Sushruta Samhita · Chapter 3.7

athātaḥ sirāvarṇavibhaktiṁ nāma śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

sapta sirāśatāni bhavanti; yābhiridaṁ śarīramārāma iva jalahāriṇībhiḥ kedāra iva ca kulyābhirupasnihyate'nugṛhyate cākuñcanaprasāraṇādibhirviśeṣaiḥ; drumapatrasevanīnāmiva ca tāsāṁ pratānāḥ; tāsāṁ nābhirmūlaṁ, tataśca prasarantyūrdhvamadhastiryak ca//

bhavataścātra yāvatyastu sirāḥ kāye saṁbhavanti śarīriṇām// nābhyāṁ sarvā nibaddhāstāḥ pratanvanti['pravartante' iti pā] samantataḥ//

nābhisthāḥ prāṇināṁ prāṇāḥ prāṇānnābhirvyupāśritā// sirābhirāvṛtā nābhiścakranābhirivārakaiḥ//

tāsāṁ mūlasirāścatvāriṁśat; tāsāṁ vātavāhinyo daśa, pittavāhinyo daśa, kaphavāhinyo daśa, daśa raktavāhinyaḥ/ tāsāṁ tu vātavāhinīnāṁ vātasthānagatānāṁ pañcasaptatiśataṁ bhavati, tāvatya eva pittavāhinyaḥ pittasthāne, kaphavāhinyaśca kaphasthāne, raktavāhinyaśca yakṛtplīhnoḥ, evametāni sapta sirāśatāni//

tatra vātavāhinyaḥ sirā ekasmin sakthni pañcaviṁśatiḥ, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau/ viśeṣatastu koṣṭhe caturstriṁśat; tāsāṁ gudameḍhrāśritāḥ śroṇyāmaṣṭau, dve dve pārśvayoḥ, ṣaṭ pṛṣṭhe, tāvatya eva codare, daśa vakṣasi/ ekacatvāriṁśajjatruṇa ūrdhvaṁ, tāsāṁ caturdaśa grīvāyāṁ, karṇayoścatasraḥ, nava jihvāyāṁ, ṣaṭ nāsikāyāṁ, aṣṭau netrayoḥ, evametat pañcasaptatiśataṁ vātavahānāṁ sirāṇāṁ vyākhyātaṁ bhavati/ eṣa eva vibhāgaḥ śeṣāṇāmapi/ viśeṣatastu pittavāhinyo netrayordaśa, karṇayordve; evaṁ raktavāhāḥ kaphavahāśca/ evametāni sapta sirāśatāni savibhāgāni vyākhyātāni//

bhavanti cātra / kriyāṇāmapratīghātamamohaṁ buddhikarmaṇām// karotyanyān guṇāṁścāpi sirāḥ pavanaścaran//

yadā tu kupito vāyuḥ svāḥ sirāḥ pratipadyate// tadāsya vividhā rogā jāyante vātasaṁbhavāḥ//

bhrājiṣṇutāmannarucimagnidīptimarogatām// saṁsarpatsvāḥ sirāḥ pittaṁ kuryāccānyānguṇūnapi//

yadā prakutitaṁ pittaṁ sevate svavahāḥ sirāḥ// tadāsya vividhā rogā jāyante pittasaṁbhavāḥ//

snehamaṅgeṣu sandhīnāṁ sthairyaṁ balamudīrṇatām// karotyanyān guṇāṁścāpi balāsaḥ svāḥ sirāścaran//

yadā tu kupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ pratipadyate// tadāsya vividhā rogā jāyante śleṣmasaṁbhavāḥ//

dhātūnāṁ pūraṇaṁ sparśajñānamasaṁśayam// svāḥ sirāḥ saṁcaradraktaṁ kuryāccānyān guṇānapi//

yadā tu kupitaṁ raktaṁ sevate svavahāḥ sirāḥ// tadāsya vividhā rogā jāyante raktasaṁbhavāḥ//

na hi vātaṁ sirāḥ kāścinna pittaṁ kevalaṁ tathā// śleṣmāṇāṁ vā vahantyetā ataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ//

praduṣṭānāṁ hi doṣāṇāṁ mūrcchitānāṁ pradhāvatām// dhruvamunmāragagamanamataḥ sarvavahāḥ smṛtāḥ//

tatrāruṇā vātavahāḥ pūryante vāyunā sirāḥ// pittāduṣṇāśca nīlāśca, śītā gauryaḥ sthirāḥ kaphāt// asṛgvahāstu rohiṇyaḥ sirā nātyuṣṇaśītalāḥ//

ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi na vidhyedāḥ sirā bhiṣak// vaikslyaṁ maraṇaṁ cāpi vyadhāttāsāṁ djrivaṁ bhavet//

sirāśatāni catvāri vidyācchākhāsu buddhimān// ṣaṭtriṁśacca śataṁ koṣṭhe catuḥṣaṣṭiṁ ca mūrdhani//

śākhāsu ṣoḍaśa sirāḥ koṣṭhe dvātriṁśadeva tu// pañcāśajjatruṇaścordhvamavyadhyāḥ parikīrtitāḥ//

tatra sirāśatamekasmin sakthni bhavati; tāsāṁ jāladharā tvekā, tisraścābhyantarāḥ---tatrorvīsaṁjñe dve, lohitākṣasaṁjñā caikā, etāstvavyadhyāḥ; etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; evamaśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśa śākhāsu/ dvātriṁśacchroṇyāṁ, tāsāmaṣṭāvaśastrakṛtyāḥ---dve dve viṭapayoḥ, kaṭīkataruṇayośca; aṣṭāvaṣṭāvekaikasmin pārśve, tāsāmekaikāmūrdhvagāṁ pariharet, pārśvasandhigate ca dve; catasro viṁśatiśca pṛṣṭhe pṛṣṭhavaṁśamubhayataḥ, tāsāmūrdhvagāminyau dve dve pariharedbṛhatīsire; tāvatya evodare, tāsāṁ meḍhopari romarājīmubhayato dve dve pariharet; catvāriṁśadvakṣasi, tāsāṁ caturdaśāśastrakṛtyāḥ---hṛdaye dve, dve dve stanamūle, stanarohitāpalāpastambheṣūbhayato'ṣṭau; evaṁ dvātriṁśadaśastrakṛtyāḥ pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti/ catuḥṣaṣṭisirāśataṁ jatruṇa ūrdhvaṁ bhavati; tatra ṣaṭpañcāśacchirodharāyāṁ , tāsāmaṣṭau catasraśca marmasaṁjñāḥ pariharet, dve kṛkāṭikayoḥ, dve vidhurayoḥ, evaṁ grīvāyāṁ ṣoḍaśāvyadhyāḥ; hanvorubhayato'ṣṭāvaṣṭau, tāsāṁ tu sandhidhamanyau dve dve pariharet; ṣaṭtriṁśajjihvāyāṁ, tāsāmadhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyāḥ, rasavahe dve, vāgvahe ca dve; dvirdvādaśa nāsāyāṁ, tāsāmaupanāsikyaścatasraḥ pariharet, tāsāmeva ca tālunyekāṁ mṛdāvuddeśe; aṣṭatriṁśadubhayornetrayoḥ , tāsāmekāmapāṅgayoḥ pariharet; karṇayordaśa, tāsāṁ śabdavāhinīmekaikāṁ pariharet; nāsānetragatāstu lalāṭe ṣaṣṭiḥ, tāsāṁ keśāntānugatāścatasraḥ (pariharet), āvartayorekaikā, sthapanyāṁ caikā, parihartavyā; śaṅkhayordaśa, tāsāṁ śaṅkhasandhigatāmekaikāṁ pariharet; (ityetā nāsānetragatā boddhavyāḥ) dvādaśa mūrdhni, tāsāmutkṣepayordve pariharet, sīmanteṣvekaikāṁ, ekāmadhipatāviti; evamaśastrakṛtyāḥ pañcāśajjatruṇa ūrdhvamiti//

bhavati cātra / vyāpnuvantyabhito dehaṁ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ// pratānāḥ padminīkandādbisādīnāṁ yathā jalam//