સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.38

અથાતો નિરૂહક્રમચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અથાનુવાસિતમાસ્થાપયેત્; સ્વભ્યક્તસ્વિન્નશરીરમુત્સૃષ્ટબહિર્વેગમવાતે શુચૌ વેશ્મનિ મધ્યાહ્ને પ્રતતાયાં શય્યાયામધઃસુપરિગ્રહાયાં શ્રોણિપ્રદેશપ્રતિવ્યૂઢાયામનુપધાનાયાં વામપાર્શ્વશાયિનમાકુઞ્ચિતદક્ષિણસક્થિમિતરપ્રસારિતસક્થિં સુમનસં જીર્ણાન્નં વાગ્યતં સુનિષણ્ણદેહં વિદિત્વા, તતો વામપાદસ્યોપરિ નેત્રં કૃત્વેતરપાદાઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિભ્યાં કર્ણિકામુપરિ નિષ્પીડ્ય, સવ્યપાણિકનિષ્ઠિકાનામિકાભ્યાં બસ્તેર્મુખાર્ધં સઙ્કોચ્ય, મધ્યમાપ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠૈરર્ધં તુ વિવૃતાસ્યં કૃત્વા, બસ્તાવૌષધં પ્રક્ષિપ્ય, દક્ષિણહસ્તાઙ્ગુષ્ઠેન પ્રદેશિનીમધ્યમાભ્યાં ચાનુસિક્તમનાયતમબુદ્બુદમસઙ્કુચિતમવાતમૌષધાસન્નમુપસંગૃહ્ય, પુનરુપરિ તદિતરેણ ગૃહીત્વા દક્ષિણેનાવસિઞ્ચેત્, તતઃ સૂત્રેણૈવૌષધાન્તે દ્વિસ્ત્રિર્વાઆવેષ્ટ્ય બધ્નીયાત્, અથ દક્ષિણેનોત્તાનેન પાણિના બસ્તિં ગૃહીત્વા વામહસ્તમધ્યમાઙ્ગુલિપ્રદેશિનીભ્યાં નેત્રમુપસંગૃહ્યાઙ્ગુષ્ટેન નેત્રદ્વારં પિધાય, ઘૃતાભ્યક્તાગ્રનેત્રં ઘૃતાક્તમુપાદાય પ્રયચ્છેદનુપૃષ્ઠવંશં સમમુન્મુખમાકર્ણિકં નેત્રં પ્રણિધત્સ્વેતિ બ્રૂયાત્॥

બસ્તિં સવ્યે કરે કૃત્વા દક્ષિણેનાવપીડયેત્। એકેનૈવાવપીડેન ન દ્રુતં ન વિલમ્બિતમ્॥

તતો નેત્રમપનીય ત્રિંશન્માત્રાઃ પીડનકાલાદુપેક્ષ્યોત્તિષ્ઠેત્યાતુરં બ્રૂયાત્। અથાતુરમુપવેશયેદુત્કુટુકં બસ્ત્યાગમનાર્થમ્। નિરૂહપ્રત્યાગમનકાલસ્તુ મુહૂર્તો ભવતિ॥

અનેન વિધિના બસ્તિં દદ્યાદ્બસ્તિવિશારદઃ। દ્વિતીયં વા તૃતીયં વા ચતુર્થં વા યથાર્થતઃ॥

સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગે તુ પ્રાઓતે બસ્તિં નિવારયેત્। વિશેષાત્ સુકુમારાણાં હીન એવ ક્રમો હિતઃ॥

અપિ હીનક્રમં કુર્યાન્ન તુ કુર્યાદતિક્રમમ્। યસ્ય સ્યાદ્બસ્તિરલ્પોઽલ્પવેગો હીનમલાનિલઃ॥

દુર્નિરૂઢઃ સ વિજ્ઞેયો મૂત્રાર્ત્યરુચિજાડ્યવાન્। યાન્યેવ પ્રાઙ્મયોક્તાનિ લિઙ્ગાન્યતિવિરેચિતે॥

તાન્યેવાતિનિરૂઢેઽપિ વિજ્ઞેયાનિ વિપશ્ચિતા। યસ્ય ક્રમેણ ગચ્છન્તિ વિટ્પિત્તકફવાયવઃ॥

લાઘવં ચોપજાયેત સુનિરૂઢં તમાદિશેત્। સુનિરૂઢં તતો જન્તું સ્નાતવન્તં તુ ભોજયેત્॥

પિત્તશ્લેષ્માનિલાવિષ્ટં ક્ષીરયૂષરસૈઃ ક્રમાત્। સર્વં વા જાઙ્ગલરસૈર્ભોજયેદવિકારિભિઃ॥

ત્રિભાગહીનમર્ધં વા હીનમાત્રમથાપિ વા। યથાગ્નિદોષં માત્રેયં ભોજનસ્ય વિધીયતે॥

અનન્તરં તતો યુઞ્જ્યાદ્યથાસ્વં સ્નેહબસ્તિના। વિવિક્તતા મનસ્તુષ્ટિઃ સ્નિગ્ધતા વ્યાધિનિગ્રહઃ॥

આસ્થાપનસ્નેહબસ્ત્યોઃ સમ્યગ્દાને તુ લક્ષણમ્। તદહસ્તસ્ય પવનાદ્ભયં બલવદિષ્યતે॥

રસૌદનસ્તેન શસ્તસ્તદહશ્ચાનુવાસનમ્। પશ્ચાદગ્નિબલં મત્વા પવનસ્ય ચ ચેષ્ટિતમ્॥

અન્નોપસ્તમ્ભિતે કોષ્ઠે સ્નેહબસ્તિર્વિધીયતે। અનાયાન્તં મુહૂર્તાત્તુ નિરૂહં શોધનૈર્હરેત્॥

તીક્ષ્ણૈર્નિરૂહૈર્મતિમાન્ ક્ષારમૂત્રામ્લસંયુતૈઃ। વિગુણાનિલવિષ્ટબ્ધં ચિરં તિષ્ઠન્નિરૂહણમ્॥

શૂલારતિજ્વરાનાહાન્મરણં વા પ્રવર્તયેત્। નતુ ભુક્તવતો દેયમાસ્થાપનમિતિ સ્થિતિઃ॥

વિસૂચિકાં વા જનયેચ્છદિં વાપિ સુદારુણામ્। કોપયેત્ સર્વદોષાન્ વા તસ્માદ્દદ્યાદભોજિને॥

જીર્ણાન્નસ્યાશયે દોષાઃ પુંસઃ પ્રવ્યક્તિમાગતાઃ। નિઃશેષાઃ સુખમાયાન્તિ ભોજનેનાપ્રપીડિતાઃ॥

નવાઆસ્થાપનવિક્ષિપ્તમન્નમગ્નિઃ પ્રધાવતિ। તસ્માદાસ્થાપનં દેયં નિરાહારાય જાનતા॥

આવસ્થિકં ક્રમં ચાપિ બુદ્ધ્વા કાર્યં નિરૂહણમ્। મલેઽપકૃષ્ટે દોષાણાં બલવત્ત્વં ન વિદ્યતે॥

ક્ષીરાણ્યમ્લાનિ મૂત્રાણિ સ્નેહાઃ ક્વાથા રસાસ્તથા। લવણાનિ ફલં ક્ષૌદ્રં શતાહ્વા સર્ષપં વચા॥

એલા ત્રિકટુકં રાસ્ના સરલો દેવદારુ ચ। રજની મધુકં હિઙ્ગુ કુષ્ઠં સંશોધનાનિ ચ॥

કટુકા શર્કરા મુસ્તમુશીરં ચન્દનં શટી। મઞ્જિષ્ઠા મદનં ચણ્ડા ત્રાયમાણા રસાઞ્જનમ્॥

બિલ્વમધ્યં યવાની ચ ફલિની શક્રજા યવાઃ। કાકોલી ક્ષીરકાકોલી જીવકર્ષભકાવુભૌ॥

તથા મેદા મહામેદા ઋદ્ધિર્વૃદ્ધિર્મધૂલિકા। નિરૂહેષુ યથાલાભમેષ વર્ગો વિધીયતે॥

સ્વસ્થે ક્વાથસ્ય ચત્વારો ભાગાઃ સ્નેહસ્ય પઞ્ચમઃ। કુદ્ધેઽનિલે ચતુર્થસ્તુ ષષ્ઠઃ પિત્તે કફેઽષ્ટમઃ॥

સર્વેષુ ચાષ્ટમો ભાગઃ કલ્કાનાં લવણં પુનઃ। ક્ષૌદ્રં મૂત્રં ફલં ક્ષીરમમ્લં માંસરસં તથા॥

યુક્ત્યા પ્રકલ્પયેદ્ધીમાન્ નિરૂહ્ કલ્પના ત્વિયમ્॥

કલ્કસ્નેહકષાયાણામવિવેકાદ્ભિષગ્વરૈઃ। બસ્તેઃ સુકલ્પના પ્રોક્તા તસ્ય દાનં યથાર્થકૃત્॥

દત્ત્વાઆદૌ સૈન્ધવસ્યાક્ષં મધુનઃ પ્રસૃતદ્વયમ્। પાત્રે તલેન મથ્નીયાત્તદ્વત્ સ્નેહં શનૈઃ શનૈઃ॥

સમ્યક્ સુમથિતે દદ્યાત્ ફલકલ્કમતઃ પરમ્। તતો યથોચિતાન્ કલ્કાન્ ભાગૈઃ સ્વૈઃ શ્લક્ષ્ણપેષિતાન્॥

ગમ્ભીરે ભાજનેઽન્યસ્મિન્મશ્નીયાત્તં ખજેન ચ। યથા વા સાધુ મન્યેત ન સાન્દ્રો ન તનુઃ સમઃ॥

રસક્ષીરામ્લમૂત્રાણાં દોષાવસ્થામવેક્ષ્ય તુ। કષાયપ્રસૃતાન્ પઞ્ચ સુપૂતાંસ્તત્ર દાપયેત્॥

અત ઊર્ધ્વં દ્વાદશપ્રસૃતાન્ વક્ષ્યામઃ। દત્ત્વાઆદૌ સૈન્ધવસ્યાક્ષં મધુનઃ પ્રસૃતિદ્વયમ્। વિનિર્મથ્ય તતો દદ્યાત્ સ્નેહસ્ય પ્રસૃતિત્રયમ્॥

એકીભૂતે તતઃ સ્નેહે કલ્કસ્ય પ્રસૃતિં ક્ષિપેત્। સંમૂર્ચ્છિતે કષાયં તુ ચતુઃપ્રસૃતિસંમિતમ્॥

વિતરેચ્ચ તદાવાપમન્તે દ્વિપ્રસૃતોન્મિતમ્। એવં પ્રકલ્પિતો બસ્તિર્દ્વાદશપ્રસૃતો ભવેત્॥

જ્યેષ્ઠાયાઃ ખલુ માત્રાયાઃ પ્રમાણમિદમીરિતમ્। અપહ્રાસે ભિષક્કુર્યાત્તદ્વત્ પ્રસૃતિહાપનમ્॥

યથાવયો નિરૂહાણાં કલ્પનેયમુદાહૃતા। સૈન્ધવાદિદ્રવાન્તાનાં સિદ્ધિકામૈર્ભિષગ્વરૈઃ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યન્તે બસ્તયોઽત્ર વિભાગશઃ। યથાદોષં પ્રયુક્તા યે હન્યુર્નાનાવિધાન્ ગદાન્॥

શમ્પાકોરુબુવર્ષાભૂવાજિગન્ધાનિશાચ્છદૈઃ। પઞ્ચમૂલીબલારાસ્નાગુડૂચીસુરદારુભિઃ॥

ક્વથિતૈઃ પાલિકૈરેભિર્મદનાષ્ટકસંયુતૈઃ। કલ્કૈર્માગધિકામ્ભોદહપુષામિસિસૈન્ધવૈઃ॥

વત્સાહ્વયપ્રિયઙ્ગૂગ્રાયષ્ટ્યાહ્વયરસાઞ્જનૈઃ। દદ્યાદાસ્થાપનં કોષ્ણં ક્ષૌદ્રાદ્યૈરભિસંસ્કૃતમ્॥

પૃષ્ઠોરુત્રિકશૂલાશ્મવિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગિનામ્। ગ્રહણીમારુતાર્શોઘ્નં રક્તમાંસબલપ્રદમ્॥

ગુડૂચીત્રિફલારાસ્નાદશમૂલબલાપલૈઃ। ક્વથિતૈઃ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટસ્તુ પ્રિયઙ્ગુઘનસૈન્ધવૈઃ॥

શતપુષ્પાવચાકૃષ્ણાયવાનીકુષ્ઠબિલ્વજૈઃ। સગુડૈરક્ષમાત્રૈસ્તુ મદનાર્ધપલાન્વિતૈઃ॥

ક્ષૌદ્રતૈલઘૃતક્ષીરશુક્તકાઞ્જિકમસ્તુભિઃ। સમાલોડ્ય ચ મૂત્રેણ દદ્યાદાસ્થાપનં પરમ્॥

તેજોવર્ણબલોત્સાહવીર્યાગ્નિપ્રાણવર્ધનમ્। સર્વમારુતરોગઘ્નં વયઃસ્થાપનમુત્તમમ્॥

કુશાદિપઞ્ચમૂલાબ્દત્રિફલોત્પલવાસકૈઃ। સારિવોશીરમઞ્જિષ્ઠારાસ્નારેણુપરૂષકૈઃ॥

પાલિકૈઃ ક્વથિતૈઃ સમ્યગ્ દ્રવ્યૈરેભિશ્ચ પેષિતૈઃ। શૃઙ્ગાટકાત્મગુપ્તેભકેસરાગુરુચન્દનૈઃ॥

વિદારીમિસિમઞ્જિષ્ઠાશ્યામેન્દ્રયવસિન્ધુજૈઃ। ફલપદ્મકયષ્ટ્યાહ્વૈઃ ક્ષૌદ્રક્ષીરઘૃતાપ્લુતૈઃ॥

દત્તમાસ્થાપનં શીતમમ્લહીનૈસ્તથા દ્રવૈઃ। દાહાસૃગ્દરપિત્તાસૃક્પિત્તગુલ્મજ્વરાઞ્જયેત્॥

રોધ્રચન્દનમઞ્જિષ્ઠારાસ્નાનન્તાબલર્ધિભિઃ। સારિવાવૃષકાશ્મર્યમેદામધુકપદ્મકૈઃ॥

સ્થિરાદિતૃણમૂલૈશ્ચ ક્વાથઃ કર્ષત્રયોન્મિતૈઃ। પિષ્ટૈર્જીવકકાકોલીયુગર્ધિમધુકોત્પલૈઃ॥

પ્રપૌણ્ડરીકજીવન્તીમેદારેણુપરૂષકૈઃ। અભીરુમિસિસિન્ધૂત્થવત્સકોશીરપદ્મકૈઃ॥

કસેરુશર્કરાયુક્તૈઃ સર્પિર્મધુપયઃપ્લુતૈઃ। દ્રવૈસ્તીક્ષ્ણામ્લવર્જ્યૈશ્ચ દત્તો બસ્તિઃ સુશીતલઃ॥

ગુલ્માસૃગ્દરહૃત્પાણ્ડુરોગાન્ સવિષમજ્વરાન્। અસૃક્પિત્તાતિસારૌ ચ હન્યાત્પિત્તકૃતાન્ ગદાન્॥

ભદ્રાનિમ્બકુલત્થાર્કકોશાતક્યમૃતામરૈઃ। સારિવાબૃહતીપાઠામૂર્વારગ્વધવત્સકૈઃ॥

ક્વાથઃ કલ્કસ્તુ કર્તવ્યો વચામદનસર્ષપૈઃ। સૈન્ધવામરકુષ્ઠૈલાપિપ્પલીબિલ્વનાગરૈઃ॥

કટુતૈલમધુક્ષારમૂત્રતૈલામ્લસંયુતૈઃ। કાર્યમાસ્થાપનં તૂર્ણં કામલાપાણ્ડુમેહિનામ્॥

મેદસ્વિનામનગ્નીનાં કફરોગાશનદ્વિષામ્। ગલગણ્ડગરગ્લાનિશ્લીપદોદરરોગિણામ્॥

દશમૂલીનિશાબિલ્વપટોલત્રિફલામરૈઃ। ક્વથિતૈઃ કલ્કપિષ્ટૈસ્તુ મુસ્તસૈન્ધવદારુભિઃ॥

પાઠામાગધિકેન્દ્રાહ્વૈસ્તૈલક્ષારમધુપ્લુતૈઃ। કુર્યાદાસ્થાપનં સમ્યઙ્મૂત્રામ્લફલયોજિતૈઃ॥

કફપાણ્ડુગદાલસ્યમૂત્રમારુતસંગિનામ્। આમાટોપાપચીશ્લેષ્મગુલ્મક્રિમિવિકારિણામ્॥

વૃષાશ્મભેદવર્ષાભૂધાન્યગન્ધર્વહસ્તકૈઃ। દશમૂલબલામૂર્વાયવકોલનિશાચ્છદૈઃ॥

કુલત્થબિલ્વભૂનિમ્બૈઃ ક્વાથિતૈઃ પલસંમિતૈઃ। કલ્કૈર્મદનયષ્ટ્યાહ્વષડ્ગ્રન્થામરસર્ષપૈઃ॥

પિપ્પલીમૂલસિન્ધૂત્થયવાનીમિસિવત્સકૈઃ। ક્ષૌદ્રેક્ષુક્ષીરગોમૂત્રસર્પિસ્તૈલરસાપ્લુતૈઃ॥

તૂર્ણમાસ્થાપનં કાર્યં સંસૃષ્ટબહુરોગિણામ્। ગૃધ્રસીશર્કરાષ્ઠીલાતૂનીગુલ્મગદાપહમ્॥

રાસ્નારગ્વધવર્ષાભૂકટુકોશીરવારિદૈઃ। ત્રાયમાણામૃતારક્તાપઞ્ચમૂલીબિભીતકૈઃ॥

સબલૈઃ પાલિકૈઃ ક્વાથઃ કલ્કસ્તુ મદનાન્વિતૈઃ। યષ્ટ્યાહ્વમિસિસિન્ધૂત્થફલિનીન્દ્રયવાહ્વયૈઃ॥

રસાઞ્જનરસક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાસૌવીરસંયુતૈઃ। યુક્તો બસ્તિઃ સુખોષ્ણોઽયં માંસશુક્રબલૌજસામ્॥

આયુષોઽગ્નેશ્ચ સંસ્કર્તા હન્તિ ચાશુ ગદાનિમાન્। ગુલ્માસૃગ્દરવીસર્પમૂત્રકૃચ્છ્રક્ષતક્ષયાન્॥

વિષમજ્વરમર્શાસિ ગ્રહણીં વાતકુણ્ડલીમ્। જાનુજઙ્ઘાશિરોબસ્તિગ્રહોદાવર્તમારુતાન્॥

વાતાસૃક્શર્કરાષ્ઠીલાકુક્ષિશૂલોદરારુચીઃ। રક્તપિત્તકફોન્માદપ્રમેહાધ્માનહૃદ્ગ્રહાન્॥

વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથાઃ સૈન્ધવત્રિવૃતાયુતાઃ। સામ્લાઃ સુખોષ્ણા યોજ્યાઃ સ્યુર્બસ્તયઃ કુપિતેઽનિલે॥

ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથાઃ કાકોલ્યાદિસમાયુતાઃ। વિધેયા બસ્તયઃ પિત્તે સસર્પિષ્કાઃ સશર્કરાઃ॥

આરગ્વધાદિનિષ્ક્વાથાઃ પિપ્પલ્યાદિસમાયુતાઃ। સક્ષૌદ્રમૂત્રા દેયાઃ સ્યુર્બસ્તયઃ કુપિતે કફે॥

શર્કરેક્ષુરસક્ષીરઘૃતયુક્તાઃ સુશીતલાઃ। ક્ષીરવૃક્ષકષાયાઢ્યા બસ્તયઃ શોણિતે હિતાઃ॥

શોધનદ્રવ્યનિષ્ક્વાથાસ્તત્કલ્કસ્નેહસૈન્ધવૈઃ। યુક્તાઃ ખજેન મથિતબસ્તયઃ શોધનાઃ સ્મૃતાઃ॥

ત્રિફલાક્વાથગોમૂત્રક્ષૌદ્રક્ષારસમાયુતાઃ। ઊષકાદિપ્રતીવાપા બસ્તયો લેખનાઃ સ્મૃતાઃ॥

બૃંહણદ્રવ્યનિષ્ક્વાથાઃ કલ્કૈર્મધુરકૈર્યુતાઃ। સર્પિર્માંસરસોપેતા બસ્તયો બૃંહણાઃ સ્મૃતાઃ॥

ચટકાણ્ડોચ્ચટાક્વાથાઃ સક્ષીરઘૃતશર્કરાઃ। આત્મગુપ્તાફલાવાપાઃ સ્મૃતા વાજીકરા નૃણામ્॥

બદર્યૈરાવતીશેલુશાલ્મલીધન્વનાઙ્કુરાઃ। ક્ષીરસિદ્ધાઃ ક્ષૌદ્રયુતાઃ સાસ્રાઃ પિચ્છિલસંજ્ઞિતાઃ॥

વારાહમાહિષૌરભ્રબૈડાલૈણેયકૌક્કુટમ્। સદ્યસ્કમસૃગાજં વા દેયં પિચ્છિલબસ્તિષુ॥

પ્રિયઙ્ગ્વાદિગણક્વાથા અમ્બષ્ઠાદ્યેન સંયુતાઃ। સક્ષૌદ્રાઃ સઘૃતાશ્ચૈવ ગ્રાહિણો બસ્તયઃ સ્મૃતાઃ॥

એતેષ્વેવ ચ યોગેષુ સ્નેહાઃ સિદ્ધાઃ પૃથક્ પૃથક્। સમસ્તેષ્વથવા સમ્યગ્વિધેયાઃ સ્નેહબસ્તયઃ॥

વન્ધ્યાનાં શતપાકેન શોધિતાનાં યથાક્રમમ્। બલાતૈલેન દેયાઃ સ્યુર્બસ્તયસ્ત્રૈવૃતેન ચ॥

નરસ્યોત્તમસત્ત્વસ્ય તીક્ષ્ણં બસ્તિં નિધાપયેત્। મધ્યમં મધ્યસત્ત્વસ્ય વિપરીતસ્ય વૈ મૃદુમ્॥

એવં કાલં બલં દોષં વિકારં ચ વિકારવિત્। બસ્તિદ્રવ્યબલં ચૈવ વીક્ષ્ય બસ્તીન્ પ્રયોજયેત્॥

દદ્યાદુત્ક્લેશનં પૂર્વં મધ્યે દોષહરં પુનઃ। પશ્ચાત્ સંશમનીયં ચ દદ્યાદ્બસ્તિં વિચક્ષણઃ॥

એરણ્ડબીજં મધુકં પિપ્પલી સૈન્ધવં વચા। હપુષાફલકલ્કશ્ચ બસ્તિરુત્ક્લેશનઃ સ્મૃતઃ॥

શતાહ્વા મધુકં બીજં કૌટજં ફલમેવ ચ। સકાઞ્જિકઃ સગોમૂત્રો બસ્તિર્દોષહરઃ સ્મૃતઃ॥

પ્રિયઙ્ગુર્મધુકં મુસ્તા તથૈવ ચ રસાઞ્જનમ્। સક્ષીરઃ શસ્યતે બસ્તિર્દોષાણાં શમનઃ પરઃ॥

નૃપાણાં તત્સમાનાનાં તથા સુમહતામપિ। નારીણાં સુકુમારાણાં શિશુસ્થવિરયોરપિ॥

દોષનિર્હરણાર્થાય બલવર્ણોદયાય ચ। સમાસેનોપદેક્ષ્યામિ વિધાનં માધુતૈલિકમ્॥

યાનસ્ત્રીભોજ્યપાનેષુ નિયમશ્ચાત્ર નોચ્યતે। ફલં ચ વિપુલં દૃષ્ટં વ્યાપદાં ચાપ્યસંભવઃ॥

યોજ્યસ્ત્વતઃ સુખેનૈવ નિરૂહક્રમમિચ્છતા। યદેચ્છતિ તદૈવૈષ પ્રયોક્તવ્યો વિપશ્ચિતા॥

મધુતૈલે સમે સ્યાતાં ક્વાથશ્ચૈરણ્ડમૂલજઃ। પલાર્ધં શતપુષ્પાયાસ્તતોઽર્ધં સૈન્ધવસ્ય ચ॥

ફલેનૈકેન સંયુક્તઃ ખજેન ચ વિલોડિતઃ। દેયઃ સુખોષ્ણો ભિષજા માધુતૈલિકસંજ્ઞિતઃ॥

વચામધુકતૈલં ચ ક્વાથઃ સરસસૈન્ધવઃ। પિપ્પલીફલસંયુક્તો બસ્તિર્યુક્તરથઃ સ્મૃતઃ॥

સુરદારુ વરા રાસ્ના શતપુષ્પા વચા મધુ। હિઙ્ગુસૈન્ધવસંયુક્તો બસ્તિર્દોષહરઃ સ્મૃતઃ॥

પઞ્ચમૂલીકષાયં ચ તૈલં માગધિકા મધુ। બસ્તિરેષ વિધાતવ્યઃ સશતાહ્વઃ સસૈન્ધવઃ॥

યવકોલકુલત્થાનાં ક્વાથો માગધિકા મધુ। સસૈન્ધવઃ સયષ્ટ્યાહ્વઃ સિદ્ધબસ્તિરિતિ સ્મૃતઃ॥

મુસ્તાપાઠામૃતાતિક્તાબલારાસ્નાપુનર્નવાઃ। મઞ્જિષ્ઠારગ્વધોશીરત્રાયમાણાખ્યગોક્ષુરાન્॥

પાલિકાન્ પઞ્ચમૂલાલ્પસહિતાન્મદનાષ્ટકમ્। જલાઢકે પચેત્ ક્વાથં પાદશેષં પુનઃ પચેત્॥

ક્ષીરાર્ધાઢકસંયુક્તમાક્ષીરાત્ સુપરિસ્રુતમ્। અપદેન જાઙ્ગલરસસ્તતહા મધુઘૃતં સમમ્॥

શતાહ્વાફલિનીયષ્ટીવત્સકૈઃ સરસાઞ્જનૈઃ। કાર્ષિકૈઃ સૈન્ધવોન્મિશ્રૈઃ કલ્કૈર્બસ્તિઃ પ્રયોજિતઃ॥

વાતાસૃઙ્મેહશોફાર્શોગુલ્મમૂત્રવિબન્ધનુત્। વિસર્પજ્વરવિડ્ભઙ્ગરક્તપિત્તવિનાશનઃ॥

બલ્યઃ સંજીવનો વૃષ્યશ્ચક્ષુષ્યઃ શૂલનાશનઃ। યાપનાનામયં રાજા બસ્તિર્મુસ્તાદિકો મતઃ॥

અવેક્ષ્ય ભેષજં બુદ્ધ્યા વિકારં ચ વિકારવિત્। બીજેનાનેન શાસ્ત્રજ્ઞઃ કુર્યાદ્બસ્તિશતાન્યપિ॥

અજીર્ણે ન પ્રયુઞ્જીત દિવાસ્વપ્નં ચ વર્જયેત્। આહારાચારિકં શેષમન્યત્ કામં સમાચરેત્॥

યસ્માન્મધુ ચ તૈલં ચ પ્રાધાન્યેન પ્રદીયતે। માધુતૈલિક ઇત્યેવં ભિષગ્ભિર્બસ્તિરુચ્યતે॥

રથેષ્વપિ ચ યુક્તેષુ હસ્ત્યશ્વે ચાપિ કલ્પિતે। યસ્માન્ન પ્રતિષિદ્ધોઽયમતો યુક્તરથઃ સ્મૃતઃ॥

બલોપચયવર્ણાનાં યસ્માદ્ વ્યાધિશતસ્ય ચ। ભવત્યેતેન સિદ્ધિસ્તુ સિદ્ધબસ્તિરતો મતઃ॥

સુખિનામલ્પદોષાણાં નિત્યં સ્નિગ્ધાશ્ચ યે નરાઃ। મૃદુકોષ્ઠાશ્ચ યે તેષાં વિધેયા માધુતૈલિકાઃ॥

મૃદુત્વાત્ પાદહીનત્વાદકૃત્સ્નવિધિસેવનાત્। એકબસ્તિપ્રદાનાચ્ચ સિદ્ધબસ્તિષ્વયન્ત્રણા॥