Sushruta Samhita · Chapter 4.35
athāto netrabastipramāṇapravibhāgacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
tatra snehādīnāṃ karmaṇāṃ bastikarma pradhānatamamāhurācāryāḥ/ kasmāt anekakarmakaratvādbasteḥ; iha khalu bastirnānāvidhadravyasaṃyogāddoṣāṇāṃ saṃśodhanasaṃśamanasaṃgrahaṇāni karoti, kṣīṇaśukraṃ vājīkaroti, kṛśaṃ bṛṃhayati, sthūlaṃ karśayati, cakṣuḥ prīṇayati, valīpalitamapahanti, vayaḥ sthāpayati//
śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ/ kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ//
tathā jvarātīsāratimirapratiśyāyaśirorogādhimanthārditākṣepakapakṣāghātaikāṅgasarvāṅgarogādhmānodarayoniśūlaśarkarāśūlavṛddhyupadaṃśānāhamūtrakṛcchragulmavātaśoṇitavātamūtrapurīṣodāvartaśukrārtavastanyanāśahṛddhanumanyāgrahaśarkarāśmarīmūḍhagarbhaprabhṛtiṣu cāsyarthamupayujyate//
bhavati cātra bastirvāte ca pitte ca kaphe rakte ca śasyate/ saṃsarge sannipāte ca bastireva hitaḥ sadā//
tatra sāṃvatsarikāṣṭadviraṣṭavarṣāṇāṃ ṣaḍaṣṭadaśāṅgulapramāṇāni kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulipariṇāhānyagre'dhyardhāṅguladvyaṅgulārdhatṛtīyāṅgulasanniviṣṭakarṇikāni kaṅkaśyenabarhiṇapakṣanāḍītulyapraveśāni mudgamāṣakalāyamātrasrotāṃsi vidadhyānnetrāṇi/ teṣu cāsthāpanadravyapramāṇamāturahastasaṃmitena prasṛtena saṃmitau prasṛtau dvau catvāro'ṣṭau ca vidheyāḥ//
varṣāntareṣu netrāṇāṃ bastimānasya caiva hi/ vayobalaśarīrāṇi samīkṣyotkarṣayedvidhim//
pañcaviṃśaterūrdhvaṃ dvādaśāṅgulaṃ, mūle'ṅguṣṭhodaraparīṇāham, agre kaniṣṭhikodaraparīṇāham, agre tryaṅgulasanniviṣṭakarṇikaṃ, gṛdhrapakṣanāḍīṃtulyapraveśaṃ, kolāsthimātrachidraṃ, klinnakalāyamātrachidramityeke; sarvāṇi mūle bastinibandhanārthaṃ dvikarṇikāni/ āsthāpanadravyapraṇāṇaṃ tu vihitaṃ dvādaśaprasṛtāḥ/ saptatestūrdhvaṃ netrapramāṇametadeva, dravyapramāṇaṃ tu dviraṣṭavarṣavat//
mṛdurbastiḥ prayoktavyo viśeṣādbālavṛddhayoḥ/ tayostīkṣṇaḥ prayuktastu bastirhiṃsyād balāyuṣī//
(vraṇanetramaṣṭāṅgulaṃ mudgavāhisrotaḥ; vraṇamavekṣya yathāsvaṃ snehakaṣāye vidadhīta//)
tatra netrāṇi suvarṇarajatatāmrāyorītidantaśṛṅgamaṇitarusāramayāni ślakṣṇāni dṛḍhāni gopucchākṛtīnyṛjūni guṭikāmukhāni ca//
bastayaśca bandhyā mṛdavo nātivahalā dṛḍhāḥ pramāṇavanto gomahiṣavarāhājorabhrāṇām//
netrālābhe hitā nāḍī nalavaṃśāsthisaṃbhavā/ bastyalābhe hitaṃ carma sūkṣmaṃ vā tāntavaṃ ghanam//
bastiṃ nirupadigdhaṃ tu śuddhaṃ suparimārjitam/ mṛdvanuddhatahīnaṃ ca muhuḥ snehavimarditam//
netrāmūle pratiṣṭhāpya nyubjaṃ tu vivṛtānanam/ baddhvā lohena taptena carmasrotasi nirdahet//
parivartya tato bastiṃ baddhvā guptaṃ nidhāpayet/ āsthāpanaṃ ca tailaṃ ca yathāvattena dāpayet//
tatra dvividho bastiḥ nairūhikaḥ, snaihikaśca/ āsthāpanaṃ, nirūha ityanarthāntaraṃ; tasya vikalpo mādhutailikaḥ; tasya prayāyaśabdo yāpano, yuktarathaḥ, siddhabastiriti/ sa doṣanirharaṇāccharīranīrohaṇādvā nirūhaḥ, bayaḥsthāpanādāyuḥsthāpanādvā āsthāpanam/ mādhutailikavidhānaṃ ca nirūhopakramacikitsite vakṣyāmaḥ/ yathāpramāṇaguṇavihitaḥ snehabastivikalpo'nuvāsanaḥ pādāva(pādāpa)kṛṣṭaḥ/ anuvasannapi na duṣyatyanudivasaṃ vā dīyata ityanuvāsanaḥ/ tasyāpi vikalpo'rdhārdhamātrāvakṛṣṭo'parihāryo mātrābastiriti//
nirūhaḥ śodhano lekhī snaihiko bṛṃhaṇo mataḥ/ nirūhaśodhitānmārgān samyak sneho'nugacchati/ apetasarvadoṣāsu nāḍīṣviva vahajjalam//
sarvadoṣaharaścāsau śarīrasya ca jīvanaḥ/ tasmādviśuddhadehasya snehabastirvidhīyate//
tatronmādabhayaśokapipāsārocakājīrṇārśaḥpāṇḍurogabhramamadamūrcchācchardikuṣṭhamehodarasthaulyaśvāsakāsakaṇṭhaśoṣaśophopasṛṣṭakṣatakṣīṇacatustrimāsagarbhiṇīdurbalāgnyasahā bālavṛddhau ca vātarogādṛte kṣīṇā nānuvāsyā nāsthāpayitavyāḥ//
udarī ca pramehī ca kuṣṭhī sthūlaśca mānavaḥ/ avaśyaṃ sthāpanīyāste nānuvāsyāḥ kathañcana//
asādhyatā vikārāṇāṃ syādeṣāmanuvāsanāt/ asādhyatve'pi bhūyiṣṭhaṃ gātrāṇāṃ sadanaṃ bhavet//
pakvāśaye tathā śroṇyāṃ nābhyadhastācca sarvataḥ/ samyakpraṇihito bastiḥ sthāneṣveteṣu tiṣṭhati//
pakvāśayādbastivīryaṃ khairdehamanusarpati/ vṛkṣamūle niṣiktānāmapāṃ vīryamiva drumam//
sa cāpi sahasā bastiḥ kevalaḥ samalo'pi vā/ pratyeti vīryaṃ tvanilairapānādyairvinīyate//
vīryeṇa bastirādatte doṣānāpādamastakāt(n)/ pakvāśayastho'mbarago bhūmerarko rasāniva//
sa kaṭīpṛṣṭhakoṣṭhasthān vīryeṇāloḍya saṃcayān/ utkhātamūlān harati doṣāṇāṃ sādhuyojitaḥ//
doṣatrayasya yasmācca prakope vāyurīśvaraḥ/ tasmāttasyātivṛddhasya śarīramabhinighnataḥ//
vāyorviṣahate vegaṃ nānyā basterṛte kriyā/ pavanāviddhatoyasya velā vegamivodadheḥ//
śarīropacayaṃ varṇaṃ balamārogyamāyuṣaḥ/ kurute parivṛddhiṃ ca bastiḥ samyagupāsitaḥ//
ata ūrdhvaṃ vyāpado vakṣyāmaḥ/ tatra netraṃ vicalitaṃ, vivartitaṃ, pārśvāvapīḍitam, atyutkṣiptam, avasannaṃ, tiryakprakṣiptamiti ṣaṭ praṇidhānadoṣāḥ; atisthūlaṃ, karkaśam, avanataṃ, aṇubhinnaṃ, sannikṛṣṭaviprakṛṣṭakarṇikaṃ, sūkṣmāticchidram, atidīrgham, atihrasvam, asrimadityekādaśa netradoṣāḥ; bahalatā, alpatā, sacchidratā, prastīrṇatā, durbaddhateti pañca bastidoṣāḥ; atipīḍitatā, śithilapīḍitatā, bhūyo bhūyo'vapīḍanaṃ, kālātikrama iti catvāraḥ pīḍanadoṣāḥ; āmatā, hīnatā, atimātratā, atiśītatā, atyuṣṇatā, atitīkṣṇatā, atimṛdutā, atisnigdhatā, atirūkṣatā, atisāndratā, atidravatā, ityekādaśa dravyadoṣāḥ; avākśīrṣocchīrṣanyubjottānasaṅkucitadehasthitadakṣiṇapārśvaśāyinaḥ pradānamiti sapta śayyādoṣāḥ; evametāścatuścatvāriṃśadvyāpado vaidyanimittāḥ/ āturanimittāḥ pañcadaśa āturopadravacikitsite vakṣyante/ snehastvaṣṭabhiḥ kāraṇaiḥ pratihato na pratyāgacchati tribhirdoṣaiḥ, aśanābhibhūto, malavyāmiśro, dūrānupraviṣṭo, asvinnasya, anuṣṇo, alpambhuktavato, alpaśceti vaidyāturanimittā bhavanti/ ayogastūbhayoḥ, ādhmānaṃ, parikartikā, parisrāvaḥ, pravāhikā, hṛdayopasaraṇam, aṅgapragraho, atiyogo, jīvādānamiti nava vyāpado vaidyanimittā bhavanti//
bhavati cātra ṣaṭsaptatiḥ samāsena vyāpadaḥ parikīrtitāḥ/ tāsāṃ vakṣyāmi vijñānaṃ siddhiṃ ca tadanantaram//
Original text: Suśrutasaṃhitā · Edition: ed. Yādavaśarman Trivikrama Ācārya (Nirnaya Sagar Press); e-text by SARIT · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0