સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.37

અથાતોઽનુવાસનોત્તરબસ્તિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

વિરેચનાત્ સપ્તરાત્રે ગતે જાતબલાય વૈ। કૃતાન્નાયાનુવાસ્યાય સમ્યગ્દેયોઽનુવાસનઃ॥

યથાવયો નિરૂહાણાં યા માત્રાઃ પરિકીર્તિતાઃ। પાદાવકૃષ્ટાસ્તાઃ કાર્યાઃ સ્નેહબસ્તિષુ દેહિનામ્॥

ઉત્સૃષ્ટાનિલવિણ્મૂત્રે નરે બસ્તિં વિધાપયેત્। એતૈર્હિ વિહતઃ સ્નેહો નૈવાન્તઃ પ્રતિપદ્યતે॥

સ્નેહવસ્તિર્વિધેયસ્તુ નાવિશુદ્ધસ્ય દેહિનઃ। સ્નેહવીર્યં તથા દત્તે દેહં ચાનુવિસર્પતિ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ તૈલાનીહ યથાક્રમમ્। પાનાન્વાસનનસ્યેષુ યાનિ હન્યુર્ગદાન્ બહૂન્॥

શટીપુષ્કરકૃપ્ણાહ્વામદનામરદારુભિઃ। શતાહ્વાકુષ્ઠયષ્ટ્યાહ્વવચાબિલ્વહુતાશનૈઃ॥

સુપિષ્ટૈર્દ્વિગુણક્ષીરં તૈલં તોયચતુર્ગુણમ્। પક્ત્વા બસ્તૌ વિધાતવ્યં મૂઢવાતાનુલોમનમ્॥

અર્શાંસિ ગ્રહણીદોષમાનાહં વિષમજ્વરમ્। કઠ્યૂરુપૃષ્ઠકોષ્ઠસ્થાન્ વાતરોગાંશ્ચ નાશયેત્॥

વચાપુષ્કરકુષ્ઠૈલામદનામરસિન્ધુજૈઃ। કાકોલીદ્વયયષ્ટ્યાહ્વમેદાયુગ્મનરાધિપૈઃ॥

પાઠાજીવકજીવન્તીભાર્ગીચન્દનકટોફલૈઃ। સરલાગુરુબિલ્વામ્બુવાજિગન્ધાગ્નિવૃદ્ધિભિઃ॥

વિડઙ્ગારગ્વધશ્યામાત્રિવૃન્માગધિકર્ધિભિઃ। પિષ્ટૈસ્તૈલં પચેત્ ક્ષીરપઞ્ચમૂલરસાન્વિતમ્॥

ગુલ્માનાહાગ્નિષઙ્ગાર્શોગ્રહણીમૂત્રસઙ્ગિનામ્। અન્વાસસ્નવિધૌ યુક્તં શસ્યતેઽનિલરોગિણામ્॥

ચિત્રકાતિવિષાપાઠાદન્તીબિલ્વવચામિપૈઃ। સરલાંશુમતીરાસ્નાનીલિનીચતુરઙ્ગુલૈઃ॥

ચવ્યાજમોદકાકોલીમેદાયુગ્મસુરદ્રુમૈઃ। જીવકર્ષભવર્ષાભૂવસ્તગન્ધાશતાહ્વયૈઃ॥

રેણ્વશ્વગન્ધામઞ્જિષ્ઠાશટીપુષ્કરતસ્કરૈઃ। સક્ષીરં વિપચેત્તૈલં મારુતામયનાશનમ્॥

ગૃધ્રસીખઞ્જકુબ્જાઠ્યમૂત્રોદાવર્તરોગિણામ્। શસ્યતેઽલ્પબલાગ્નીનાં બસ્તાવાશુ નિયોજિતમ્॥

ભૂતિકૈરણ્ડવર્ષાભૂરાસ્નાવૃષકરોહિષૈઃ। દશમૂલસહાભાર્ગીષડ્ગ્રન્થામરદારુભિઃ॥

બલાનાગબલામૂર્વાવાજિગન્ધામૃતાદ્વયૈઃ। સહાચરવરીવિશ્વાકાકનાસાવિદારિભિઃ॥

યવમાષાતસીકોલકુલત્થૈઃ ક્વથિતૈઃ શૃતમ્। જીવનીયપ્રતીવાપં તૈલં ક્ષીરચતુર્ગુણમ્।

જઙ્ઘોરુત્રિકપાર્શ્વાંસબાહુમન્યાશિરઃસ્થિતાન્। હન્યાદ્વાતવિકારાંસ્તુ બસ્તિયોગૈર્નિષેવિતમ્॥

જીવન્ત્યતિબલામેદાકાકોલીદ્વયજીવકૈઃ। ઋષભાતિવિષાકૃષ્ણાકાકનાસાવચામરૈઃ॥

રાસ્નામદનયષ્ટ્યાહ્વસરલાભીરુચન્દનૈઃ। સ્વયઙ્ગુપ્તાશટીશૃઙ્ગીકલસીસારિવાદ્વયૈઃ॥

પિષ્ટૈસ્તૈલઘૃતં પક્વં ક્ષીરેણાષ્ટગુણેન તુ। તચ્ચાનુવાસને દેયં શુક્રાગ્નિબલવર્ધનમ્॥

બૃંહણં વાતપિત્તઘ્નં ગુલ્માનાહહરં પરમ્। નસ્યે પાને ચ સંયુક્તમૂર્ધ્વજત્રુગદાપહમ્॥

મધુકોશીરકાશ્મર્યકટુકોત્પલચન્દનૈઃ। શ્યામાપદ્મકજીમૂતશક્રાહ્વાતિવિષામ્બુભિઃ॥

તૈલપાદં પચેત્ સર્પિઃ પયસાષ્ટગુણેન ચ। ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથયુક્તં બસ્તિષુ યોજિતમ્॥

દાહાસૃગ્દરવીસર્પવાતશોણિતવિદ્રધીન્। પિત્તરક્તજ્વરાદ્યાંશ્ચ હન્યાત્ પિત્તકૃતાન્ ગદાન્॥

મૃણાલોત્પલશાલૂકસારિવાદ્વયકેશરૈઃ। ચન્દનદ્વયભૂનિમ્બપદ્મબીજકસેરુકૈઃ॥

પટોલકટુકારક્તાગુન્દ્રાપર્પટવાસકૈઃ। પિષ્ટૈસ્તૈલઘૃતં પક્વં તૃણમૂલરસેન ચ॥

ક્ષીરદ્વિગુણસ્ંયુક્તં બસ્તિકર્મણિ યોજિતમ્। નસ્યેઽભ્યઞ્જનપાને વા હન્યાત્ પિત્તગદાન્ બહૂન્॥

ત્રિફલાતિવિષામૂર્વાત્રિવૃચ્ચિત્રકવાસકૈઃ। નિમ્બારગ્વધષટ્ગ્રન્થાસપ્તપર્ણનિશાદ્વયૈઃ॥

ગુડૂચીન્દ્રસુરાકૃષ્ણાકુષ્ઠસર્ષપનાગરૈઃ। તૈલમેભિઃ સમૈઃ પક્વં સુરસાદિરસાપ્લુતમ્॥

પાનાભ્યઞ્જનગણ્ડૂષનસ્યબસ્તિષુ યોજિતમ્। સ્થૂલતાલસ્યકણ્ડ્વાદીન્ જયેત્કફકૃતાન્ ગદાન્॥

પાઠાજમોદાશાર્ઙ્ગેષ્ટાપિપ્પલીદ્વયનાગરૈઃ। સરલાગુરુકાલીયભાર્ગીચવ્યામરદ્રુમૈઃ॥

મરિચૈલાભયાકટ્વીશટીગ્રન્થિકકટ્ફલૈઃ। તૈલમેરણ્ડતૈલં વા પક્વમેભિઃ સમાયુતમ્॥

વલ્લીકણ્ટકમૂલાભ્યાં ક્વાથેન દ્વિગુણેન ચ। હન્યાદન્વાસનૈર્દત્તં સર્વાન્ કફકૃતાન્ ગદાન્॥

વિડઙ્ગોદીચ્યસિન્ધૂત્થશટીપુષ્કરચિત્રકૈઃ। કટ્ફલાતિવિષાભાર્ગીવચાકુષ્ઠસુરાહ્વયૈઃ॥

મેદામદનયષ્ટ્યાહ્વશ્યામાનિચુલનાગરૈઃ। શતાહ્વાનીલિનીરાસ્નાકલસીવૃષરેણુભિઃ॥

બિલ્વાજમોદકૃષ્ણાહ્વાદન્તીચવ્યનરાધિપૈઃ। તૈલમેરણ્ડતૈલં વા મુષ્કકાદિરસાપ્લુતમ્॥

પ્લીહોદાવર્તવાતાસૃગ્ગુલ્માનાહકફામયાન્। પ્રમેહશર્કરાર્શાંસિ હન્યાદાશ્વનુવાસનૈઃ॥

અશુદ્ધમપિ વાતેન કેવલેનાતિપીડિતમ્। અહોરાત્રસ્ય કાલેષુ સર્વેષ્વેવાનુવાસયેત્॥

રૂક્ષસ્ય બહૂવાતસ્ય દ્વૌ ત્રીનપ્યનુવાસનાન્। દત્ત્વા સ્નિગ્ધતનું જ્ઞાત્વા તતઃ પશ્ચાન્નિરૂહયેત્॥

અસ્નિગ્ધમપિ વાતેન કેવલેનાતિપીડિતમ્। સ્નેહપ્રગાઢૈર્મતિમાન્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્॥

અથ સમ્યઙ્ગિરૂઢં તુ વાતાદિષ્વનુવાસયેત્। બિલ્વયષ્ટ્યાહ્વમદનફલતૈલૈર્યથાક્રમમ્॥

રાત્રૌ બસ્તિં ન દદ્યાત્તુ દોષોત્ક્લેશો હિ રાત્રિજઃ। સ્નેહવીર્યયુતઃ કુર્યાદાધ્માનં ગૌરવં જ્વરમ્॥

અહ્નિ સ્થાનસ્થિતે દોષે વહ્નૌ ચાન્નરસાન્વિતે। સ્ફુટસ્રોતોમુખે દેહે સ્નેહૌજઃ પરિસર્પતિ॥

પિત્તેઽધિકે કફે ક્ષીણે રૂક્ષે વાતરુગર્દિતે। નરે રાત્રૌ તુ દાતવ્યં કાલે ચોષ્ણેઽનુવાસનમ્॥

ઉષ્ણે પિત્તાધિકે વાપિ દિવા દાહાદયો ગદાઃ। સંભવન્તિ યતસ્તસ્માત્ પ્રદોષે યોજયેદ્ભિષક્॥

શીતે વસન્તે ચ દિવા ગ્રીષ્મપ્રાવૃઙ્ઘનાત્યયે। સ્નેહ્યો દિનાન્તે પાનોક્તાન્ દોષાન્ પરિજિહીર્ષતા॥

અહોરાત્રસ્ય કાલેષુ સર્વેષ્વેવાનિલાધિકમ્। તીવ્રાયાં રુજિ જીર્ણાન્નં ભોજયિત્વાનુવાસયેત્॥

ન ચાભુક્તવતઃ સ્નેહઃ પ્રણિધેયઃ કથઞ્ચન। શુદ્ધત્વાચ્છૂન્યકોષ્ઠસ્ય સ્નેહ ઊર્ધ્વં સમુત્પતેત્॥

સદાનુવાસયેચ્ચાપિ ભોજયિત્વાઆર્દ્રપાણિનમ્। જ્વરં વિદગ્ધભુક્તસ્ય કુર્યાત્ સ્નેહઃ પ્રયોજિતઃ॥

ન ચાતિસ્નિગ્ધમશનં ભોજયિત્વાનુવાસયેત્। મદં મૂર્ચ્છાં ચ જનયેદ્ દ્વિધા સ્નેહઃ પ્રયોજિતઃ॥

રૂક્ષં ભુક્તવતો હ્યન્નં બલં વર્ણં ચ હાપયેત્। યુક્તસ્નેહમતો જન્તું ભોજયિત્વાનુવાસયેત્॥

યૂષક્ષીરરસૈસ્તસ્માદ્યથાવ્યાધિ સમીક્ષ્ય વા। યથોચિતાત્ પાદહીનં ભોજયિત્વાનુવાસયેત્॥

અથાનુવાસ્યં સ્વભ્યક્તમુષ્ણામ્બુસ્વેદિતં શનૈઃ। ભોજયિત્વા યથાશાસ્ત્રં કૃતચઙ્ક્રમ્ણં તતઃ॥

વિસૃજ્ય ચ શકૃન્મૂત્રં યોજયેત્ સ્નેહબસ્તિના। પ્રણિધાનવિધાનં તુ નિરૂહે સંપ્રવક્ષ્યતે॥

તતઃ પ્રણિહિતસ્નેહ ઉત્તાનો વાક્શતં ભવેત્। પ્રસારિતૈઃ સર્વગાત્રૈસ્તથા વીર્યં વિસર્પતિ॥

તાડયેત્તલયોરેનં ત્રીંસ્ત્રીન્ વારાઞ્છનૈઃ શનૈઃ। સ્ફિચોશ્ચૈનં તતઃ શય્યાં ત્રીન્ વારાનુત્ક્ષિપેત્તતઃ॥

એવં પ્રણિહિતે બસ્તૌ મન્દાયાસોઽથ મન્દવાક્। સ્વાસ્તીર્ણે શયને કામમાસીતાચારિકે રતઃ॥

સ તુ સૈન્ધવચૂર્ણેન શતાહ્વેન ચ યોજિતઃ। દેયઃ સુખોષ્ણશ્ચ તથા નિરેતિ સહસા સુખમ્॥

યસ્યાનુવાસનો દત્તઃ સકૃદન્વક્ષમાવ્રજેત્। અત્યૌષ્ણ્યાદતિતૈક્ષ્ણ્યાદ્વા વાયુના વા પ્રપીડિતઃ॥

સવાતોઽધિકમાત્રો વા ગુરુત્વાદ્વા સભેષજઃ। તસ્યાન્યોઽલ્પતરો દેયો ન હિ સ્નિહ્યત્યતિષ્ઠતિ॥

વિષ્ટબ્ધાનિલવિણ્મૂત્રઃ સ્નેહહીનેઽનુવાસને। દાહક્લમપ્રવાહાર્તિકરશ્ચાત્યનુવાસનઃ॥

સાનિલઃ સપુરીષશ્ચ સ્નેહઃ પ્રત્યેતિ યસ્ય તુ। ઓષચોષૌ વિના શીઘ્રં સ સમ્યગનુવાસિતઃ॥

જીર્ણાન્નમથ સાયાહ્ને સ્નેહે પ્રત્યાગતે પુનઃ। લઘ્વન્નં ભોજયેત્ કામં દીપ્તાગ્નિસ્તુ નરો યદિ॥

પ્રાતરુષ્ણોદકં દેયં ધાન્યનાગરસાધિતમ્। તેનાસ્ય દીપ્યતે વહ્નિર્ભક્તાકાઙ્ક્ષા ચ જાયતે॥

સ્નેહબસ્તિક્રમેષ્વેવં વિધિમાહુર્મનીષિણઃ। અનેન વિધિના ષડ્ વા સપ્ત વાષ્ટૌ નવૈવ વા॥

વિધેયા બસ્તયસ્તેષામન્તરા તુ નિરૂહણમ્। દત્તસ્તુ પ્રથમો બસ્તિઃ સ્નેહયેદ્બસ્તિવઙ્ક્ષણૌ॥

સમ્યગ્દત્તો દ્વિતીયસ્તુ મૂર્ધસ્થમનિલં જયેત્। જનયેદ્બલવર્ણૌ ચ તૃતીયસ્તુ પ્રયોજિતઃ॥

રસં ચતુર્થો રક્તં તુ પઞ્ચમઃ સ્નેહયેત્તથા। ષષ્ઠસ્તુ સ્નેહયેન્માંસં મેદઃ સપ્તમ એવ ચ॥

અષ્ટમો નવમશ્ચાસ્થિ મજ્જાનં ચ યથાક્રમમ્। એવં શુક્રગતાન્ દોષાન્ દ્વિગુણઃ સાધુ સાધયેત્॥

અષ્ટાદશાષ્ટાદશકાન્ બસ્તીનાં યો નિષેવતે। યથોકેન વિધાનેન પરિહારક્રમેણ ચ॥

સ કુઞ્જરબલોઽશ્વસ્ય જવૈસ્તુલ્યોઽમરપ્રભઃ। વીતપાપ્મા શ્રુતધરઃ સહસ્રાયુર્નરો ભવેત્॥

સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમેવાતિશીલયેત્। સ્નેહાદગ્નિવધોત્ક્લેશૌ નિરૂહાત્ પવનાદ્ભયમ્॥

તસ્માન્નિરૂઢોઽનુવાસ્યો નિરૂહ્યશ્ચાનુવાસિતઃ। નૈવં પિત્તકફોત્ક્લેશૌ સ્યાતાં ન પવનાદ્ભયમ્॥

રૂક્ષાય બહુવાતાય સ્નેહવસ્તિં દિને દિને। દદ્યાદ્વૈદ્યસ્તતોઽન્યેષામગ્ન્યાબાધભયાત્ત્ર્યહાત્॥

સ્નેહોઽલ્પમાત્રો રૂક્ષાણાં દીર્ઘકાલમનત્યયઃ। તથા નિરૂહઃ સ્નિગ્ધાનામલ્પમાત્રઃ પ્રશસ્યતે॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ વ્યાપદઃ સ્નેહબસ્તિજાઃ। બલવન્તો યદા દોષાઃ કોષ્ઠે સ્યુરનિલાદયઃ॥

અલ્પવીર્યં તદા સ્નેહમભિભૂય પૃથગ્વિધાન્। કુર્વન્ત્યુપદ્રવાન્ સ્નેહઃ સ ચાપિ ન નિવર્તતે॥

તત્ર વાતાભિભૂતે તુ સ્નેહે મુખકષાયતા। જૃમ્ભા વાતરુજસ્તાસ્તા વેપથુર્વિષમજ્વરઃ॥

પિત્તાભિભૂતે સ્નેહે તુ મુખસ્ય કટુતા ભવેત્। દાહસ્તૃષ્ણા જ્વરઃ સ્વેદો નેત્રમૂત્રાઙ્ગપીતતા॥

શ્લેષ્માભિભૂતે સ્નેહે તુ પ્રસેકો મધુરાસ્યતા। ગૌરવં છર્દિરુચ્છ્વાસઃ કૃચ્છ્રાચ્છીતજ્વરોઽરુચિઃ॥

તત્ર દોષાભિભૂતે તુ સ્નેહે બસ્તિં નિધાપયેત્। યથાસ્વં દોષશમનાન્યુપયોજ્યાનિ યાનિ ચ॥

અત્યાશિતેઽન્નાભિભવાત્ સ્નેહો નૈતિ યદા તદા। ગુરુરામાશયઃ શૂલં વાયોશ્ચાપ્રતિસંચરઃ॥

હૃત્પીડા મુખવૈરસ્ય્ંઅ શ્વાસો મૂર્ચ્છા ભ્રમોઽરુચિઃ। તત્રાપતર્પણસ્યાન્તે દીપનો વિધિરિષ્યતે॥

અશુદ્ધસ્ય મલોન્મિશ્રઃ સ્નેહો નૈતિ યદા પુનઃ। તદાઙ્ગસદનાધ્માને શ્વાસઃ શૂલં ચ જાયતે॥

પક્વાશયગુરુત્વં ચ તત્ર દદ્યાન્નિરૂહણમ્। તીક્ષ્ણં તીક્ષ્ણૌષધૈરેવ સિદ્ધં ચાપ્યનુવાસનમ્॥

શુદ્ધસ્ય દૂરાનુસૃતે સ્નેહે સ્નેહસ્ય દર્શનમ્। ગાત્રેષુ સર્વેન્દ્રિયાણામુપલેપોઽવસાદનમ્॥

સ્નેહગન્ધિ મુખં ચાપિ કાસશ્વાસાવરોચકઃ। અતિપીડિતવત્તત્ર સિદ્ધિરાસ્થાપનં તથા॥

અસ્વિન્નસ્યાવિશુદ્ધસ્ય સ્નેહોઽલ્પઃ સંપ્રયોજિતઃ। શીતો મૃદુશ્ચ નાભ્યેતિ તતો મન્દં પ્રવાહતે॥

વિબન્ધગૌરવાધ્માનશૂલાઃ પક્વાશયં પ્રતિ। તત્રાસ્થાપનમેવાશુ પ્રયોજ્યં સાનુવાસનમ્॥

અલ્પં ભુક્તવતોઽલ્પો હિ સ્નેહો મન્દગુણસ્તથા। દત્તો નૈતિ ક્લમોત્ક્લેશૌ ભૃશં ચારતિમાવહેત્॥

તત્રાપ્યાસ્થાપનં કાર્યં શોધનીયેન બસ્તિના। (અન્વાસનં ચ સ્નેહેન શોધનીયેન શસ્યતે)॥

અહોરાત્રાદપિ સ્નેહઃ પ્રત્યાગચ્છન્ન દુષ્યતિ। કુર્યાદ્બસ્તિગુણાંશ્ચાપિ જીર્ણસ્ત્વલ્પગુણો ભવેત્॥

યસ્ય નોપદ્રવં કુર્યાત્ સ્નેહબસ્તિરનિઃસૃતઃ। સર્વોઽલ્પો વાઆવૃતો રૌક્ષ્યાદુપેક્ષ્યઃ સ વિજાનતા॥

અનાયાન્તં ત્વહોરાત્રાત્ સ્નેહં સંશોધનૈર્હરેત્। સ્નેહબસ્તાવનાયાતે નાન્યઃ સ્નેહો વિધીયતે॥

ઇત્યુક્તા વ્યાપદઃ સર્વા સલક્ષણચિકિત્સિતાઃ। બસ્તેરુત્તરસંજ્ઞસ્ય વિધિં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્॥

ચતુર્દશાઙ્ગુલં નેત્રમાતુરાઙ્ગુલસંમિતમ્। માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રં છિદ્રં સર્ષપનિર્ગમમ્॥

સ્નેહપ્રમાણં પરમં પ્રકુઞ્ચશ્ચાત્ર કીર્તિતઃ। પઞ્ચવિંશાદધો માત્રાં વિદધ્યાદ્બુદ્ધિકલ્પિતમ્॥

નિવિષ્ટકર્ણિકં મધ્યે નારીણાં ચતુરઙ્ગુલે। મૂત્રસ્રોતઃપરીણાહં મુદ્ગવાહિ દશાઙ્ગુલમ્॥

મેઢ્રાયામસમં કેચિદિચ્છન્તિ ખલુ તદ્વિદઃ। તાસામપત્યમાર્ગે તુ નિદધ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલમ્॥

દ્વ્યઙ્ગુલં મૂત્રમાર્ગે તુ કન્યાનાં ત્વેકમઙ્ગુલમ્। વિધેયં ચાઙ્ગુલં તાસાં વિધિવદ્વક્ષ્યતે યથા॥

સ્નેહસ્ય પ્રસૃતં ચાત્ર સ્વાઙ્ગુલીમૂલસંમિતમ્। દેયં પ્રમાણં પરમમર્વાગ્ બુદ્ધિવિકલ્પિતમ્॥

ઔરભ્રઃ શૌકરો વાપિ બસ્તિરાજશ્ચ પૂજિતઃ। તદલાભે પ્રયુઞ્જીત ગલચર્મ તુ પક્ષિણામ્॥

(તસ્યાલાભે દૃતેઃ પાદો મૃદુચર્મ તતોઽપિ વા)। અથાતુરમુપસ્નિગ્ધં સ્વિન્નં પ્રશિથિલાશયમ્॥

યવાગૂં સઘૃતક્ષીરાં પીતવન્તં યથાબલમ્। નિષણ્ણમાજાનુસમે પીઠે સોપાશ્રયે સમમ્॥

સ્વભ્યક્તબસ્તિમૂર્ધાનં તૈલેનોષ્ણેન માનવમ્। તતઃ સમં સ્થાપયિત્વા નાલમસ્ય પ્રહર્ષિતમ્॥

પૂર્વં શલાકયાન્વિષ્ય તતો નેત્રમનન્તરમ્। શનૈઃ શનૈર્ઘૃતાભ્યક્તં વિદધ્યાદઙ્ગુલાનિ ષટ્॥

મેઢ્રયામસમં કેચિદિચ્છન્તિ પ્રણિધાનકમ્। તતોઽવપીડયેદ્બસ્તિં શનૈર્નેત્રં ચ નિર્હરેત્॥

તતઃ પ્રત્યાગતસ્નેહમપરાહ્ણે વિચક્ષણઃ। ભોજયેત્ પયસા માત્રાં યૂષેણાથ રસેન વા॥

અનેન વિધિના દદ્યાદ્બસ્તીંસ્ત્રીંશ્ચતુરોઽપિ વા। ઊર્ધ્વજાન્વૈ સ્ત્રિયૈ દદ્યાદુત્તાનાયૈ વિચક્ષણઃ॥

સમ્યક્ પ્રપીડયેદ્યોનિં દદ્યાત્ સુમૃદુપીડિતમ્। ત્રિકર્ણિકેન નેત્રેણ દદ્યાદ્યોનિમુખં પ્રતિ॥

ગર્ભાશયવિશુદ્ધ્યર્થં સ્નેહેન દ્વિગુણેન તુ। ક્વાથપ્રમાણં પ્રસૃતં સ્ત્રિયા દ્વિપ્રસૃતં ભવેત્॥

કન્યેતરસ્યાઃ કન્યાયાસ્તદ્વદ્બસ્તિપ્રમાણકમ્। અપ્રત્યાગચ્છતિ ભિષગ્ બસ્તાવુત્તરસંજ્ઞિતે॥

ભૂયો બસ્તિં નિદધ્યાત્તુ સંયુક્તં શોધનૈર્ગણૈઃ। ગુદે વર્તિં નિદધ્યાદ્વા શોધનદ્રવ્યસંભૃતામ્॥

પ્રવેશયેદ્વા મતિમાન્ બસ્તિદ્વારમથૈષણીમ્। પીડયેદ્વાપ્યધો નાભેર્બલેનોત્તરમુષ્ટિના॥

આરગ્વધસ્ય પત્રૈસ્તુ નિર્ગુણ્ડ્યાઃ સ્વરસેન ચ। કુર્યાદ્ગોમૂત્રપિષ્ટેષુ વર્તીર્વાપિ સસૈન્ધવાઃ॥

મુદ્ગૈલાસર્ષપસમાઃ પ્રવિભજ્ય વયાંસિ તુ। બસ્તેરાગમનાર્થાય તા નિદધ્યાછલાકયા॥

આગારધૂમબૃહતીપિપ્પલીફલસૈન્ધવૈઃ। કૃતા વા શુક્તગોમૂત્રસુરાપિષ્ટૈઃ સનાગરૈઃ॥

અનુવાસનસિદ્ધિં ચ વીક્ષ્ય કર્મ પ્રયોજયેત્। શર્કરામધુમિશ્રેણ શીતેન મધુકામ્બુના॥

દહ્યમાને તદા બસ્તૌ દદ્યાદ્બસ્તિં વિચક્ષણઃ। ક્ષીરવૃક્ષકષાયેણ પયસા શીતલેન ચ॥

શુક્રં દુષ્ટં શોણિતં ચાઙ્ગનાનાં પુષ્પોદ્રેકં તસ્ય નાણં ચ કષ્ટમ્। મૂત્રાઘાતાન્મૂત્રદોષાન્ પ્રવૃદ્ધાન્ યોનિવ્યાધિં સંસ્થિતિં ચાપરાયાઃ॥

શુક્રોત્સેકં શર્કરામશ્મરીં ચ શૂલં બસ્તૌ વઙ્ક્ષણે મેહને ચ। ઘોરાનન્યાન્ બસ્તિજાંશ્ચાપિ રોગાન્ હિત્વા મેહાનુત્તરો હન્તિ બસ્તિઃ॥

સમ્યગ્દત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ વ્યાપદઃ ક્રમ એવ ચ। બસ્તેરુત્તરસંજ્ઞસ્ય સમાનં સ્નેહબસ્તિના॥