

નખાવઘૃષ્ટસંજાતે શોફે ભૃઙ્ગરસો હિતઃ।
પ્રતિસૂર્યકદષ્ટાનાં સર્પદષ્ટવદાચેરેત્।
ત્રિવિધા વૃશ્ચિકાઃ પ્રોક્તા મન્દમધ્યમહાવિષાઃ॥

ગોશકૃત્કોથજા મન્દા મધ્યાઃ કાષ્ઠેષ્ટિકોદ્ભવાઃ।
સર્પકોથોદ્ભવાસ્તીક્ષ્ણા યે ચાન્યે વિષસંભવાઃ॥

મન્દા દ્વાદશ મધ્યાસ્તુ ત્રયઃ પઞ્ચદશોત્તમાઃ।
દશ વિંશતિરિત્યેતે સંખ્યયા પરિકીર્તિતાઃ॥

કૃષ્ણઃ શ્યાવઃ કર્બુરઃ પાણ્ડુવર્ણો ગોમૂત્રાભઃ કર્કશો મેચકશ્ચ।
પીતો ધૂમ્રો રોમશઃ શાડ્વલાભો રક્તઃ શ્વેતેનોદરેણેતિ મન્દાઃ॥

યુક્તાશ્ચૈતે વૃશ્ચિકાઃ પુચ્છદેશે સ્યુર્ભૂયોભિઃ પર્વભિશ્ચેતરેભ્યઃ।
એભિર્દષ્ટે વેદના વેપથુશ્ચ ગાત્રસ્તમ્ભઃ કૃષ્ણરક્તાગમશ્ચ॥

શાખાદષ્ટે વેદના ચોર્ધ્વમેતિ દાહસ્વેદૌ દંશશોફો જ્વરશ્ચ।
રક્તઃ પીતઃ કાપિલેનોદરેણ સર્વે ધૂમ્રાઃ પર્વભિશ્ચ ત્રિભિઃ સ્યુઃ॥

એતે મૂત્રોચ્ચારપૂત્યણ્ડજાતા મધ્યા જ્ઞેયાસ્ત્રિપ્રકારોરગાણામ્।
યસ્યૈતેષામન્વયાદ્યઃ પ્રસૂતો દોષોત્પત્તિં તત્સ્વરૂપાં સ કુર્યાત્॥

જિહ્વાશોફો ભોજનસ્યાવરોધો મૂર્ચ્છા ચોગ્રા મધ્યવીર્યાભિદષ્ટે।
શ્વેતશ્ચિત્રઃ શ્યામલો લોહિતાભો રક્તઃ શ્વેતો રક્તનીલોદરૌ ચ॥

પીતોઽરક્તો નીલપીતોઽપરસ્તુ રક્તો નીલો નીલશુક્લસ્તથા ચ।
રક્તો બભ્રુઃ પૂર્વવચ્ચૈકપર્વા યશ્ચાપર્વા પર્વણી દ્વે ચ યસ્ય॥

નાનારૂપા વર્ણતશ્ચાપિ ઘોરા જ્ઞેયાશ્ચૈતે વૃશ્ચિકાઃ પ્રાણચૌરાઃ।
જન્મૈતેષાં સર્પકોથાત્ પ્રદિષ્ટં દેહેભ્યો વા ઘાતિતાનાં વિષેણ॥

એભિર્દષ્ટે સર્પવેગપ્રવૃત્તિઃ સ્ફોટોત્પત્તિર્ભ્રાન્તિદાહૌ જ્વરશ્ચ।
ખેભ્યઃ કૃષ્ણં શોણિતં યાતિ તીવ્રં તસ્માત્ પ્રાણૈસ્ત્યજ્યતે શીઘ્રમેવ॥

ઉગ્રમધ્યવિષૈર્દષ્ટં ચિકિત્સેત્ સર્પદષ્ટવત્।
આદંશં સ્વેદિતં ચૂર્ણૈઃ પ્રચ્છિતં પ્રતિસારયેત્॥

રજનીસૈન્ધવવ્યોષશિરીષફલપુષ્પજૈઃ।
માતુલુઙ્ગામ્લગોમૂત્રપિષ્ટં ચ સુરસાગ્રજમ્॥

લેપે સ્વેદે સુખોષ્ણં ચ ગોમયં હિતમિષ્યતે।
પાને ક્ષૌદ્રયુતં સર્પિઃ ક્ષીરં વા બહુશર્કરમ્॥

દંશં મન્દવિષાણાં તુ ચક્રતૈલેન સેચયેત્।
વિદારીગણસિદ્ધેન સુખોષ્ણેનાથવા પુનઃ॥

કુર્યાચ્ચોત્કારિકાસ્વેદં વિષઘ્નૈરુપનાહયેત્।
ગુડોદકં વા સુહિમં ચાતુર્જાતકસંયુતમ્॥

પાનમસ્મૈ પ્રદાતવ્યં ક્ષીરં વા સગુડં હિમમ્।
શિખિકુક્કુટબર્હાણિ સૈન્ધવં તૈલસર્પિષી॥

ધૂમો હન્તિ પ્રયુક્તસ્તુ શીઘ્રં વૃશ્ચિકજં વિષમ્।
કુસુમ્ભપુષ્પં રજની નિશા વા કોદ્રવં તૃણમ્॥

એભિર્ઘૃતાક્તૈર્ધૂપસ્તુ પાયુદેશે પ્રયોજિતઃ।
નાશયેદાશુ કીટોત્થં વૃશ્ચિકસ્ય ચ યદ્વિષમ્॥

લૂતાવિષં ઘોરતમં દુર્વિજ્ઞેયતમં ચ તત્।
દુશ્ચિકિત્સ્યતમં ચાપિ ભિષગ્ભિર્મન્દબુદ્ધિભિઃ॥

સવિષં નિર્વિષં ચૈતદિત્યેવં પરિશઙ્કિતે।
વિષઘ્નમેવ કર્તવ્યમવિરોધિ યદૌષધમ્॥

અગદાનાં હિ સંયોગો વિષજુષ્ટસ્ય યુજ્યતે।
નિર્વિષે માનવે યુક્તોઽગદઃ સંપદ્યતેઽસુખમ્॥

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન જ્ઞાતવ્યો વિષનિશ્ચયઃ।
અજ્ઞાત્વા વિષસદ્ભાવં ભિષગ્વ્યાપાદયેન્નરમ્॥

પ્રોદ્ભિદ્યમાનસ્તુ યથાઙ્કુરેણ ન વ્યક્તજાતિઃ પ્રવિભાતિ વૃક્ષઃ।
તદ્વદ્દુરાલક્ષ્યતમં હિ તાસાં વિષં શરીરે પ્રવિકીર્ણમાત્રમ્॥

ઈષત્સકણ્ડુ પ્રચલં સકોઠમવ્યક્તવર્ણં પ્રથમેઽહનિ સ્યાત્।
અન્તેષુ શૂનં પરિનિમ્નમધ્યં પ્રવ્યક્તરૂપં ચ દિને દ્વિતીયે॥

ત્ર્યહેણ તદ્દર્શયતીહ રૂપં વિષં ચતુર્થેઽહનિ કોપમેતિ।
અતોઽધિકેઽહ્નિ પ્રકરોતિ જન્તોર્વિષપ્રકોપપ્રભવાન્ વિકારાન્॥

ષષ્ઠે દિને વિપ્રસૃતં તુ સર્વાન્ મર્મપ્રદેશાન્ ભૃશમાવૃણોતિ।
તત્ સપ્તમેઽત્યર્થપરીતગાત્રં વ્યાપાદયેન્મર્ત્યમતિપ્રવૃદ્ધમ્॥

યાસ્તીક્ષ્ણચણ્ડોગ્રવિષા હિ લૂતાસ્તાઃ સપ્તરાત્રેણ નરં નિહન્યુઃ।
અતોઽધિકેનાપિ નિહન્યુરન્યા યાસાં વિષં મધ્યમવીર્યમુક્તમ્॥

યાસાં કનીયો વિષવીર્યમુક્તં તાઃ પક્ષમાત્રેણ વિનાશયન્તિ।
તસ્માત્ પ્રયત્નં ભિષગત્ર કુર્યાદાદંશપાતાદ્વિષઘાતિયોગૈઃ॥

વિષં તુ લાલાનખમૂત્રદંષ્ટ્રારજઃપુરીષૈરથ ચેન્દ્રિયેણ।
સપ્તપ્રકારં વિસૃજન્તિ લૂતાસ્તદુગ્રમધ્યાવરવીર્યયુક્તમ્॥

સકણ્ડુકોઠં સ્થિરમલ્પમૂલં લાલાકૃતં મન્દરુજં વદન્તિ।
શોફશ્ચ કણ્ડૂશ્ચ પુલાલિકા ચ ધૂમાયનં ચૈવ નખાગ્રદંશે॥

દંશં તુ મૂત્રેણ સકૃષ્ણમધ્યં સરક્તપર્યન્મવેહિ દીર્ણમ્।
દંષ્ટ્રાભિરુગ્રં કઠિનં વિવર્ણં જાનીહિ દંશં સ્થિરમણ્ડલં ચ॥

રજઃપુરીષેન્દ્રિયજં હિ વિદ્ધિ સ્ફોટં વિપક્વામલપીલુપાણ્ડુમ્।
એતાવદેતત્ સમુદાહૃતં તુ વક્ષ્યામિ લૂતાપ્રભવં પુરાણમ્॥

સામાન્યતો દષ્ટમસાધ્યસાધ્યં ચિકિત્સિતં ચાપિ યથાવિશેષમ્।

વિશ્વામિત્રો નૃપવરઃ કદાચિદૃષિસત્તમમ્।
વશિષ્ઠં કોપયામાસ ગત્વાઆશ્રમપદં કિલ॥

કુપિતસ્ય મુનેસ્તસ્ય લલાટાત્ સ્વેદબિન્દવઃ।
અપતન્ દર્શનાદેવ સ્વેસ્તત્સમતેજસઃ॥

તૃણે મહર્ષિણા લૂને ધેન્વર્થં સંભૃતેઽપિ ચ।
તતો જાતાસ્ત્વિમા ઘોરા નાનારૂપા મહાવિષાઃ।
અપકારાય વર્તન્તે નૃપસાધનવાહને॥

યસ્માલ્લૂનં તૃણં પ્રાપ્તા મુનેઃ પ્રસ્વેદબિન્દવઃ।
તસ્માલ્લૂતેતિ ભાષ્યન્તે સઙ્ખ્યયા તાશ્ચ ષોડશ॥

કૃચ્છ્રસાધ્યાસ્તથાસાધ્યા લૂતાસ્તુ દ્વિવિધાઃસ્મૃતાઃ।
તસ્મામષ્ટૌ કૃચ્છ્રસાધ્યા વર્જ્યાસ્તાવત્ય એવ તુ॥

ત્રિમણ્ડલા તથા શ્વેતા કપિલા પીતિકા તથા।
આલમૂત્રવિષા રક્તા કસના ચાષ્ટમી સ્મૃતા॥

તાભિર્દષ્ટે શિરોદુઃખં કણ્ડૂર્દંશે ચ વેદના।
ભવન્તિ ચ વિશેષેણ ગદાઃ શ્લૈષ્મિકવાતિકાઃ॥

સૌવર્ણિકા લાજવર્ણા જાલિન્યેણીપદી તથા।
કૃષ્ણાગ્નિવર્ણા કાકાણ્ડા માલાગુણાષ્ટમી તથા॥

તાભિર્દષ્ટે દંશકોથઃ પ્રવૃત્તિઃ ક્ષતજસ્ય ચ।
જ્વરો દાહોઽસ્તિસારશ્ચ ગદાઃ સ્યુશ્ચ ત્રિદોષજાઃ॥

પિડકા વિવિધાકારા મણ્ડલાનિ મહાન્તિ ચ।
મહાન્તો મૃદવઃ શોફા રક્તાઃ શ્યાવાશ્ચલાસ્તથા॥

સામાન્યં સર્વલૂતાનામેતદાદંશલક્ષણમ્।
વિશેષલક્ષણં તાસાં વક્ષ્યામિ સચિકિત્સિતમ્॥

ત્રિમણ્ડલાયા દંશેઽસૃક્ કૃષ્ણં સ્રવતિ દીર્યતે।
બાધિર્યં કલુષા દૃષ્ટિસ્તથા દાહશ્ચ નેત્રયોઃ॥

તત્રાર્કમૂલં રજની નાકુલી પૃશ્નિપર્ણિકા।
પાનકર્મણિ શસ્યન્તે નસ્યાલેપાઞ્જનેષુ ચ॥

શ્વેતાયાઃ પિડકા દંશે શ્વેતા કણ્ડૂમતી ભવેત્।
દાહમૂર્ચ્છાજ્વરવતી વિસર્પક્લેદરુક્કરી॥

તત્ર ચન્દનરાસ્નૈલાહરેણુનલવઞ્જુલાઃ।
કુષ્ઠં લામજ્જકં વક્રં નલદં ચાગદો હિતઃ॥

આદંશે પિડકા તામ્રા કપિલાયાઃ સ્થિરા ભવેત્।
શિરસો ગૌરવં દાહસ્તિમિરં ભ્રમ એવ ચ॥

તત્ર પદ્મકકુષ્ઠૈલાકરઞ્જકકુભત્વચઃ।
સ્થિરાર્કપર્ણ્યપામાર્ગદૂર્વાબ્રાહ્મ્યો વિષાપહાઃ॥

આદંશે પીતિકાયાસ્તુ પિડકા પીતિકા સ્થિરા।
ભવેચ્છર્દિર્જ્વરઃ શૂલં મૂર્ધ્નિ રક્તે તથાક્ષિણી॥

તત્રેષ્ટાઃ કુટજોશીરતુઙ્ગપદ્મકવઞ્જુલાઃ।
શિરીષકિણિહીશેલુકદમ્બકકુભત્વચઃ॥

રક્તમણ્ડનિભે દંશે પિડકાઃ સર્ષપા ઇવ।
જાયન્તે તાલુશોષશ્ચ દાહશ્ચાલવિષાર્દિતે॥

તત્ર પ્રિયઙ્ગુહ્રીબેરકુષ્ઠલામજ્જવઞ્જુલાઃ।
અગદઃ શતપુષ્પા ચ સપિપ્પલવટાઙ્કુરાઃ॥

પૂતિર્મૂત્રવિષાદંશો વિસર્પી કૃષ્ણશોણિતઃ।
કાસશ્વાસવમીમૂર્ચ્છાજ્વરદાહસમન્વિતઃ॥

મનઃશિલાલમધુકકુષ્ઠચન્દનપદ્મકૈઃ।
મધુમિશ્રૈઃ સલામજ્જૈરગદસ્તત્ર કીર્તિતઃ॥

આપાણ્ડુપિડકો દંશો દાહક્લેદસમન્વિતઃ।
રક્તાયા રક્તપર્યન્તો વિજ્ઞેયો રક્તસંયુતઃ॥

કાર્યસ્તત્રાગદસ્તોયચન્દનોશીરપદ્મકૈઃ।
તથૈવાર્જુનશેલુભ્યાં ત્વગ્ભિરામ્રાતકસ્ય ચ॥

પિચ્છિલં કસનાદંશાદ્રુધિરં શીતલં સ્રવેત્।
કાસશ્વાસૌ ચ તત્રોક્તં રક્તલૂતાચ્કિત્સિતમ્॥

પુરીષગન્ધિરલ્પાસૃક્ કૃષ્ણાયા દંશ એવ તુ।
જ્વરમૂર્ચ્છાવમીદાહકાસશ્વાસસમન્વિતઃ॥

તત્રૈલાવક્રસર્પાક્ષીગન્ધનાકુલિચન્દનૈઃ।
મહાસુગન્ધિસાહિતૈઃ પ્રત્યાખ્યાયાગદઃ સ્મૃતઃ॥

દંશે દાહોઽગ્નિવક્ત્રાયાઃ સ્રાવોઽત્યર્થં જ્વરસ્તથા।
ચોષકણ્ડૂરોમહર્ષા દાહવિસ્ફોટસંયુતઃ॥

કૃષ્ણાપ્રશમનં ચાત્ર પ્રત્યાખ્યાય પ્રયોજયેત્।
સારિવોશીરયષ્ટ્યાહ્વચન્દનોત્પલપદ્મકમ્॥

સર્વાસામેવ યુઞ્જીત વિષે શ્લેષ્માતકત્વચમ્।
ભિષક્ સર્વપ્રકારેણ તથા ચાક્ષીવપિપ્પલમ્॥

કૃચ્છ્રસાધ્યવિષા હ્યષ્ટૌ પ્રોક્તા દ્વે ચ યદૃચ્છયા।
અવાર્યવિષવીર્યાણાં લક્ષણાનિ નિબોધ મે॥

ધ્યામઃ સૌવર્ણિકાદંશઃ સફેનો મત્સ્યગન્ધકઃ।
શ્વાસઃ કાસો જ્વરસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ચાત્ર સુદારુણા॥

આદંશે લાજવર્ણાયા ધ્યામં પૂતિ સ્રવેદસૃક્।
દાહો મૂર્ચ્છાતિસારશ્ચ શિરોદુઃખં ચ જાયતે॥

ઘોરો દંશસ્તુ જાલિન્યા રાજિમાનવકીર્યતે।
સ્તમ્ભઃ શ્વાસસ્તમોવૃદ્ધિસ્તાલુશોષશ્ચ જાયતે॥

એણીપદ્માસ્તથા દંશો ભવેત્ કૃષ્ણતિલાકૃતિઃ।
તૃષ્ણામૂર્ચ્છાજ્વરચ્છર્દિકાસશ્વાસસમન્વિતઃ॥

દંશઃ કાકાણ્ડિકાદષ્ટે પાણ્ડુરક્તોઽતિવેદનઃ।
તૃણ્મૂર્ચ્છાશ્વાસહૃદ્રોગહિક્કાકાસાઃ સ્યુરુચ્ચ્રિતાઃ॥

રક્તો માલાગુણાદંશો ધૂમગન્ધોઽતિવેદનઃ।
બહુધા ચ વિશીર્યેત દાહમૂર્ચ્છાજ્વરાન્વિતઃ॥

અસાધ્યાસ્વપ્યભિહિતં પ્રત્યાખ્યાયાશુ યોજયેત્।
દોષોચ્છ્રાયવિશેષેણ દાહચ્છેદવિવર્જિતમ્॥

સાધ્યાભિરાભિર્લૂતાભિર્દષ્ટમાત્રસ્ય દેહિનઃ।
વૃદ્ધિપત્રેણ મતિમાન્ સમ્યગાદંશમુદ્ધરેત્॥

અમર્મણિ વિધાનજ્ઞો વર્જિતસ્ય જ્વરાદિભિઃ।
દંશસ્યોત્કર્તનં કુયાદલ્પશ્વયથુકસ્ય ચ॥

મધુસૈન્ધવસંયુક્તૈરગદૈર્લેપયેત્તતઃ।
પ્રિયઙ્ગુરજનીકુષ્ઠસમઙ્ગામધુકૈસ્તથા॥

સારિવાં મધુકં દ્રાક્ષાં પયસ્યાં ક્ષીરમોરટમ્।
વિદારીગોક્ષુરક્ષૌદ્રમધુકં પાયયેત વા॥

ક્ષીરિણાં ત્વક્કષાયેણ સુશીતેન ચ સેચયેત્।
ઉપદ્રવાન્ યથાદોષં વિષઘ્નૈરેવ સાધયેત્॥

નસ્યાઞ્જનાભ્યઞ્જનપાનધૂમં તથાવપીડં કવલગ્રહં ચ।
સંશોધનં ચોભયતઃ પ્રગાઢં કુર્યાત્સિરામોક્ષણમેવ ચાત્ર॥

કીટદષ્ટવ્રણાન્ સર્વાનહિદષ્ટવ્રણાનપિ।
આદાહપાકાત્તાન્ સર્વાઞ્ચિકિત્સેદ્દુષ્ટવદ્ભિષગ્॥

વિનિવૃત્તે તતઃ શોફે કર્ણિકાપાતનં હિતમ્।
નિમ્બપત્રં ત્રિવૃદ્દન્તી કુસુમ્ભં કુસુમં મધુ॥

ગુગ્ગુલુઃ સૈન્ધવં કિણ્વં વર્ચઃ પારાવતસ્ય ચ।
વિષવૃદ્ધિકરં ચાન્નં હિત્વા સંભોજનં હિતમ્॥

વિષેભ્યઃ ખલુ સર્વેભ્યઃ કર્ણિકામરુજાં સ્થિરામ્।
પ્રચ્છયિત્વા મધૂન્મિશ્રૈઃ શોધનીયૈરુપાચરેત્॥

સપ્તષષ્ઠસ્ય કીટાનાં શતસ્યૈતદ્વિભાગશઃ।
દષ્ટલક્ષણમાખ્યાતં ચિકિત્સા ચાપ્યનન્તરમ્॥

સવિંશમધ્યાયશતમેતદુક્તં વિભાગશઃ।
ઇહોદ્દિષ્ટાનનિર્દિષ્ટાનર્થાન્ વક્ષ્યામ્યથોત્તરે॥

સનાતનત્વાદ્વેદાનામક્ષરત્વાત્તથૈવ ચ।
તથા દૃષ્ટફલત્વાચ્ચ હિતત્વાદપિ દેહિનામ્॥

વાક્સમૂહાર્થવિસ્તારાત્ પૂજિતત્વાચ્ચ દેહિભિઃ।
ચિકિત્સિતાત્ પુણ્યતમં ન કિંચિદપિ શુશ્રુમઃ॥

ઋષેરિન્દ્રપ્રભાવસ્યામૃતયોનેર્ભિષગ્ગુરોઃ।
ધારયિત્વા તુ વિમલં મતં પરમસંમતમ્।
ઉક્તાહારસમાચાર ઇહ પ્રેત્ય ચ મોદતે॥