Sushruta Samhita · Chapter 4.36

athāto netrabastivyāpaccikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

atha netre vicalite tathā caiva vivartite/ gude kṣataṃ rujā vā syāttatra sadyaḥkṣatakriyāḥ//

atyutkṣipte'vasanne ca netre pāyau bhavedrujā/ vidhiratrāpi pittaghnaḥ kāryaḥ snehaiśca secanam//

tiryakpraṇihite netre tathā pārśvāvapīḍite/ mukhasyāvaraṇādbastirna samyak pratipadyate/ ṛju netraṃ vidheyaṃ syāttatra samyagvijānatā//

atisthūle karkaśe ca netre'strimati gharṣaṇāt/ gude bhavet kṣataṃ ruk ca sādhanaṃ tasya pūrvavat//

āsannakarṇike netre bhinne'ṇau vāpyapārthakaḥ/ avaseko bhavedbastestasmāddoṣān vivarjayet//

prakṛṣṭakarṇike raktaṃ gudamarmaprapīḍanāt/ kṣaratyatrāpi pittaghno vidhirbastiśca picchilaḥ//

hrasve tvaṇusrotasi ca kleśo bastiśca pūrvavat/ pratyāgacchaṃstataḥ kuryādrogān bastivighātajān//

dīrghe mahāsrotasi ca jñeyamatyavapīḍavat/ prastīrṇe bahale cāpi bastau durbaddhadoṣavat//

bastāvalpe'lpatā vāpi dravyasyālpā guṇā matāḥ/ durbaddhe cāṇubhinne ca vijñeyaṃ bhinnanetravat//

atiprapīḍito bastiḥ prayātyāmāśayaṃ tataḥ/ vāterito nāsikābhyāṃ mukhato vā prapadyate//

tatra tūrṇaṃ galāpīḍaṃ kuryāccāpyavadhūnanam/ śiraḥkāyavirekau ca tīkṣṇau sekāṃśca śītalān//

śanaiḥ prapīḍito bastiḥ pakvādhānaṃ ca gacchati/ na ca saṃpādayatyarthaṃ tasmādyuktaṃ prapīḍayet//

bhūyo bhūyo'vapīḍena vāyurantaḥ prapīḍyate/ tenādhmānaṃ rujaścogrā yathāsvaṃ tatra bastayaḥ//

kālātikramaṇāt kleśo vyādhiścābhipravardhate/ tatra vyādhibalaghnaṃ tu bhūyo bastiṃ nidhāpayet//

godopadehaśophau tu sneho'pakvaḥ karoti hi/ tatra saṃśodhano bastirhitaṃ cāpi virecanam//

hīnamātrāvubhau bastī nātikāryakarau matau/ atimātrau tathāānāhaklamātīsārakārakau//

mūrcchāṃ dāhamatīsāraṃ pittaṃ cātyuṣṇatīkṣṇakau/ mṛduśītāvubhau vātavibandhādhmānakārakau//

tatra hīnādiṣu hitaḥ pratyanīkaḥ kriyāvidhiḥ/ gudabastyupadehaṃ tu kuryāt sāndro nirūhaṇaḥ//

pravāhikāṃ vā janayettanuralpaguṇāvahaḥ/ tatra sāndre tanuṃ bastiṃ tanau sāndraṃ ca dāpayet//

snigdho'tijāḍyakṛdrūkṣaḥ stambhādhmānakṛducyate/ bastiṃ rūkṣamatisnigdhe snigdhaṃ rūkṣe ca dāpayet//

atipīḍitavaddoṣān viddhi cāpyavaśīrṣake/ ucchīrṣake samunnāhaṃ bastiḥ kuryācca mehanam//

tatrottaro hito bastiḥ susvinnasya sukhāvahaḥ/ nyubjasya bastirnāpnoti pakvādhānaṃ vimārgagaḥ//

hṛdgudaṃ bādhate cātra vāyuḥ koṣṭhamathāpi ca/ uttānasyāvṛte mārge bastirnāntaḥ prapadyate//

netrasaṃvejanabhrānto vāyuścāntaḥ prakupyati/ dehe saṅkucite dattaḥ sakthnorapyubhayostathā//

na samyaganilāviṣṭo bastiḥ pratyeti dehinaḥ/ sthitasya bastirdattastu kṣipramāyātyavāṅmukhaḥ//

na cāśayaṃ tarpayati tasmānnārthakaro hi saḥ/ nāpnoti bastirdattastu kṛtsnaṃ pakvāśayaṃ punaḥ//

dakṣiṇāśritapārśvasya vāmapārśvānugo yataḥ/ nyubjādīnāṃ pradānaṃ ca basternaiva praśasyate//

paścādanilakopo'tra yathāsvaṃ tatra kārayet/ vyāpadaḥ snehabastestu vakṣyante taccikitsite//

ayogādyāstu vakṣyāmi vyāpadaḥ sacikitsitāḥ/ anuṣṇo'lpauṣadho hīno bastirnaiti prayojitaḥ//

viṣṭambhādhmānaśūlaiśca tamayogaṃ pracakṣate/ tatra tīkṣṇo hito bastistīkṣṇaṃ cāpi virecanam//

saśeṣānne'thavā bhukte bahudoṣe ca yojitaḥ/ atyāśitasyātibahurbastirmandoṣṇa eva ca//

anuṣṇalavaṇasneho hyatimātro'thavā punaḥ/ tathā bahupurīṣaṃ ca kṣipramādhmāpayennaram//

hṛtkaṭīpārśvapṛṣṭheṣu śūlaṃ tatrātidāruṇam/ tatra tīkṣṇataro bastirhitaṃ cāpyanuvāsanam//

atitīkṣṇotilavaṇo rūkṣo bastiḥ prayojitaḥ/ sapittaṃ kopayedvāyuṃ kuryācca parikartikām//

nābhibastigudaṃ tatra chinattīvātidehinaḥ/ picchābastirhitastasya snehaśca madhuraiḥ śṛtaḥ//

atyamlalavaṇastīkṣṇaḥ parisrāvāya kalpate/ daurbalyamaṅgasādaśca jāyate tatra dehinaḥ//

parisravettataḥ pittaṃ dāhaṃ sañjanayedgude/ picchābastirhitastatra bastiḥ kṣīraghṛtena ca//

pravāhikā bhavettīkṣṇānnirūhāt sānuvāsanāt/ sadāhaśūlaṃ kṛcchreṇa kaphāsṛgupaveśyate//

picchābastirhitastatra payasā caiva bhojanam/ sarpirmadhurakaiḥ siddhaṃ tailaṃ cāpyanuvāsanam//

atitīkṣṇo nirūho vā savāte cānuvāsanaḥ/ hṛdayasyopasaraṇaṃ kurute vā savāte cānuvāsanaḥ//

doṣaistatra rujastāstā mado mūrcchāṅgagauravam/ sarvadoṣaharaṃ bastiṃ śodhanaṃ tatra dāpayet//

rūksasya bahuvātasya tathā duḥśāyitasya ca/ bastiraṅgagrahaṃ kuryādrūkso mṛdvalpabheṣajaḥ//

tatrāṅgasādaḥ prastambho jṛmbhodveṣṭanavepakāḥ/ parvabhedaśca tatreṣṭāḥ svedābhyañjanabastayaḥ//

atyuṣṇatīkṣṇo'tibahurdatto'tisveditasya ca/ alpadoṣasya vā bastiratiyogāya kalpate//

virecanātiyogena samānaṃ tasya lakṣaṇam/ picchābastiprayogaśca tatra śītaḥ sukhāvahaḥ//

atiyogāt paraṃ yatra jīvādānaṃ viriktavat/ deyastatra hitaścāpsu picchābastiḥ saśoṇitaḥ//

navaitā vyāpado yāstu nirūhaṃ pratyudāhṛtāḥ/ snehabastiṣvapi hi tā vijñeyāḥ kuśalairiha//

ityuktā vyāpadaḥ sarvāḥ salakṣaṇacikitsitāḥ/ bhiṣajā ca tathā kāryaṃ yathaitā na bhavanti hi//

paksādvireko vāntasya tataścāpi nirūhaṇam/ sadyo nirūḍho'nuvāsyaḥ saptarātrādvirecitaḥ//