સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 4.17

અથાતો વિસર્પનાડીસ્તનરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સાધ્યા વિસર્પાસ્ત્રય આદિતો યે ન સન્નિપાતક્ષતજૌ હિ સાધ્યૌ। સાધ્યેષુ તત્પથ્યગણૈર્વિદધ્યાદ્ઘૃતાનિ સેકાંશ્ચ તથોપદેહાન્॥

મુસ્તાશતાહ્વાસુરદારુકુષ્ઠવારાહિકુસ્તુમ્બુરુકૃષ્ણગન્ધાઃ। વાતાત્મકો ચોષ્ણગણાઃ પ્રયોજ્યાઃ સેકેષુ લેપેષુ તથા શૃતેષુ॥

યત્ પઞ્ચમૂલં ખલુ કણ્ટકાખ્યમલ્પં મહચ્ચાપ્યથ વલ્લિજં ચ। તચ્ચોપયોજ્યં ભિષજા પર્દેહે સેકે ઘૃતે ચાપિ તથૈવ તૈલે॥

કસેરુશૃઙ્ગાટકપદ્મગુન્દ્રાઃ સશૈવલાઃ સોત્પલકર્દમાશ્ચ। વસ્ત્રાન્તરાઃ પિત્તકૃતે વિસર્પે લેપા વિધેયાઃ સઘૃતાઃ સુશીતાઃ॥

હ્રીવેરલામજ્જકચન્દનાનિ સ્રોતોજમુક્તામણિગૈરિકાશ્ચ। ક્ષીરેણ પિષ્ટાઃ સઘૃતાઃ સુશીતા લેપાઃ પ્રયોજ્યાસ્તનવઃ સુખાય॥

પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પયસ્યા મઞ્જિષ્ઠિકા પદ્મકચન્દને ચ। સુગન્ધિકા ચેતિ સુખાય લેપઃ પૈત્તે વિસર્પે ભિષજા પ્રયોજ્યઃ॥

ન્યગ્રોધવર્ગૈઃ પરિષેચનં ચ ઘૃતં ચ કુર્યાત્ સ્વરસેન તસ્ય। શીતૈઃ પયોભિશ્ચ મધૂદકૈશ્ચ સશર્કરૈરિક્ષુરસૈશ્ચ સેકાન્॥

ઘૃતસ્ય ગૌરીમધુકારવિન્દરોધ્રામ્બુરાજાદનગૈરિકેષુ। તથર્ષભે પદ્મકસારિવાસુ કાકોલિમેદાકુમુદોત્પલેષુ॥

સચન્દનાયાં મધુશર્કરાયાં દ્રાક્ષાસ્થિરાપૃશ્નિશતાહ્વયાસુ। કલ્કીકૃતાસૂદકમત્ર દત્ત્વા ન્યગ્રોધવર્ગસ્ય તથા સ્થિરાદેઃ॥

ગણસ્ય બિલ્વાદિકપઞ્ચમૂલ્યાશ્ચતુર્ગુણં ક્ષીરમથાપિ તદ્વત્। પ્રસ્થં વિપક્વં પરિષેચનેન પૈત્તીર્નિહન્યાત્તુ વિસર્પનાડીઃ॥

વિસ્ફોટદુષ્ટવ્રણશીર્ષરોગાન્ પાકં તથાઆસ્યસ્ય નિહન્તિ પાનાત્। ગ્રહાર્દિતે શોષિણિ ચાપિ બાલે ઘૃતં હિ ગૌર્યાદિકમેતદિષ્ટમ્॥

અજાશ્વગન્ધા સરલા સકાલા સૈકૈષિકા ચાપ્યથવાજશૃઙ્ગી। ગોમૂત્રપિષ્ટો વિહિતઃ પ્રદેહો હન્યાદ્વિસર્પં કફજં સ શીઘ્રમ્॥

કાલાનુસાર્યાગુરુચોચગુઞ્જારાસ્નાવચાશીતશિવેદ્રપર્ણ્યઃ। પાલિન્દિમુઞ્જાતમહીકદમ્બા હિતા વિસર્પેષુ કફાત્મકેષુ॥

ગણસ્તુ યોજ્યો વરુણપ્રવૃત્તઃ ક્રિયાસુ સર્વાસુ વિચક્ષણેન। સંશોધનં શોણિતમોક્ષણં ચ શ્રેષ્ઠં વિસર્પેષુ ચિકિત્સિતં હિ॥

સર્વાંશ્ચ પક્વાન્ પરિશોધ્ય ધીમાન્ વ્રણક્રમેણોપચરેદ્યથોક્તમ્। નાડી ત્રિદોષપ્રભવા ન સિધ્યેચ્છેષાશ્ચતસ્રઃ ખલુ યત્નસાધ્યાઃ॥

તત્રાનિલોત્થામુપનાહ્ય પૂર્વમશેષતઃ પૂયગતિં વિદાર્ય। તિલૈરપામાર્ગફલૈશ્ચ પિષ્ટ્વા સસૈન્ધવૈર્બન્ધનમત્ર કુર્યાત્॥

પ્રક્ષાલને ચાપિ સદા વરણસ્ય યોજ્યં મહદ્યત્ ખલુ પઞ્ચમૂલમ્। હિંસ્રાં હરિદ્રાં કટુકાં બલાં ચ ગોજિહ્વિકાં ચાપિ સબિલ્વમૂલામ્॥

સંહૃત્ય તૈલં વિપચેદ્વ્રણસ્ય સંશોધનં પૂરણરોપણં ચ। પિત્તાત્મિકાં પ્રાગુપનાહ્ય ધીમાનુત્કારિકાભિઃ સપયોઘૃતાભિઃ॥

નિપાત્ય શસ્ત્રં તિલનાગદન્તીયષ્ટ્યાહ્વકલ્કૈઃ પરિપૂરયેત્તામ્। પ્રક્ષાલને ચાપિ સસોમનિમ્બા નિશા પ્રયોજ્યા કુશલેન નિત્યમ્॥

શ્યામાત્રિભણ્ડીત્રિફલાસુ સિદ્ધં હરિદ્રયો રોધ્રકવૃક્ષયોશ્ચ। ઘૃતં સદુગ્ધં વ્રણતર્પણેન હન્યાદ્ગતિં કોષ્ઠગતાપિ યા સ્યાત્॥

નાડીં કફોત્થામુપનાહ્ય સમ્યક્ કુલત્થસિદ્ધાર્થકશક્તુકિણ્વૈઃ। મૃદૂકૃતામેષ્ય ગતિં વિદિત્વા નિપાતયેચ્છસ્ત્રમશેષકારી॥

દદ્યાદ્વ્રણે નિમ્બતિલાન્ સદન્તીન્ સુરાષ્ટ્રજાસૈન્ધવસંપ્રયુક્તાન્। પ્રક્ષાલને ચાપિ કરઞ્જનિમ્બજાત્યક્ષપીલુસ્વરસાઃ પ્રયોજ્યાઃ॥

સુવર્ચિકાસૈન્ધવચિત્રકેષુ નિકુમ્ભતાલીતલરૂપિકાસુ। ફલેષ્વપામાર્ગભવેષુ ચૈવ કુર્યાત્ સમૂત્રેષુ હિતાય તૈલમ્॥

નાડીં તુ શલ્યપ્રભવાં વિદાર્ય નિર્હૃત્ય શલ્યં પ્રવિશોધ્ય માર્ગમ્। સંશોધયેત્ ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢૈસ્તિલૈસ્તતો રોપણમાશુ કુર્યાત્॥

કુમ્ભીકખર્જૂરકપિત્થબિલ્વવનસ્પતીનાં ચ શલાટુવર્ગૈઃ। કૃત્વા કષાયં વિપચેત્તુ તૈલમાવાપ્ય મુસ્તાસરલાપ્રિયઙ્ગૂઃ॥

સુગન્ધિકામોચરસાહિપુષોઅં રોધ્રં વિદધ્યાદપિ ધાતકીં ચ। એતેન શલ્યપ્રભવા તુ નાડી રોહેદ્વ્રણો વા સુખભાશુ ચૈવ॥

કૃશદુર્બલભીરૂણાં નાડી મર્માશ્રિતા ચ યા। ક્ષારસૂત્રેણ તાં ચ્છિન્દ્યાન્ન તુ શસ્ત્રેણ બુદ્ધિમાન્॥

એષણ્યા ગતિમન્વિષ્ય આરસૂત્રાનુસારિણીમ્। સૂચીં નિદધ્યાદ્ગત્યન્તે તહોન્નમ્યાશુ નિર્હરેત્॥

સૂત્રસ્યાન્તં સમાનીય ગાઢં બન્ધં સમાચરેત્। તતઃ ક્ષારબલં વીક્ષ્ય સૂત્રમન્યત્ પ્રવેશયેત્॥

ક્ષારાક્તં મતિમાન્ વૈદ્યો યાવન્ન છિદ્યતે ગતિઃ। ભગન્દરેઽપ્યેષ વિધિઃ કાર્યો વૈદ્યેન જાનતા॥

સૂચીભિર્યવવક્ત્રાભિરાચિતાન્ વા સમન્તતઃ। મૂલે સૂત્રેણ બધ્નીયાચ્છિન્ને ચોપવરેદ્વ્રણમ્॥

યા દ્વિવ્રણીયેઽભિહિતાસ્તુ વર્ત્યસ્તાઃ સર્વનાડીષુ ભિષગ્વિદધ્યાત્। ઘોણ્ટાફલત્વગ્લવણાનિ લાક્ષાપૂગીફલં ચાલવણં ચ પત્રમ્॥

સ્રુહ્યર્કદુગ્ધેન તુ કલ્ક એષ વર્તીકૃતો હન્ત્યચિરેણ નાડીઃ। બિભીતકામ્રાસ્થિવટપ્રવાલા હરેણુકાશઙ્ખિનિબીજમસ્યઃ॥

વારાહિકન્દશ્ચ તથા પ્રદેયો નાડીષુ તૈલેન ચ મિશ્રયિત્વા॥

ધત્તૂરજં મદનકોદ્રવજં ચ બીજં કોશાતકી શુકનસા મૃગભોજિની ચ। અઙ્કોટબીજકુસુમં ગતિષુ પ્રયોજ્યં લાક્ષોદકાહૃતમલાસુ વિકૃત્ય ચૂર્ણમ્॥

તથા ચ ગોમાંસમસીં હિતાય કોષ્ઠાશ્રિતસ્યાદરતો દિશન્તિ। વરીકૃતં માક્ષિકસંપ્રયુક્તં નાડીઘ્નમુક્તં લવણોત્તમં વા॥

દુષ્ટવ્રણે યદ્વિહિતં ચ તૈલં તત્ સર્વનાડીષુ ભિષગ્વિદધ્યાત્। ચૂર્ણીકૃતૈરથ વિમિશ્રિતમેભિરેવ તૈલં પ્રયુક્તમચિરેણ ગતિં નિહન્તિ॥

એષ્વેવ મૂત્રસહિતેષુ વિધાય તૈલં તત્ સાધિતં ગતિમપોહતિ સપ્તરાત્રાત્। પિણ્ડીતકસ્ય તુ વરાહવિભાવિતસ્ય મૂલેષુ કન્દશકલેષુ ચ સૌવહેષુ॥

તૈલં કૃતં ગતિમપોહતિ શીઘ્રમેતત્ કન્દેષુ ચામરવરાયુધસાહ્વયેષુ। ભલ્લાતકાર્કમરિચૈર્લવણોત્તમેન સિદ્ધં વિડઙ્ગરજનીદ્વયચિત્રકૈશ્ચ॥

સ્યાન્માર્કવસ્ય ચ રસેન નિહન્તિ તૈલં નાડીં કફાનિલકૃતામપચીં વ્રણાંશ્ચ। સ્તન્યે ગતે વિકૃતિમાશુ ભિષક્ તુ ધાત્રીં પીતાં ઘૃતં પરિણતેઽહનિ વામયેત્તુ॥

નિમ્બોદકેન મધુમાગધિકાયુતેન વાન્તાગતેઽહનિ ચ મુદ્ગરસાશના સ્યાત્। એવં ત્ર્યહં ચતુરહં ષડહં વમેદ્વા સર્પિઃ પિબેત્ત્રિફલયા સહ સંયુતં વા॥

ભાર્ગીં પિબેત્તુ પયસઃ પરિશોધનાર્થમારગ્વધાદિષુ વરં મધુના કષાયમ્॥

સામાન્યમેતદુપદિષ્ટમતો વિશેષાદ્દોષાન્ પયોનિપતિતાન્ શમયેદ્યથાસ્વમ્। રોગં સ્તનોત્થિતમવેક્ષ્ય ભિષગ્વિદધ્યાદ્યદ્વિદ્રધાવભિહિતં બહુશો વિધાનમ્॥

સંપચ્યમાનમપિ તં તુ વિનોપનાહૈઃ સંભોજનેન ખલુ પાચયિતું યતેત। શીઘ્રં સ્તનો હિ મૃદુમાંસતયોપનદ્ધઃ સર્વં પ્રકોથમુપયાત્યવદીર્યતે ચ॥

પક્વે તુ દુગ્ધહરિણીઃ પરિહૃત્ય નાડીઃ કૃષ્ણં ચ ચૂચુકયુગં વિદધીત શસ્ત્રમ્। આમે વિદાહિનિ તથૈવ ગતે ચ પાકં ધાત્ર્યાઃ સ્તનૌ સતતમેવ ચ નિર્દુહીત॥