Sushruta Samhita · Chapter 4.17

athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

sādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi sādhyau/ sādhyeṣu tatpathyagaṇairvidadhyādghṛtāni sekāṃśca tathopadehān//

mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ/ vātātmako coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā śṛteṣu//

yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahaccāpyatha vallijaṃ ca/ taccopayojyaṃ bhiṣajā pardehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile//

kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakardamāśca/ vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ//

hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāśca/ kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyāstanavaḥ sukhāya//

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā padmakacandane ca/ sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā prayojyaḥ//

nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt svarasena tasya/ śītaiḥ payobhiśca madhūdakaiśca saśarkarairikṣurasaiśca sekān//

ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu/ tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu//

sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu/ kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ//

gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat/ prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāttu visarpanāḍīḥ//

visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ tathāāsyasya nihanti pānāt/ grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam//

ajāśvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpyathavājaśṛṅgī/ gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa śīghram//

kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivedraparṇyaḥ/ pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu//

gaṇastu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu vicakṣaṇena/ saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ hi//

sarvāṃśca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacaredyathoktam/ nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu yatnasādhyāḥ//

tatrānilotthāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya/ tilairapāmārgaphalaiśca piṣṭvā sasaindhavairbandhanamatra kuryāt//

prakṣālane cāpi sadā varaṇasya yojyaṃ mahadyat khalu pañcamūlam/ hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām//

saṃhṛtya tailaṃ vipacedvraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇaṃ ca/ pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ//

nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayettām/ prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam//

śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo rodhrakavṛkṣayośca/ ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatāpi yā syāt//

nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya samyak kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ/ mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayecchastramaśeṣakārī//

dadyādvraṇe nimbatilān sadantīn surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān/ prakṣālane cāpi karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ//

suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu/ phaleṣvapāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam//

nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ praviśodhya mārgam/ saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamāśu kuryāt//

kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca śalāṭuvargaiḥ/ kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ//

sugandhikāmocarasāhipuṣoaṃ rodhraṃ vidadhyādapi dhātakīṃ ca/ etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohedvraṇo vā sukhabhāśu caiva//

kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā/ kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyānna tu śastreṇa buddhimān//

eṣaṇyā gatimanviṣya ārasūtrānusāriṇīm/ sūcīṃ nidadhyādgatyante tahonnamyāśu nirharet//

sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret/ tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet//

kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna chidyate gatiḥ/ bhagandare'pyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā//

sūcībhiryavavaktrābhirācitān vā samantataḥ/ mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copavaredvraṇam//

yā dvivraṇīye'bhihitāstu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt/ ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram//

sruhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīḥ/ bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ//

vārāhikandaśca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena ca miśrayitvā//

dhattūrajaṃ madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojinī ca/ aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya cūrṇam//

tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritasyādarato diśanti/ varīkṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā//

duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt/ cūrṇīkṛtairatha vimiśritamebhireva tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti//

eṣveva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat sādhitaṃ gatimapohati saptarātrāt/ piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu//

tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati śīghrametat kandeṣu cāmaravarāyudhasāhvayeṣu/ bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca//

syānmārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃśca/ stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate'hani vāmayettu//

nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate'hani ca mudgarasāśanā syāt/ evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamedvā sarpiḥ pibettriphalayā saha saṃyutaṃ vā//

bhārgīṃ pibettu payasaḥ pariśodhanārthamāragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam//

sāmānyametadupadiṣṭamato viśeṣāddoṣān payonipatitān śamayedyathāsvam/ rogaṃ stanotthitamavekṣya bhiṣagvidadhyādyadvidradhāvabhihitaṃ bahuśo vidhānam//

saṃpacyamānamapi taṃ tu vinopanāhaiḥ saṃbhojanena khalu pācayituṃ yateta/ śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakothamupayātyavadīryate ca//

pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram/ āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātryāḥ stanau satatameva ca nirduhīta//