Sushruta Samhita · Chapter 4.18

athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

granthiṣvathāmeṣu bhiṣagvidadhyācchophakriyāṃ vistaraśo vidhijñaḥ/ rakṣedbalaṃ cāpi narasya nityaṃ tadrakṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti//

tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā trivṛtaṃ vidadhyāt/ apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā//

hiṃsrātha rohiṇyamṛtātha bhargī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ/ gojī ca piṣṭā saha tālapatryā granthau vidheyo'nilaje pralepaḥ//

svedopanāhān vividhāṃśca kuryāttathā prasiddhānaparāṃśca lepān/ vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ//

tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet saindhavasaṃprayuktaiḥ/ śuddhaṃ vraṇaṃ vāpyuparopayettu tailena rāsnāsaralānvitena//

viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasamanvitena/ jalaukasaḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ paribecanaṃ ca//

kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkarāṇi/ drākṣārasenekṣurasena vāpi cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām//

madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayeta/ saśarkarairvā tṛṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṃ muculundajairvā//

vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnām/ tilaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurairvipakvam//

hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak śleṣmasamutthite tu/ svinnasya vimlāpanameva kuryādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ//

vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ/ ālepayet piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiśca vidvān//

amarmajātaṃ śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya/ dahet sthite cāsṛji siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt//

yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaśca vidhirvidhijñaiḥ/ śastreṇa vāāpāṭhya supakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ//

saṃśodhanaistaṃ ca viśodhayettu kṣārottaraiḥ kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ/ śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam//

medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭādviguṇaṃ paṭāntam/ hutāśataptena muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya//

pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanamasya kāryam/ nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ tvathavā vidārya//

prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarcikādyairharitālamiśraiḥ/ sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarairenamabhipraśodhya//

tailaṃ vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham/ jīmūtakaiḥ kośavatīphalaiśca dantīdravantītrivṛtāsu caiva//

sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttaṃ tadudāravīryam/ nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyam//

abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti/ kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca//

śāsvoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ nasyavirecaneṣu/ madhūkasāraśca hito'vapīḍe phalāni śigroḥ kharamañjarervā//

granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta paścāt/ kṣāreṇa vāpi pratisārayettu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam//

pārṣṇi prati dve daśa cāṅgulāni mitvendrabastiṃ parivarjya dhīmān/ vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt//

ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya/ ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvākṣimātraṃ tvapare vadanti//

maṇibandhopariṣṭādvā kuryādrekhātrayaṃ bhiṣak/ aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye//

cūrṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu/ dadyācca tailena saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam//

virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavecca nityaṃ yavamudgabhojī/ karkārukairvārukanāsirkelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ//

vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhairuṣṇaiḥ satailairupanāhayettu/ kuryācca mukhyānyupanāhanāni siddhaiśca māṃsairatha vesavāraiḥ//

svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo harecca/ vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibedvā//

svedopanāhā mṛdavastu kāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ ca/ vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrairbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet//

ślakṣṇīkṛtaiḥ sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ/ visrāvya cāragvadhāgojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe//

śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca/ ghṛtaṃ pibet klītakasaṃprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ//

śuddhasya jantoḥ kaphaje'rbude tu rakte'vasikte tu tato'rbudaṃ tat/ dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ pradihyāt//

kapotapārāvataviṅvimiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ śukalāṅgalākhyaiḥ/ mūtraistu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhairathavā pradihyāt//

niṣpāvapiṇyākakulatthakalkairmāṃsapragāḍhairdadhimastuyuktaiḥ/ lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathātra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāśca//

alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite ca likhettato'gniṃ vidadhīta paścāt/ yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasairvā//

kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan bhiṣagpramattaḥ/ āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham//

śuddhe ca tailaṃ vidadhīta bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam/ yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ//

medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyedgataraktamāśu/ tato haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ//

vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe/ saśeṣadoṣāṇi hi yo'rbudāni karoti tasyāśu punarbhavanti//

tasmādaśeṣāṇi samuddharettu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā hi vahniḥ/ saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyānilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ//

amlaiḥ samūtrairvividhaiḥ payobhiruṣṇaiḥ satailaiḥ piśitaiśca vidvān/ visrāvayet svinnamatandriyaśca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpyupanāhayettu//

śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutaistilaistu/ kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ//

ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiśca surāmlapiṣṭairasakṛt pradihyāt//

tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ/ siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge//

svedopanāhaiḥ kaphasaṃbhavaṃ tu saṃsvedaya visrāvaṇameva kuryāt/ tato'jagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ//

palāśabhasmodakapeṣitābhirdihyāt suguñjābhiraśītalābhiḥ/ daśārdhasaṅkhyairlavaṇaiśca yuktaṃ tailaṃ pibenmāgadhikādisiddham//

pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaśca vairecaniko hitastu/ pākakramo vāpi sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit//

kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāśca maudgāḥ/ saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge//

medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ snigdhatanornarasya/ śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiścāpi hitaḥ pradehaḥ//

mūtreṇa vāloḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet sālamahīruhāṇām/ śastreṇa vāāpāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet//

majjājyamedomadhubhirdahedvā dagdhe ca sarpirmadhu cāvacāryam/ kāsīsatutthe ca tato'tra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete//

tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajaṃ ca bhasma/ hitaśca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaśca bandho yavabhojanaṃ ca//