સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.36

અથાતો નેત્રબસ્તિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

અથ નેત્રે વિચલિતે તથા ચૈવ વિવર્તિતે। ગુદે ક્ષતં રુજા વા સ્યાત્તત્ર સદ્યઃક્ષતક્રિયાઃ॥

અત્યુત્ક્ષિપ્તેઽવસન્ને ચ નેત્રે પાયૌ ભવેદ્રુજા। વિધિરત્રાપિ પિત્તઘ્નઃ કાર્યઃ સ્નેહૈશ્ચ સેચનમ્॥

તિર્યક્પ્રણિહિતે નેત્રે તથા પાર્શ્વાવપીડિતે। મુખસ્યાવરણાદ્બસ્તિર્ન સમ્યક્ પ્રતિપદ્યતે। ઋજુ નેત્રં વિધેયં સ્યાત્તત્ર સમ્યગ્વિજાનતા॥

અતિસ્થૂલે કર્કશે ચ નેત્રેઽસ્ત્રિમતિ ઘર્ષણાત્। ગુદે ભવેત્ ક્ષતં રુક્ ચ સાધનં તસ્ય પૂર્વવત્॥

આસન્નકર્ણિકે નેત્રે ભિન્નેઽણૌ વાપ્યપાર્થકઃ। અવસેકો ભવેદ્બસ્તેસ્તસ્માદ્દોષાન્ વિવર્જયેત્॥

પ્રકૃષ્ટકર્ણિકે રક્તં ગુદમર્મપ્રપીડનાત્। ક્ષરત્યત્રાપિ પિત્તઘ્નો વિધિર્બસ્તિશ્ચ પિચ્છિલઃ॥

હ્રસ્વે ત્વણુસ્રોતસિ ચ ક્લેશો બસ્તિશ્ચ પૂર્વવત્। પ્રત્યાગચ્છંસ્તતઃ કુર્યાદ્રોગાન્ બસ્તિવિઘાતજાન્॥

દીર્ઘે મહાસ્રોતસિ ચ જ્ઞેયમત્યવપીડવત્। પ્રસ્તીર્ણે બહલે ચાપિ બસ્તૌ દુર્બદ્ધદોષવત્॥

બસ્તાવલ્પેઽલ્પતા વાપિ દ્રવ્યસ્યાલ્પા ગુણા મતાઃ। દુર્બદ્ધે ચાણુભિન્ને ચ વિજ્ઞેયં ભિન્નનેત્રવત્॥

અતિપ્રપીડિતો બસ્તિઃ પ્રયાત્યામાશયં તતઃ। વાતેરિતો નાસિકાભ્યાં મુખતો વા પ્રપદ્યતે॥

તત્ર તૂર્ણં ગલાપીડં કુર્યાચ્ચાપ્યવધૂનનમ્। શિરઃકાયવિરેકૌ ચ તીક્ષ્ણૌ સેકાંશ્ચ શીતલાન્॥

શનૈઃ પ્રપીડિતો બસ્તિઃ પક્વાધાનં ચ ગચ્છતિ। ન ચ સંપાદયત્યર્થં તસ્માદ્યુક્તં પ્રપીડયેત્॥

ભૂયો ભૂયોઽવપીડેન વાયુરન્તઃ પ્રપીડ્યતે। તેનાધ્માનં રુજશ્ચોગ્રા યથાસ્વં તત્ર બસ્તયઃ॥

કાલાતિક્રમણાત્ ક્લેશો વ્યાધિશ્ચાભિપ્રવર્ધતે। તત્ર વ્યાધિબલઘ્નં તુ ભૂયો બસ્તિં નિધાપયેત્॥

ગોદોપદેહશોફૌ તુ સ્નેહોઽપક્વઃ કરોતિ હિ। તત્ર સંશોધનો બસ્તિર્હિતં ચાપિ વિરેચનમ્॥

હીનમાત્રાવુભૌ બસ્તી નાતિકાર્યકરૌ મતૌ। અતિમાત્રૌ તથાઆનાહક્લમાતીસારકારકૌ॥

મૂર્ચ્છાં દાહમતીસારં પિત્તં ચાત્યુષ્ણતીક્ષ્ણકૌ। મૃદુશીતાવુભૌ વાતવિબન્ધાધ્માનકારકૌ॥

તત્ર હીનાદિષુ હિતઃ પ્રત્યનીકઃ ક્રિયાવિધિઃ। ગુદબસ્ત્યુપદેહં તુ કુર્યાત્ સાન્દ્રો નિરૂહણઃ॥

પ્રવાહિકાં વા જનયેત્તનુરલ્પગુણાવહઃ। તત્ર સાન્દ્રે તનું બસ્તિં તનૌ સાન્દ્રં ચ દાપયેત્॥

સ્નિગ્ધોઽતિજાડ્યકૃદ્રૂક્ષઃ સ્તમ્ભાધ્માનકૃદુચ્યતે। બસ્તિં રૂક્ષમતિસ્નિગ્ધે સ્નિગ્ધં રૂક્ષે ચ દાપયેત્॥

અતિપીડિતવદ્દોષાન્ વિદ્ધિ ચાપ્યવશીર્ષકે। ઉચ્છીર્ષકે સમુન્નાહં બસ્તિઃ કુર્યાચ્ચ મેહનમ્॥

તત્રોત્તરો હિતો બસ્તિઃ સુસ્વિન્નસ્ય સુખાવહઃ। ન્યુબ્જસ્ય બસ્તિર્નાપ્નોતિ પક્વાધાનં વિમાર્ગગઃ॥

હૃદ્ગુદં બાધતે ચાત્ર વાયુઃ કોષ્ઠમથાપિ ચ। ઉત્તાનસ્યાવૃતે માર્ગે બસ્તિર્નાન્તઃ પ્રપદ્યતે॥

નેત્રસંવેજનભ્રાન્તો વાયુશ્ચાન્તઃ પ્રકુપ્યતિ। દેહે સઙ્કુચિતે દત્તઃ સક્થ્નોરપ્યુભયોસ્તથા॥

ન સમ્યગનિલાવિષ્ટો બસ્તિઃ પ્રત્યેતિ દેહિનઃ। સ્થિતસ્ય બસ્તિર્દત્તસ્તુ ક્ષિપ્રમાયાત્યવાઙ્મુખઃ॥

ન ચાશયં તર્પયતિ તસ્માન્નાર્થકરો હિ સઃ। નાપ્નોતિ બસ્તિર્દત્તસ્તુ કૃત્સ્નં પક્વાશયં પુનઃ॥

દક્ષિણાશ્રિતપાર્શ્વસ્ય વામપાર્શ્વાનુગો યતઃ। ન્યુબ્જાદીનાં પ્રદાનં ચ બસ્તેર્નૈવ પ્રશસ્યતે॥

પશ્ચાદનિલકોપોઽત્ર યથાસ્વં તત્ર કારયેત્। વ્યાપદઃ સ્નેહબસ્તેસ્તુ વક્ષ્યન્તે તચ્ચિકિત્સિતે॥

અયોગાદ્યાસ્તુ વક્ષ્યામિ વ્યાપદઃ સચિકિત્સિતાઃ। અનુષ્ણોઽલ્પૌષધો હીનો બસ્તિર્નૈતિ પ્રયોજિતઃ॥

વિષ્ટમ્ભાધ્માનશૂલૈશ્ચ તમયોગં પ્રચક્ષતે। તત્ર તીક્ષ્ણો હિતો બસ્તિસ્તીક્ષ્ણં ચાપિ વિરેચનમ્॥

સશેષાન્નેઽથવા ભુક્તે બહુદોષે ચ યોજિતઃ। અત્યાશિતસ્યાતિબહુર્બસ્તિર્મન્દોષ્ણ એવ ચ॥

અનુષ્ણલવણસ્નેહો હ્યતિમાત્રોઽથવા પુનઃ। તથા બહુપુરીષં ચ ક્ષિપ્રમાધ્માપયેન્નરમ્॥

હૃત્કટીપાર્શ્વપૃષ્ઠેષુ શૂલં તત્રાતિદારુણમ્। તત્ર તીક્ષ્ણતરો બસ્તિર્હિતં ચાપ્યનુવાસનમ્॥

અતિતીક્ષ્ણોતિલવણો રૂક્ષો બસ્તિઃ પ્રયોજિતઃ। સપિત્તં કોપયેદ્વાયું કુર્યાચ્ચ પરિકર્તિકામ્॥

નાભિબસ્તિગુદં તત્ર છિનત્તીવાતિદેહિનઃ। પિચ્છાબસ્તિર્હિતસ્તસ્ય સ્નેહશ્ચ મધુરૈઃ શૃતઃ॥

અત્યમ્લલવણસ્તીક્ષ્ણઃ પરિસ્રાવાય કલ્પતે। દૌર્બલ્યમઙ્ગસાદશ્ચ જાયતે તત્ર દેહિનઃ॥

પરિસ્રવેત્તતઃ પિત્તં દાહં સઞ્જનયેદ્ગુદે। પિચ્છાબસ્તિર્હિતસ્તત્ર બસ્તિઃ ક્ષીરઘૃતેન ચ॥

પ્રવાહિકા ભવેત્તીક્ષ્ણાન્નિરૂહાત્ સાનુવાસનાત્। સદાહશૂલં કૃચ્છ્રેણ કફાસૃગુપવેશ્યતે॥

પિચ્છાબસ્તિર્હિતસ્તત્ર પયસા ચૈવ ભોજનમ્। સર્પિર્મધુરકૈઃ સિદ્ધં તૈલં ચાપ્યનુવાસનમ્॥

અતિતીક્ષ્ણો નિરૂહો વા સવાતે ચાનુવાસનઃ। હૃદયસ્યોપસરણં કુરુતે વા સવાતે ચાનુવાસનઃ॥

દોષૈસ્તત્ર રુજસ્તાસ્તા મદો મૂર્ચ્છાઙ્ગગૌરવમ્। સર્વદોષહરં બસ્તિં શોધનં તત્ર દાપયેત્॥

રૂક્સસ્ય બહુવાતસ્ય તથા દુઃશાયિતસ્ય ચ। બસ્તિરઙ્ગગ્રહં કુર્યાદ્રૂક્સો મૃદ્વલ્પભેષજઃ॥

તત્રાઙ્ગસાદઃ પ્રસ્તમ્ભો જૃમ્ભોદ્વેષ્ટનવેપકાઃ। પર્વભેદશ્ચ તત્રેષ્ટાઃ સ્વેદાભ્યઞ્જનબસ્તયઃ॥

અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણોઽતિબહુર્દત્તોઽતિસ્વેદિતસ્ય ચ। અલ્પદોષસ્ય વા બસ્તિરતિયોગાય કલ્પતે॥

વિરેચનાતિયોગેન સમાનં તસ્ય લક્ષણમ્। પિચ્છાબસ્તિપ્રયોગશ્ચ તત્ર શીતઃ સુખાવહઃ॥

અતિયોગાત્ પરં યત્ર જીવાદાનં વિરિક્તવત્। દેયસ્તત્ર હિતશ્ચાપ્સુ પિચ્છાબસ્તિઃ સશોણિતઃ॥

નવૈતા વ્યાપદો યાસ્તુ નિરૂહં પ્રત્યુદાહૃતાઃ। સ્નેહબસ્તિષ્વપિ હિ તા વિજ્ઞેયાઃ કુશલૈરિહ॥

ઇત્યુક્તા વ્યાપદઃ સર્વાઃ સલક્ષણચિકિત્સિતાઃ। ભિષજા ચ તથા કાર્યં યથૈતા ન ભવન્તિ હિ॥

પક્સાદ્વિરેકો વાન્તસ્ય તતશ્ચાપિ નિરૂહણમ્। સદ્યો નિરૂઢોઽનુવાસ્યઃ સપ્તરાત્રાદ્વિરેચિતઃ॥