Sushruta Samhita · Chapter 4.38

athāto nirūhakramacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

athānuvāsitamāsthāpayet; svabhyaktasvinnaśarīramutsṛṣṭabahirvegamavāte śucau veśmani madhyāhne pratatāyāṃ śayyāyāmadhaḥsuparigrahāyāṃ śroṇipradeśaprativyūḍhāyāmanupadhānāyāṃ vāmapārśvaśāyinamākuñcitadakṣiṇasakthimitaraprasāritasakthiṃ sumanasaṃ jīrṇānnaṃ vāgyataṃ suniṣaṇṇadehaṃ viditvā, tato vāmapādasyopari netraṃ kṛtvetarapādāṅguṣṭhāṅgulibhyāṃ karṇikāmupari niṣpīḍya, savyapāṇikaniṣṭhikānāmikābhyāṃ bastermukhārdhaṃ saṅkocya, madhyamāpradeśinyaṅguṣṭhairardhaṃ tu vivṛtāsyaṃ kṛtvā, bastāvauṣadhaṃ prakṣipya, dakṣiṇahastāṅguṣṭhena pradeśinīmadhyamābhyāṃ cānusiktamanāyatamabudbudamasaṅkucitamavātamauṣadhāsannamupasaṃgṛhya, punarupari taditareṇa gṛhītvā dakṣiṇenāvasiñcet, tataḥ sūtreṇaivauṣadhānte dvistrirvāāveṣṭya badhnīyāt, atha dakṣiṇenottānena pāṇinā bastiṃ gṛhītvā vāmahastamadhyamāṅgulipradeśinībhyāṃ netramupasaṃgṛhyāṅguṣṭena netradvāraṃ pidhāya, ghṛtābhyaktāgranetraṃ ghṛtāktamupādāya prayacchedanupṛṣṭhavaṃśaṃ samamunmukhamākarṇikaṃ netraṃ praṇidhatsveti brūyāt//

bastiṃ savye kare kṛtvā dakṣiṇenāvapīḍayet/ ekenaivāvapīḍena na drutaṃ na vilambitam//

tato netramapanīya triṃśanmātrāḥ pīḍanakālādupekṣyottiṣṭhetyāturaṃ brūyāt/ athāturamupaveśayedutkuṭukaṃ bastyāgamanārtham/ nirūhapratyāgamanakālastu muhūrto bhavati//

anena vidhinā bastiṃ dadyādbastiviśāradaḥ/ dvitīyaṃ vā tṛtīyaṃ vā caturthaṃ vā yathārthataḥ//

samyaṅnirūḍhaliṅge tu prāote bastiṃ nivārayet/ viśeṣāt sukumārāṇāṃ hīna eva kramo hitaḥ//

api hīnakramaṃ kuryānna tu kuryādatikramam/ yasya syādbastiralpo'lpavego hīnamalānilaḥ//

durnirūḍhaḥ sa vijñeyo mūtrārtyarucijāḍyavān/ yānyeva prāṅmayoktāni liṅgānyativirecite//

tānyevātinirūḍhe'pi vijñeyāni vipaścitā/ yasya krameṇa gacchanti viṭpittakaphavāyavaḥ//

lāghavaṃ copajāyeta sunirūḍhaṃ tamādiśet/ sunirūḍhaṃ tato jantuṃ snātavantaṃ tu bhojayet//

pittaśleṣmānilāviṣṭaṃ kṣīrayūṣarasaiḥ kramāt/ sarvaṃ vā jāṅgalarasairbhojayedavikāribhiḥ//

tribhāgahīnamardhaṃ vā hīnamātramathāpi vā/ yathāgnidoṣaṃ mātreyaṃ bhojanasya vidhīyate//

anantaraṃ tato yuñjyādyathāsvaṃ snehabastinā/ viviktatā manastuṣṭiḥ snigdhatā vyādhinigrahaḥ//

āsthāpanasnehabastyoḥ samyagdāne tu lakṣaṇam/ tadahastasya pavanādbhayaṃ balavadiṣyate//

rasaudanastena śastastadahaścānuvāsanam/ paścādagnibalaṃ matvā pavanasya ca ceṣṭitam//

annopastambhite koṣṭhe snehabastirvidhīyate/ anāyāntaṃ muhūrtāttu nirūhaṃ śodhanairharet//

tīkṣṇairnirūhairmatimān kṣāramūtrāmlasaṃyutaiḥ/ viguṇānilaviṣṭabdhaṃ ciraṃ tiṣṭhannirūhaṇam//

śūlāratijvarānāhānmaraṇaṃ vā pravartayet/ natu bhuktavato deyamāsthāpanamiti sthitiḥ//

visūcikāṃ vā janayecchadiṃ vāpi sudāruṇām/ kopayet sarvadoṣān vā tasmāddadyādabhojine//

jīrṇānnasyāśaye doṣāḥ puṃsaḥ pravyaktimāgatāḥ/ niḥśeṣāḥ sukhamāyānti bhojanenāprapīḍitāḥ//

navāāsthāpanavikṣiptamannamagniḥ pradhāvati/ tasmādāsthāpanaṃ deyaṃ nirāhārāya jānatā//

āvasthikaṃ kramaṃ cāpi buddhvā kāryaṃ nirūhaṇam/ male'pakṛṣṭe doṣāṇāṃ balavattvaṃ na vidyate//

kṣīrāṇyamlāni mūtrāṇi snehāḥ kvāthā rasāstathā/ lavaṇāni phalaṃ kṣaudraṃ śatāhvā sarṣapaṃ vacā//

elā trikaṭukaṃ rāsnā saralo devadāru ca/ rajanī madhukaṃ hiṅgu kuṣṭhaṃ saṃśodhanāni ca//

kaṭukā śarkarā mustamuśīraṃ candanaṃ śaṭī/ mañjiṣṭhā madanaṃ caṇḍā trāyamāṇā rasāñjanam//

bilvamadhyaṃ yavānī ca phalinī śakrajā yavāḥ/ kākolī kṣīrakākolī jīvakarṣabhakāvubhau//

tathā medā mahāmedā ṛddhirvṛddhirmadhūlikā/ nirūheṣu yathālābhameṣa vargo vidhīyate//

svasthe kvāthasya catvāro bhāgāḥ snehasya pañcamaḥ/ kuddhe'nile caturthastu ṣaṣṭhaḥ pitte kaphe'ṣṭamaḥ//

sarveṣu cāṣṭamo bhāgaḥ kalkānāṃ lavaṇaṃ punaḥ/ kṣaudraṃ mūtraṃ phalaṃ kṣīramamlaṃ māṃsarasaṃ tathā//

yuktyā prakalpayeddhīmān nirūh kalpanā tviyam//

kalkasnehakaṣāyāṇāmavivekādbhiṣagvaraiḥ/ basteḥ sukalpanā proktā tasya dānaṃ yathārthakṛt//

dattvāādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtadvayam/ pātre talena mathnīyāttadvat snehaṃ śanaiḥ śanaiḥ//

samyak sumathite dadyāt phalakalkamataḥ param/ tato yathocitān kalkān bhāgaiḥ svaiḥ ślakṣṇapeṣitān//

gambhīre bhājane'nyasminmaśnīyāttaṃ khajena ca/ yathā vā sādhu manyeta na sāndro na tanuḥ samaḥ//

rasakṣīrāmlamūtrāṇāṃ doṣāvasthāmavekṣya tu/ kaṣāyaprasṛtān pañca supūtāṃstatra dāpayet//

ata ūrdhvaṃ dvādaśaprasṛtān vakṣyāmaḥ/ dattvāādau saindhavasyākṣaṃ madhunaḥ prasṛtidvayam/ vinirmathya tato dadyāt snehasya prasṛtitrayam//

ekībhūte tataḥ snehe kalkasya prasṛtiṃ kṣipet/ saṃmūrcchite kaṣāyaṃ tu catuḥprasṛtisaṃmitam//

vitarecca tadāvāpamante dviprasṛtonmitam/ evaṃ prakalpito bastirdvādaśaprasṛto bhavet//

jyeṣṭhāyāḥ khalu mātrāyāḥ pramāṇamidamīritam/ apahrāse bhiṣakkuryāttadvat prasṛtihāpanam//

yathāvayo nirūhāṇāṃ kalpaneyamudāhṛtā/ saindhavādidravāntānāṃ siddhikāmairbhiṣagvaraiḥ//

ata ūrdhvaṃ pravakṣyante bastayo'tra vibhāgaśaḥ/ yathādoṣaṃ prayuktā ye hanyurnānāvidhān gadān//

śampākorubuvarṣābhūvājigandhāniśācchadaiḥ/ pañcamūlībalārāsnāguḍūcīsuradārubhiḥ//

kvathitaiḥ pālikairebhirmadanāṣṭakasaṃyutaiḥ/ kalkairmāgadhikāmbhodahapuṣāmisisaindhavaiḥ//

vatsāhvayapriyaṅgūgrāyaṣṭyāhvayarasāñjanaiḥ/ dadyādāsthāpanaṃ koṣṇaṃ kṣaudrādyairabhisaṃskṛtam//

pṛṣṭhorutrikaśūlāśmaviṇmūtrānilasaṅginām/ grahaṇīmārutārśoghnaṃ raktamāṃsabalapradam//

guḍūcītriphalārāsnādaśamūlabalāpalaiḥ/ kvathitaiḥ ślakṣṇapiṣṭastu priyaṅgughanasaindhavaiḥ//

śatapuṣpāvacākṛṣṇāyavānīkuṣṭhabilvajaiḥ/ saguḍairakṣamātraistu madanārdhapalānvitaiḥ//

kṣaudratailaghṛtakṣīraśuktakāñjikamastubhiḥ/ samāloḍya ca mūtreṇa dadyādāsthāpanaṃ param//

tejovarṇabalotsāhavīryāgniprāṇavardhanam/ sarvamārutarogaghnaṃ vayaḥsthāpanamuttamam//

kuśādipañcamūlābdatriphalotpalavāsakaiḥ/ sārivośīramañjiṣṭhārāsnāreṇuparūṣakaiḥ//

pālikaiḥ kvathitaiḥ samyag dravyairebhiśca peṣitaiḥ/ śṛṅgāṭakātmaguptebhakesarāgurucandanaiḥ//

vidārīmisimañjiṣṭhāśyāmendrayavasindhujaiḥ/ phalapadmakayaṣṭyāhvaiḥ kṣaudrakṣīraghṛtāplutaiḥ//

dattamāsthāpanaṃ śītamamlahīnaistathā dravaiḥ/ dāhāsṛgdarapittāsṛkpittagulmajvarāñjayet//

rodhracandanamañjiṣṭhārāsnānantābalardhibhiḥ/ sārivāvṛṣakāśmaryamedāmadhukapadmakaiḥ//

sthirāditṛṇamūlaiśca kvāthaḥ karṣatrayonmitaiḥ/ piṣṭairjīvakakākolīyugardhimadhukotpalaiḥ//

prapauṇḍarīkajīvantīmedāreṇuparūṣakaiḥ/ abhīrumisisindhūtthavatsakośīrapadmakaiḥ//

kaseruśarkarāyuktaiḥ sarpirmadhupayaḥplutaiḥ/ dravaistīkṣṇāmlavarjyaiśca datto bastiḥ suśītalaḥ//

gulmāsṛgdarahṛtpāṇḍurogān saviṣamajvarān/ asṛkpittātisārau ca hanyātpittakṛtān gadān//

bhadrānimbakulatthārkakośātakyamṛtāmaraiḥ/ sārivābṛhatīpāṭhāmūrvāragvadhavatsakaiḥ//

kvāthaḥ kalkastu kartavyo vacāmadanasarṣapaiḥ/ saindhavāmarakuṣṭhailāpippalībilvanāgaraiḥ//

kaṭutailamadhukṣāramūtratailāmlasaṃyutaiḥ/ kāryamāsthāpanaṃ tūrṇaṃ kāmalāpāṇḍumehinām//

medasvināmanagnīnāṃ kapharogāśanadviṣām/ galagaṇḍagaraglāniślīpadodararogiṇām//

daśamūlīniśābilvapaṭolatriphalāmaraiḥ/ kvathitaiḥ kalkapiṣṭaistu mustasaindhavadārubhiḥ//

pāṭhāmāgadhikendrāhvaistailakṣāramadhuplutaiḥ/ kuryādāsthāpanaṃ samyaṅmūtrāmlaphalayojitaiḥ//

kaphapāṇḍugadālasyamūtramārutasaṃginām/ āmāṭopāpacīśleṣmagulmakrimivikāriṇām//

vṛṣāśmabhedavarṣābhūdhānyagandharvahastakaiḥ/ daśamūlabalāmūrvāyavakolaniśācchadaiḥ//

kulatthabilvabhūnimbaiḥ kvāthitaiḥ palasaṃmitaiḥ/ kalkairmadanayaṣṭyāhvaṣaḍgranthāmarasarṣapaiḥ//

pippalīmūlasindhūtthayavānīmisivatsakaiḥ/ kṣaudrekṣukṣīragomūtrasarpistailarasāplutaiḥ//

tūrṇamāsthāpanaṃ kāryaṃ saṃsṛṣṭabahurogiṇām/ gṛdhrasīśarkarāṣṭhīlātūnīgulmagadāpaham//

rāsnāragvadhavarṣābhūkaṭukośīravāridaiḥ/ trāyamāṇāmṛtāraktāpañcamūlībibhītakaiḥ//

sabalaiḥ pālikaiḥ kvāthaḥ kalkastu madanānvitaiḥ/ yaṣṭyāhvamisisindhūtthaphalinīndrayavāhvayaiḥ//

rasāñjanarasakṣaudradrākṣāsauvīrasaṃyutaiḥ/ yukto bastiḥ sukhoṣṇo'yaṃ māṃsaśukrabalaujasām//

āyuṣo'gneśca saṃskartā hanti cāśu gadānimān/ gulmāsṛgdaravīsarpamūtrakṛcchrakṣatakṣayān//

viṣamajvaramarśāsi grahaṇīṃ vātakuṇḍalīm/ jānujaṅghāśirobastigrahodāvartamārutān//

vātāsṛkśarkarāṣṭhīlākukṣiśūlodarārucīḥ/ raktapittakaphonmādapramehādhmānahṛdgrahān//

vātaghnauṣadhaniṣkvāthāḥ saindhavatrivṛtāyutāḥ/ sāmlāḥ sukhoṣṇā yojyāḥ syurbastayaḥ kupite'nile//

nyagrodhādigaṇakvāthāḥ kākolyādisamāyutāḥ/ vidheyā bastayaḥ pitte sasarpiṣkāḥ saśarkarāḥ//

āragvadhādiniṣkvāthāḥ pippalyādisamāyutāḥ/ sakṣaudramūtrā deyāḥ syurbastayaḥ kupite kaphe//

śarkarekṣurasakṣīraghṛtayuktāḥ suśītalāḥ/ kṣīravṛkṣakaṣāyāḍhyā bastayaḥ śoṇite hitāḥ//

śodhanadravyaniṣkvāthāstatkalkasnehasaindhavaiḥ/ yuktāḥ khajena mathitabastayaḥ śodhanāḥ smṛtāḥ//

triphalākvāthagomūtrakṣaudrakṣārasamāyutāḥ/ ūṣakādipratīvāpā bastayo lekhanāḥ smṛtāḥ//

bṛṃhaṇadravyaniṣkvāthāḥ kalkairmadhurakairyutāḥ/ sarpirmāṃsarasopetā bastayo bṛṃhaṇāḥ smṛtāḥ//

caṭakāṇḍoccaṭākvāthāḥ sakṣīraghṛtaśarkarāḥ/ ātmaguptāphalāvāpāḥ smṛtā vājīkarā nṛṇām//

badaryairāvatīśeluśālmalīdhanvanāṅkurāḥ/ kṣīrasiddhāḥ kṣaudrayutāḥ sāsrāḥ picchilasaṃjñitāḥ//

vārāhamāhiṣaurabhrabaiḍālaiṇeyakaukkuṭam/ sadyaskamasṛgājaṃ vā deyaṃ picchilabastiṣu//

priyaṅgvādigaṇakvāthā ambaṣṭhādyena saṃyutāḥ/ sakṣaudrāḥ saghṛtāścaiva grāhiṇo bastayaḥ smṛtāḥ//

eteṣveva ca yogeṣu snehāḥ siddhāḥ pṛthak pṛthak/ samasteṣvathavā samyagvidheyāḥ snehabastayaḥ//

vandhyānāṃ śatapākena śodhitānāṃ yathākramam/ balātailena deyāḥ syurbastayastraivṛtena ca//

narasyottamasattvasya tīkṣṇaṃ bastiṃ nidhāpayet/ madhyamaṃ madhyasattvasya viparītasya vai mṛdum//

evaṃ kālaṃ balaṃ doṣaṃ vikāraṃ ca vikāravit/ bastidravyabalaṃ caiva vīkṣya bastīn prayojayet//

dadyādutkleśanaṃ pūrvaṃ madhye doṣaharaṃ punaḥ/ paścāt saṃśamanīyaṃ ca dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ//

eraṇḍabījaṃ madhukaṃ pippalī saindhavaṃ vacā/ hapuṣāphalakalkaśca bastirutkleśanaḥ smṛtaḥ//

śatāhvā madhukaṃ bījaṃ kauṭajaṃ phalameva ca/ sakāñjikaḥ sagomūtro bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ//

priyaṅgurmadhukaṃ mustā tathaiva ca rasāñjanam/ sakṣīraḥ śasyate bastirdoṣāṇāṃ śamanaḥ paraḥ//

nṛpāṇāṃ tatsamānānāṃ tathā sumahatāmapi/ nārīṇāṃ sukumārāṇāṃ śiśusthavirayorapi//

doṣanirharaṇārthāya balavarṇodayāya ca/ samāsenopadekṣyāmi vidhānaṃ mādhutailikam//

yānastrībhojyapāneṣu niyamaścātra nocyate/ phalaṃ ca vipulaṃ dṛṣṭaṃ vyāpadāṃ cāpyasaṃbhavaḥ//

yojyastvataḥ sukhenaiva nirūhakramamicchatā/ yadecchati tadaivaiṣa prayoktavyo vipaścitā//

madhutaile same syātāṃ kvāthaścairaṇḍamūlajaḥ/ palārdhaṃ śatapuṣpāyāstato'rdhaṃ saindhavasya ca//

phalenaikena saṃyuktaḥ khajena ca viloḍitaḥ/ deyaḥ sukhoṣṇo bhiṣajā mādhutailikasaṃjñitaḥ//

vacāmadhukatailaṃ ca kvāthaḥ sarasasaindhavaḥ/ pippalīphalasaṃyukto bastiryuktarathaḥ smṛtaḥ//

suradāru varā rāsnā śatapuṣpā vacā madhu/ hiṅgusaindhavasaṃyukto bastirdoṣaharaḥ smṛtaḥ//

pañcamūlīkaṣāyaṃ ca tailaṃ māgadhikā madhu/ bastireṣa vidhātavyaḥ saśatāhvaḥ sasaindhavaḥ//

yavakolakulatthānāṃ kvātho māgadhikā madhu/ sasaindhavaḥ sayaṣṭyāhvaḥ siddhabastiriti smṛtaḥ//

mustāpāṭhāmṛtātiktābalārāsnāpunarnavāḥ/ mañjiṣṭhāragvadhośīratrāyamāṇākhyagokṣurān//

pālikān pañcamūlālpasahitānmadanāṣṭakam/ jalāḍhake pacet kvāthaṃ pādaśeṣaṃ punaḥ pacet//

kṣīrārdhāḍhakasaṃyuktamākṣīrāt suparisrutam/ apadena jāṅgalarasastatahā madhughṛtaṃ samam//

śatāhvāphalinīyaṣṭīvatsakaiḥ sarasāñjanaiḥ/ kārṣikaiḥ saindhavonmiśraiḥ kalkairbastiḥ prayojitaḥ//

vātāsṛṅmehaśophārśogulmamūtravibandhanut/ visarpajvaraviḍbhaṅgaraktapittavināśanaḥ//

balyaḥ saṃjīvano vṛṣyaścakṣuṣyaḥ śūlanāśanaḥ/ yāpanānāmayaṃ rājā bastirmustādiko mataḥ//

avekṣya bheṣajaṃ buddhyā vikāraṃ ca vikāravit/ bījenānena śāstrajñaḥ kuryādbastiśatānyapi//

ajīrṇe na prayuñjīta divāsvapnaṃ ca varjayet/ āhārācārikaṃ śeṣamanyat kāmaṃ samācaret//

yasmānmadhu ca tailaṃ ca prādhānyena pradīyate/ mādhutailika ityevaṃ bhiṣagbhirbastirucyate//

ratheṣvapi ca yukteṣu hastyaśve cāpi kalpite/ yasmānna pratiṣiddho'yamato yuktarathaḥ smṛtaḥ//

balopacayavarṇānāṃ yasmād vyādhiśatasya ca/ bhavatyetena siddhistu siddhabastirato mataḥ//

sukhināmalpadoṣāṇāṃ nityaṃ snigdhāśca ye narāḥ/ mṛdukoṣṭhāśca ye teṣāṃ vidheyā mādhutailikāḥ//

mṛdutvāt pādahīnatvādakṛtsnavidhisevanāt/ ekabastipradānācca siddhabastiṣvayantraṇā//