Sushruta Samhita · Chapter 4.37

athāto'nuvāsanottarabasticikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

virecanāt saptarātre gate jātabalāya vai/ kṛtānnāyānuvāsyāya samyagdeyo'nuvāsanaḥ//

yathāvayo nirūhāṇāṃ yā mātrāḥ parikīrtitāḥ/ pādāvakṛṣṭāstāḥ kāryāḥ snehabastiṣu dehinām//

utsṛṣṭānilaviṇmūtre nare bastiṃ vidhāpayet/ etairhi vihataḥ sneho naivāntaḥ pratipadyate//

snehavastirvidheyastu nāviśuddhasya dehinaḥ/ snehavīryaṃ tathā datte dehaṃ cānuvisarpati//

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi tailānīha yathākramam/ pānānvāsananasyeṣu yāni hanyurgadān bahūn//

śaṭīpuṣkarakṛpṇāhvāmadanāmaradārubhiḥ/ śatāhvākuṣṭhayaṣṭyāhvavacābilvahutāśanaiḥ//

supiṣṭairdviguṇakṣīraṃ tailaṃ toyacaturguṇam/ paktvā bastau vidhātavyaṃ mūḍhavātānulomanam//

arśāṃsi grahaṇīdoṣamānāhaṃ viṣamajvaram/ kaṭhyūrupṛṣṭhakoṣṭhasthān vātarogāṃśca nāśayet//

vacāpuṣkarakuṣṭhailāmadanāmarasindhujaiḥ/ kākolīdvayayaṣṭyāhvamedāyugmanarādhipaiḥ//

pāṭhājīvakajīvantībhārgīcandanakaṭophalaiḥ/ saralāgurubilvāmbuvājigandhāgnivṛddhibhiḥ//

viḍaṅgāragvadhaśyāmātrivṛnmāgadhikardhibhiḥ/ piṣṭaistailaṃ pacet kṣīrapañcamūlarasānvitam//

gulmānāhāgniṣaṅgārśograhaṇīmūtrasaṅginām/ anvāsasnavidhau yuktaṃ śasyate'nilarogiṇām//

citrakātiviṣāpāṭhādantībilvavacāmipaiḥ/ saralāṃśumatīrāsnānīlinīcaturaṅgulaiḥ//

cavyājamodakākolīmedāyugmasuradrumaiḥ/ jīvakarṣabhavarṣābhūvastagandhāśatāhvayaiḥ//

reṇvaśvagandhāmañjiṣṭhāśaṭīpuṣkarataskaraiḥ/ sakṣīraṃ vipacettailaṃ mārutāmayanāśanam//

gṛdhrasīkhañjakubjāṭhyamūtrodāvartarogiṇām/ śasyate'lpabalāgnīnāṃ bastāvāśu niyojitam//

bhūtikairaṇḍavarṣābhūrāsnāvṛṣakarohiṣaiḥ/ daśamūlasahābhārgīṣaḍgranthāmaradārubhiḥ//

balānāgabalāmūrvāvājigandhāmṛtādvayaiḥ/ sahācaravarīviśvākākanāsāvidāribhiḥ//

yavamāṣātasīkolakulatthaiḥ kvathitaiḥ śṛtam/ jīvanīyapratīvāpaṃ tailaṃ kṣīracaturguṇam/

jaṅghorutrikapārśvāṃsabāhumanyāśiraḥsthitān/ hanyādvātavikārāṃstu bastiyogairniṣevitam//

jīvantyatibalāmedākākolīdvayajīvakaiḥ/ ṛṣabhātiviṣākṛṣṇākākanāsāvacāmaraiḥ//

rāsnāmadanayaṣṭyāhvasaralābhīrucandanaiḥ/ svayaṅguptāśaṭīśṛṅgīkalasīsārivādvayaiḥ//

piṣṭaistailaghṛtaṃ pakvaṃ kṣīreṇāṣṭaguṇena tu/ taccānuvāsane deyaṃ śukrāgnibalavardhanam//

bṛṃhaṇaṃ vātapittaghnaṃ gulmānāhaharaṃ param/ nasye pāne ca saṃyuktamūrdhvajatrugadāpaham//

madhukośīrakāśmaryakaṭukotpalacandanaiḥ/ śyāmāpadmakajīmūtaśakrāhvātiviṣāmbubhiḥ//

tailapādaṃ pacet sarpiḥ payasāṣṭaguṇena ca/ nyagrodhādigaṇakvāthayuktaṃ bastiṣu yojitam//

dāhāsṛgdaravīsarpavātaśoṇitavidradhīn/ pittaraktajvarādyāṃśca hanyāt pittakṛtān gadān//

mṛṇālotpalaśālūkasārivādvayakeśaraiḥ/ candanadvayabhūnimbapadmabījakaserukaiḥ//

paṭolakaṭukāraktāgundrāparpaṭavāsakaiḥ/ piṣṭaistailaghṛtaṃ pakvaṃ tṛṇamūlarasena ca//

kṣīradviguṇasṃyuktaṃ bastikarmaṇi yojitam/ nasye'bhyañjanapāne vā hanyāt pittagadān bahūn//

triphalātiviṣāmūrvātrivṛccitrakavāsakaiḥ/ nimbāragvadhaṣaṭgranthāsaptaparṇaniśādvayaiḥ//

guḍūcīndrasurākṛṣṇākuṣṭhasarṣapanāgaraiḥ/ tailamebhiḥ samaiḥ pakvaṃ surasādirasāplutam//

pānābhyañjanagaṇḍūṣanasyabastiṣu yojitam/ sthūlatālasyakaṇḍvādīn jayetkaphakṛtān gadān//

pāṭhājamodāśārṅgeṣṭāpippalīdvayanāgaraiḥ/ saralāgurukālīyabhārgīcavyāmaradrumaiḥ//

maricailābhayākaṭvīśaṭīgranthikakaṭphalaiḥ/ tailameraṇḍatailaṃ vā pakvamebhiḥ samāyutam//

vallīkaṇṭakamūlābhyāṃ kvāthena dviguṇena ca/ hanyādanvāsanairdattaṃ sarvān kaphakṛtān gadān//

viḍaṅgodīcyasindhūtthaśaṭīpuṣkaracitrakaiḥ/ kaṭphalātiviṣābhārgīvacākuṣṭhasurāhvayaiḥ//

medāmadanayaṣṭyāhvaśyāmāniculanāgaraiḥ/ śatāhvānīlinīrāsnākalasīvṛṣareṇubhiḥ//

bilvājamodakṛṣṇāhvādantīcavyanarādhipaiḥ/ tailameraṇḍatailaṃ vā muṣkakādirasāplutam//

plīhodāvartavātāsṛggulmānāhakaphāmayān/ pramehaśarkarārśāṃsi hanyādāśvanuvāsanaiḥ//

aśuddhamapi vātena kevalenātipīḍitam/ ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānuvāsayet//

rūkṣasya bahūvātasya dvau trīnapyanuvāsanān/ dattvā snigdhatanuṃ jñātvā tataḥ paścānnirūhayet//

asnigdhamapi vātena kevalenātipīḍitam/ snehapragāḍhairmatimānnirūhaiḥ samupācaret//

atha samyaṅgirūḍhaṃ tu vātādiṣvanuvāsayet/ bilvayaṣṭyāhvamadanaphalatailairyathākramam//

rātrau bastiṃ na dadyāttu doṣotkleśo hi rātrijaḥ/ snehavīryayutaḥ kuryādādhmānaṃ gauravaṃ jvaram//

ahni sthānasthite doṣe vahnau cānnarasānvite/ sphuṭasrotomukhe dehe snehaujaḥ parisarpati//

pitte'dhike kaphe kṣīṇe rūkṣe vātarugardite/ nare rātrau tu dātavyaṃ kāle coṣṇe'nuvāsanam//

uṣṇe pittādhike vāpi divā dāhādayo gadāḥ/ saṃbhavanti yatastasmāt pradoṣe yojayedbhiṣak//

śīte vasante ca divā grīṣmaprāvṛṅghanātyaye/ snehyo dinānte pānoktān doṣān parijihīrṣatā//

ahorātrasya kāleṣu sarveṣvevānilādhikam/ tīvrāyāṃ ruji jīrṇānnaṃ bhojayitvānuvāsayet//

na cābhuktavataḥ snehaḥ praṇidheyaḥ kathañcana/ śuddhatvācchūnyakoṣṭhasya sneha ūrdhvaṃ samutpatet//

sadānuvāsayeccāpi bhojayitvāārdrapāṇinam/ jvaraṃ vidagdhabhuktasya kuryāt snehaḥ prayojitaḥ//

na cātisnigdhamaśanaṃ bhojayitvānuvāsayet/ madaṃ mūrcchāṃ ca janayed dvidhā snehaḥ prayojitaḥ//

rūkṣaṃ bhuktavato hyannaṃ balaṃ varṇaṃ ca hāpayet/ yuktasnehamato jantuṃ bhojayitvānuvāsayet//

yūṣakṣīrarasaistasmādyathāvyādhi samīkṣya vā/ yathocitāt pādahīnaṃ bhojayitvānuvāsayet//

athānuvāsyaṃ svabhyaktamuṣṇāmbusveditaṃ śanaiḥ/ bhojayitvā yathāśāstraṃ kṛtacaṅkramṇaṃ tataḥ//

visṛjya ca śakṛnmūtraṃ yojayet snehabastinā/ praṇidhānavidhānaṃ tu nirūhe saṃpravakṣyate//

tataḥ praṇihitasneha uttāno vākśataṃ bhavet/ prasāritaiḥ sarvagātraistathā vīryaṃ visarpati//

tāḍayettalayorenaṃ trīṃstrīn vārāñchanaiḥ śanaiḥ/ sphicoścainaṃ tataḥ śayyāṃ trīn vārānutkṣipettataḥ//

evaṃ praṇihite bastau mandāyāso'tha mandavāk/ svāstīrṇe śayane kāmamāsītācārike rataḥ//

sa tu saindhavacūrṇena śatāhvena ca yojitaḥ/ deyaḥ sukhoṣṇaśca tathā nireti sahasā sukham//

yasyānuvāsano dattaḥ sakṛdanvakṣamāvrajet/ atyauṣṇyādatitaikṣṇyādvā vāyunā vā prapīḍitaḥ//

savāto'dhikamātro vā gurutvādvā sabheṣajaḥ/ tasyānyo'lpataro deyo na hi snihyatyatiṣṭhati//

viṣṭabdhānilaviṇmūtraḥ snehahīne'nuvāsane/ dāhaklamapravāhārtikaraścātyanuvāsanaḥ//

sānilaḥ sapurīṣaśca snehaḥ pratyeti yasya tu/ oṣacoṣau vinā śīghraṃ sa samyaganuvāsitaḥ//

jīrṇānnamatha sāyāhne snehe pratyāgate punaḥ/ laghvannaṃ bhojayet kāmaṃ dīptāgnistu naro yadi//

prātaruṣṇodakaṃ deyaṃ dhānyanāgarasādhitam/ tenāsya dīpyate vahnirbhaktākāṅkṣā ca jāyate//

snehabastikrameṣvevaṃ vidhimāhurmanīṣiṇaḥ/ anena vidhinā ṣaḍ vā sapta vāṣṭau navaiva vā//

vidheyā bastayasteṣāmantarā tu nirūhaṇam/ dattastu prathamo bastiḥ snehayedbastivaṅkṣaṇau//

samyagdatto dvitīyastu mūrdhasthamanilaṃ jayet/ janayedbalavarṇau ca tṛtīyastu prayojitaḥ//

rasaṃ caturtho raktaṃ tu pañcamaḥ snehayettathā/ ṣaṣṭhastu snehayenmāṃsaṃ medaḥ saptama eva ca//

aṣṭamo navamaścāsthi majjānaṃ ca yathākramam/ evaṃ śukragatān doṣān dviguṇaḥ sādhu sādhayet//

aṣṭādaśāṣṭādaśakān bastīnāṃ yo niṣevate/ yathokena vidhānena parihārakrameṇa ca//

sa kuñjarabalo'śvasya javaistulyo'maraprabhaḥ/ vītapāpmā śrutadharaḥ sahasrāyurnaro bhavet//

snehabastiṃ nirūhaṃ vā naikamevātiśīlayet/ snehādagnivadhotkleśau nirūhāt pavanādbhayam//

tasmānnirūḍho'nuvāsyo nirūhyaścānuvāsitaḥ/ naivaṃ pittakaphotkleśau syātāṃ na pavanādbhayam//

rūkṣāya bahuvātāya snehavastiṃ dine dine/ dadyādvaidyastato'nyeṣāmagnyābādhabhayāttryahāt//

sneho'lpamātro rūkṣāṇāṃ dīrghakālamanatyayaḥ/ tathā nirūhaḥ snigdhānāmalpamātraḥ praśasyate//

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vyāpadaḥ snehabastijāḥ/ balavanto yadā doṣāḥ koṣṭhe syuranilādayaḥ//

alpavīryaṃ tadā snehamabhibhūya pṛthagvidhān/ kurvantyupadravān snehaḥ sa cāpi na nivartate//

tatra vātābhibhūte tu snehe mukhakaṣāyatā/ jṛmbhā vātarujastāstā vepathurviṣamajvaraḥ//

pittābhibhūte snehe tu mukhasya kaṭutā bhavet/ dāhastṛṣṇā jvaraḥ svedo netramūtrāṅgapītatā//

śleṣmābhibhūte snehe tu praseko madhurāsyatā/ gauravaṃ chardirucchvāsaḥ kṛcchrācchītajvaro'ruciḥ//

tatra doṣābhibhūte tu snehe bastiṃ nidhāpayet/ yathāsvaṃ doṣaśamanānyupayojyāni yāni ca//

atyāśite'nnābhibhavāt sneho naiti yadā tadā/ gururāmāśayaḥ śūlaṃ vāyoścāpratisaṃcaraḥ//

hṛtpīḍā mukhavairasyṃa śvāso mūrcchā bhramo'ruciḥ/ tatrāpatarpaṇasyānte dīpano vidhiriṣyate//

aśuddhasya malonmiśraḥ sneho naiti yadā punaḥ/ tadāṅgasadanādhmāne śvāsaḥ śūlaṃ ca jāyate//

pakvāśayagurutvaṃ ca tatra dadyānnirūhaṇam/ tīkṣṇaṃ tīkṣṇauṣadhaireva siddhaṃ cāpyanuvāsanam//

śuddhasya dūrānusṛte snehe snehasya darśanam/ gātreṣu sarvendriyāṇāmupalepo'vasādanam//

snehagandhi mukhaṃ cāpi kāsaśvāsāvarocakaḥ/ atipīḍitavattatra siddhirāsthāpanaṃ tathā//

asvinnasyāviśuddhasya sneho'lpaḥ saṃprayojitaḥ/ śīto mṛduśca nābhyeti tato mandaṃ pravāhate//

vibandhagauravādhmānaśūlāḥ pakvāśayaṃ prati/ tatrāsthāpanamevāśu prayojyaṃ sānuvāsanam//

alpaṃ bhuktavato'lpo hi sneho mandaguṇastathā/ datto naiti klamotkleśau bhṛśaṃ cāratimāvahet//

tatrāpyāsthāpanaṃ kāryaṃ śodhanīyena bastinā/ (anvāsanaṃ ca snehena śodhanīyena śasyate)//

ahorātrādapi snehaḥ pratyāgacchanna duṣyati/ kuryādbastiguṇāṃścāpi jīrṇastvalpaguṇo bhavet//

yasya nopadravaṃ kuryāt snehabastiraniḥsṛtaḥ/ sarvo'lpo vāāvṛto raukṣyādupekṣyaḥ sa vijānatā//

anāyāntaṃ tvahorātrāt snehaṃ saṃśodhanairharet/ snehabastāvanāyāte nānyaḥ sneho vidhīyate//

ityuktā vyāpadaḥ sarvā salakṣaṇacikitsitāḥ/ basteruttarasaṃjñasya vidhiṃ vakṣyāmyataḥ param//

caturdaśāṅgulaṃ netramāturāṅgulasaṃmitam/ mālatīpuṣpavṛntāgraṃ chidraṃ sarṣapanirgamam//

snehapramāṇaṃ paramaṃ prakuñcaścātra kīrtitaḥ/ pañcaviṃśādadho mātrāṃ vidadhyādbuddhikalpitam//

niviṣṭakarṇikaṃ madhye nārīṇāṃ caturaṅgule/ mūtrasrotaḥparīṇāhaṃ mudgavāhi daśāṅgulam//

meḍhrāyāmasamaṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ/ tāsāmapatyamārge tu nidadhyāccaturaṅgulam//

dvyaṅgulaṃ mūtramārge tu kanyānāṃ tvekamaṅgulam/ vidheyaṃ cāṅgulaṃ tāsāṃ vidhivadvakṣyate yathā//

snehasya prasṛtaṃ cātra svāṅgulīmūlasaṃmitam/ deyaṃ pramāṇaṃ paramamarvāg buddhivikalpitam//

aurabhraḥ śaukaro vāpi bastirājaśca pūjitaḥ/ tadalābhe prayuñjīta galacarma tu pakṣiṇām//

(tasyālābhe dṛteḥ pādo mṛducarma tato'pi vā)/ athāturamupasnigdhaṃ svinnaṃ praśithilāśayam//

yavāgūṃ saghṛtakṣīrāṃ pītavantaṃ yathābalam/ niṣaṇṇamājānusame pīṭhe sopāśraye samam//

svabhyaktabastimūrdhānaṃ tailenoṣṇena mānavam/ tataḥ samaṃ sthāpayitvā nālamasya praharṣitam//

pūrvaṃ śalākayānviṣya tato netramanantaram/ śanaiḥ śanairghṛtābhyaktaṃ vidadhyādaṅgulāni ṣaṭ//

meḍhrayāmasamaṃ kecidicchanti praṇidhānakam/ tato'vapīḍayedbastiṃ śanairnetraṃ ca nirharet//

tataḥ pratyāgatasnehamaparāhṇe vicakṣaṇaḥ/ bhojayet payasā mātrāṃ yūṣeṇātha rasena vā//

anena vidhinā dadyādbastīṃstrīṃścaturo'pi vā/ ūrdhvajānvai striyai dadyāduttānāyai vicakṣaṇaḥ//

samyak prapīḍayedyoniṃ dadyāt sumṛdupīḍitam/ trikarṇikena netreṇa dadyādyonimukhaṃ prati//

garbhāśayaviśuddhyarthaṃ snehena dviguṇena tu/ kvāthapramāṇaṃ prasṛtaṃ striyā dviprasṛtaṃ bhavet//

kanyetarasyāḥ kanyāyāstadvadbastipramāṇakam/ apratyāgacchati bhiṣag bastāvuttarasaṃjñite//

bhūyo bastiṃ nidadhyāttu saṃyuktaṃ śodhanairgaṇaiḥ/ gude vartiṃ nidadhyādvā śodhanadravyasaṃbhṛtām//

praveśayedvā matimān bastidvāramathaiṣaṇīm/ pīḍayedvāpyadho nābherbalenottaramuṣṭinā//

āragvadhasya patraistu nirguṇḍyāḥ svarasena ca/ kuryādgomūtrapiṣṭeṣu vartīrvāpi sasaindhavāḥ//

mudgailāsarṣapasamāḥ pravibhajya vayāṃsi tu/ basterāgamanārthāya tā nidadhyāchalākayā//

āgāradhūmabṛhatīpippalīphalasaindhavaiḥ/ kṛtā vā śuktagomūtrasurāpiṣṭaiḥ sanāgaraiḥ//

anuvāsanasiddhiṃ ca vīkṣya karma prayojayet/ śarkarāmadhumiśreṇa śītena madhukāmbunā//

dahyamāne tadā bastau dadyādbastiṃ vicakṣaṇaḥ/ kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa payasā śītalena ca//

śukraṃ duṣṭaṃ śoṇitaṃ cāṅganānāṃ puṣpodrekaṃ tasya nāṇaṃ ca kaṣṭam/ mūtrāghātānmūtradoṣān pravṛddhān yonivyādhiṃ saṃsthitiṃ cāparāyāḥ//

śukrotsekaṃ śarkarāmaśmarīṃ ca śūlaṃ bastau vaṅkṣaṇe mehane ca/ ghorānanyān bastijāṃścāpi rogān hitvā mehānuttaro hanti bastiḥ//

samyagdattasya liṅgāni vyāpadaḥ krama eva ca/ basteruttarasaṃjñasya samānaṃ snehabastinā//