સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.18

અથાતો ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

ગ્રન્થિષ્વથામેષુ ભિષગ્વિદધ્યાચ્છોફક્રિયાં વિસ્તરશો વિધિજ્ઞઃ। રક્ષેદ્બલં ચાપિ નરસ્ય નિત્યં તદ્રક્ષિતં વ્યાધિબલં નિહન્તિ॥

તૈલં પિબેત્ સર્પિરથો દ્વયં વા દત્ત્વા વસાં વા ત્રિવૃતં વિદધ્યાત્। અપેહિવાતાદશમૂલસિદ્ધં વૈદ્યશ્ચતુઃસ્નેહમથો દ્વયં વા॥

હિંસ્રાથ રોહિણ્યમૃતાથ ભર્ગી શ્યોનાકબિલ્વાગુરુકૃષ્ણગન્ધાઃ। ગોજી ચ પિષ્ટા સહ તાલપત્ર્યા ગ્રન્થૌ વિધેયોઽનિલજે પ્રલેપઃ॥

સ્વેદોપનાહાન્ વિવિધાંશ્ચ કુર્યાત્તથા પ્રસિદ્ધાનપરાંશ્ચ લેપાન્। વિદાર્ય વા પક્વમપોહ્ય પૂયં પ્રક્ષાલ્ય બિલ્વાર્કનરેન્દ્રતોયૈઃ॥

તિલૈઃ સપઞ્ચાઙ્ગુલપત્રમિશ્રૈઃ સંશોધયેત્ સૈન્ધવસંપ્રયુક્તૈઃ। શુદ્ધં વ્રણં વાપ્યુપરોપયેત્તુ તૈલેન રાસ્નાસરલાન્વિતેન॥

વિડઙ્ગયષ્ટીમધુકામૃતાભિઃ સિદ્ધેન વા ક્ષીરસમન્વિતેન। જલૌકસઃ પિત્તકૃતે હિતાસ્તુ ક્ષીરોદકાભ્યાં પરિબેચનં ચ॥

કાકોલિવર્ગસ્ય ચ શીતલાનિ પિબેત્ કષાયાણિ સશર્કરાણિ। દ્રાક્ષારસેનેક્ષુરસેન વાપિ ચૂર્ણં પિબેચ્ચાપિ હરીતકીનામ્॥

મધૂકજમ્બ્વર્જુનવેતસાનાં ત્વગ્ભિઃ પ્રદેહાનવચારયેત। સશર્કરૈર્વા તૃણશૂન્યકન્દૈર્દિહ્યાદભીક્ષ્ણં મુચુલુન્દજૈર્વા॥

વિદાર્ય વા પક્વમપોહ્ય પૂયં ધાવેત્ કષાયેણ વનસ્પતીનામ્। તિલૈઃ સયષ્ટીમધુકૈર્વિશોધ્ય સર્પિઃ પ્રયોજ્યં મધુરૈર્વિપક્વમ્॥

હૃતેષુ દોષેષુ યથાનુપૂર્વ્યા ગ્રન્થૌ ભિષક્ શ્લેષ્મસમુત્થિતે તુ। સ્વિન્નસ્ય વિમ્લાપનમેવ કુર્યાદઙ્ગુષ્ઠલોહોપલવેણુદણ્ડૈઃ॥

વિકઙ્કતારગ્વધકાકણન્તીકાકાદનીતાપસવૃક્ષમૂલૈઃ। આલેપયેત્ પિણ્ડફલાર્કભાર્ગીકરઞ્જકાલામદનૈશ્ચ વિદ્વાન્॥

અમર્મજાતં શમમપ્રયાન્તમપક્વમેવાપહરેદ્વિદાર્ય। દહેત્ સ્થિતે ચાસૃજિ સિદ્ધકર્મા સદ્યઃક્ષતોક્તં ચ વિધિં વિદધ્યાત્॥

યા માંસકન્દ્યઃ કઠિના બૃહત્યસ્તાસ્વેષ યોજ્યશ્ચ વિધિર્વિધિજ્ઞૈઃ। શસ્ત્રેણ વાઆપાઠ્ય સુપક્વમાશુ પ્રક્ષાલયેત્ પથ્યતમૈઃ કષાયૈઃ॥

સંશોધનૈસ્તં ચ વિશોધયેત્તુ ક્ષારોત્તરૈઃ ક્ષૌદ્રગુડપ્રગાઢૈઃ। શુદ્ધે ચ તૈલં ત્વવચારણીયં વિડઙ્ગપાઠારજનીવિપક્વમ્॥

મેદઃસમુત્થે તિલકલ્કદિગ્ધં દત્ત્વોપરિષ્ટાદ્વિગુણં પટાન્તમ્। હુતાશતપ્તેન મુહુઃ પ્રમૃજ્યાલ્લોહેન ધીમાનદહન્ હિતાય॥

પ્રલિપ્ય દાર્વીમથ લાક્ષયા વા પ્રતપ્તયા સ્વેદનમસ્ય કાર્યમ્। નિપાત્ય વા શસ્ત્રમપોહ્ય મેદો દહેત્ સુપક્વં ત્વથવા વિદાર્ય॥

પ્રક્ષાલ્ય મૂત્રેણ તિલૈઃ સુપિષ્ટૈઃ સુવર્ચિકાદ્યૈર્હરિતાલમિશ્રૈઃ। સસૈન્ધવૈઃ ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢૈઃ ક્ષારોત્તરૈરેનમભિપ્રશોધ્ય॥

તૈલં વિદદ્યાદ્દ્વિકરઞ્જગુઞ્જાવંશાવલેખેઙ્ગુદમૂત્રસિદ્ધમ્। જીમૂતકૈઃ કોશવતીફલૈશ્ચ દન્તીદ્રવન્તીત્રિવૃતાસુ ચૈવ॥

સર્પિઃ કૃતં હન્ત્યપચીં પ્રવૃદ્ધાં દ્વિધા પ્રવૃત્તં તદુદારવીર્યમ્। નિર્ગુણ્ડિજાતીબરિહિષ્ઠયુક્તં જીમૂતકં માક્ષિકસૈન્ધવાઢ્યમ્॥

અભિપ્રતપ્તં વમનં પ્રગાઢં દુષ્ટાપચીષૂત્તમમાદિશન્તિ। કૈડર્યબિમ્બીકરવીરસિદ્ધં તૈલં હિતં મૂર્ધવિરેચનં ચ॥

શાસ્વોટકસ્ય સ્વરસેન સિદ્ધં તૈલં હિતં નસ્યવિરેચનેષુ। મધૂકસારશ્ચ હિતોઽવપીડે ફલાનિ શિગ્રોઃ ખરમઞ્જરેર્વા॥

ગ્રન્થીનમર્મપ્રભવાનપક્વાનુદ્ધૃત્ય ચાગ્નિં વિદધીત પશ્ચાત્। ક્ષારેણ વાપિ પ્રતિસારયેત્તુ સંલિખ્ય શસ્ત્રેણ યથોપદેશમ્॥

પાર્ષ્ણિ પ્રતિ દ્વે દશ ચાઙ્ગુલાનિ મિત્વેન્દ્રબસ્તિં પરિવર્જ્ય ધીમાન્। વિદાર્ય મત્સ્યાણ્ડનિભાનિ વૈદ્યો નિષ્કૃષ્ય જાલાન્યનલં વિદધ્યાત્॥

આ ગુલ્ફકર્ણાત્ સુમિતસ્ય જન્તોસ્તસ્યાષ્ટભાગં ખુડકાદ્વિભજ્ય। ઘોણર્જુવેધઃ સુરરાજબસ્તેર્હિત્વાક્ષિમાત્રં ત્વપરે વદન્તિ॥

મણિબન્ધોપરિષ્ટાદ્વા કુર્યાદ્રેખાત્રયં ભિષક્। અઙ્ગુલ્યન્તરિતં સમ્યગપચીનાં નિવૃત્તયે॥

ચૂર્ણસ્ય કાલે પર્ચલાકકાકગોધાહિકૂર્મપ્રભવાં મસીં તુ। દદ્યાચ્ચ તૈલેન સહેઙ્ગુદીનાં યદ્વક્ષ્યતે શ્લીપદિનાં ચ તૈલમ્॥

વિરેચનં ધૂમમુપાદદીત ભવેચ્ચ નિત્યં યવમુદ્ગભોજી। કર્કારુકૈર્વારુકનાસિર્કેલપ્રિયાલપઞ્ચાઙ્ગુલબીજચૂર્ણૈઃ॥

વાતાર્બુદં ક્ષીરઘૃતામ્બુસિદ્ધૈરુષ્ણૈઃ સતૈલૈરુપનાહયેત્તુ। કુર્યાચ્ચ મુખ્યાન્યુપનાહનાનિ સિદ્ધૈશ્ચ માંસૈરથ વેસવારૈઃ॥

સ્વેદં વિદધ્યાત્ કુશલસ્તુ નાડ્યા શૃઙ્ગેણ રક્તં બહુશો હરેચ્ચ। વાતઘ્નનિર્યૂહપયોમ્લભાગૈઃ સિદ્ધં શતાખ્યં ત્રિવૃતં પિબેદ્વા॥

સ્વેદોપનાહા મૃદવસ્તુ કાર્યાઃ પિત્તાર્બુદે કાયવિરેચનં ચ। વિઘૃષ્ય ચોદુમ્બરશાકગોજીપત્રૈર્ભૃશં ક્ષૌદ્રયુતૈઃ પ્રલિમ્પેત્॥

શ્લક્ષ્ણીકૃતૈઃ સર્જરસપ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગરોધ્રાઞ્જનયષ્ટિકાહ્વૈઃ। વિસ્રાવ્ય ચારગ્વધાગોજિસોમાઃ શ્યામા ચ યોજ્યા કુશલેન લેપે॥

શ્યામાગિરિહ્વાઞ્જનકીરસેષુ દ્રાક્ષારસે સપ્તલિકારસે ચ। ઘૃતં પિબેત્ ક્લીતકસંપ્રસિદ્ધં પિત્તાર્બુદી તજ્જઠરી ચ જન્તુઃ॥

શુદ્ધસ્ય જન્તોઃ કફજેઽર્બુદે તુ રક્તેઽવસિક્તે તુ તતોઽર્બુદં તત્। દ્રવ્યાણિ યાન્યૂર્ધ્વમધશ્ચ દોષાન્ હરન્તિ તૈઃ કલ્કકૃતૈઃ પ્રદિહ્યાત્॥

કપોતપારાવતવિઙ્વિમિશ્રૈઃ સકાંસ્યનીલૈઃ શુકલાઙ્ગલાખ્યૈઃ। મૂત્રૈસ્તુ કાકાદનિમૂલમિશ્રૈઃ ક્ષારપ્રદિગ્ધૈરથવા પ્રદિહ્યાત્॥

નિષ્પાવપિણ્યાકકુલત્થકલ્કૈર્માંસપ્રગાઢૈર્દધિમસ્તુયુક્તૈઃ। લેપં વિદધ્યાત્ કૃમયો યથાત્ર મૂર્ચ્છન્તિ મુઞ્ચન્ત્યથ મક્ષિકાશ્ચ॥

અલ્પાવશિષ્ટે કૃમિભક્ષિતે ચ લિખેત્તતોઽગ્નિં વિદધીત પશ્ચાત્। યદલ્પમૂલં ત્રપુતામ્રસીસપટ્ટૈઃ સમાવેષ્ટ્ય તદાયસૈર્વા॥

ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રાણ્યસકૃદ્વિદધ્યાત્ પ્રાણાનહિંસન્ ભિષગ્પ્રમત્તઃ। આસ્ફોતજાતીકરવીરપત્રૈઃ કષાયમિષ્ટં વ્રણશોધનાર્થમ્॥

શુદ્ધે ચ તૈલં વિદધીત ભાર્ગીવિડઙ્ગપાઠાત્રિફલાવિપક્વમ્। યદૃચ્છયા ચોપગતાનિ પાકં પાકક્રમેણોપચરેદ્વિધિજ્ઞઃ॥

મેદોર્બુદં સ્વિન્નમથો વિદાર્ય વિશોધ્ય સીવ્યેદ્ગતરક્તમાશુ। તતો હરિદ્રાગૃહધૂમરોધ્રપતઙ્ગચૂર્ણૈઃ સમનઃ શિલાલૈઃ॥

વ્રણં પ્રતિગ્રાહ્ય મધુપ્રગાઢૈઃ કરઞ્જતૈલં વિદધીત શુદ્ધે। સશેષદોષાણિ હિ યોઽર્બુદાનિ કરોતિ તસ્યાશુ પુનર્ભવન્તિ॥

તસ્માદશેષાણિ સમુદ્ધરેત્તુ હન્યુઃ સશેષાણિ યથા હિ વહ્નિઃ। સંસ્વેદ્ય ગણ્ડં પવનોત્થમાદૌ નાડ્યાનિલઘ્નૌષધપત્રભઙ્ગૈઃ॥

અમ્લૈઃ સમૂત્રૈર્વિવિધૈઃ પયોભિરુષ્ણૈઃ સતૈલૈઃ પિશિતૈશ્ચ વિદ્વાન્। વિસ્રાવયેત્ સ્વિન્નમતન્દ્રિયશ્ચ શુદ્ધં વ્રણં ચાપ્યુપનાહયેત્તુ॥

શણાતસીમૂલકશિગ્રુકિણ્વપ્રિયાલમજ્જાનુયુતૈસ્તિલૈસ્તુ। કાલામૃતાશિગ્રુપુનર્નવાર્કગજાદિનામાકરહાટકુષ્ઠૈઃ॥

એકૈષિકાવૃક્ષકતિલ્વકૈશ્ચ સુરામ્લપિષ્ટૈરસકૃત્ પ્રદિહ્યાત્॥

તૈલં પિબેચ્ચામૃતવલ્લિનિમ્બહંસાહ્વયાવૃક્ષકપિપ્પલીભિઃ। સિદ્ધં બલાભ્યાં ચ સદેવદારુ હિતાય નિત્યં ગલગણ્ડરોગે॥

સ્વેદોપનાહૈઃ કફસંભવં તુ સંસ્વેદય વિસ્રાવણમેવ કુર્યાત્। તતોઽજગન્ધાતિવિષાવિશલ્યાવિષાણિકાકુષ્ઠશુકાહ્વયાભિઃ॥

પલાશભસ્મોદકપેષિતાભિર્દિહ્યાત્ સુગુઞ્જાભિરશીતલાભિઃ। દશાર્ધસઙ્ખ્યૈર્લવણૈશ્ચ યુક્તં તૈલં પિબેન્માગધિકાદિસિદ્ધમ્॥

પ્રચ્છર્દનં મૂર્ધવિરેચનં ચ ધૂમશ્ચ વૈરેચનિકો હિતસ્તુ। પાકક્રમો વાપિ સદા વિધેયો વૈદ્યેન પાકઙ્ગતયોઃ કથઞ્ચિત્॥

કટુત્રિકક્ષૌદ્રયુતાઃ સમૂત્રા ભક્ષ્યા યવાન્નાનિ રસાશ્ચ મૌદ્ગાઃ। સશૃઙ્ગવેરાઃ સપટોલનિમ્બા હિતાય દેયા ગલગણ્ડરોગે॥

મેદઃસમુત્થે તુ યથોપદિષ્ટાં વિધ્યેત્ સિરાં સ્નિગ્ધતનોર્નરસ્ય। શ્યામાસુધાલોહપુરીષદન્તીરસાઞ્જનૈશ્ચાપિ હિતઃ પ્રદેહઃ॥

મૂત્રેણ વાલોડ્ય હિતાય સારં પ્રાતઃ પિબેત્ સાલમહીરુહાણામ્। શસ્ત્રેણ વાઆપાટ્ય વિદાર્ય ચૈનં મેદઃ સમુદ્ધૃત્ય હિતાય સીવ્યેત્॥

મજ્જાજ્યમેદોમધુભિર્દહેદ્વા દગ્ધે ચ સર્પિર્મધુ ચાવચાર્યમ્। કાસીસતુત્થે ચ તતોઽત્ર દેયે ચૂર્ણીકૃતે રોચનયા સમેતે॥

તૈલેન ચાભ્યજ્ય હિતાય દદ્યાત્ સારોદ્ભવં ગોમયજં ચ ભસ્મ। હિતશ્ચ નિત્યં ત્રિફલાકષાયો ગાઢશ્ચ બન્ધો યવભોજનં ચ॥