સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 3.7

અથાતઃ સિરાવર્ણવિભક્તિં નામ શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સપ્ત સિરાશતાનિ ભવન્તિ; યાભિરિદં શરીરમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ ચ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતેઽનુગૃહ્યતે ચાકુઞ્ચનપ્રસારણાદિભિર્વિશેષૈઃ; દ્રુમપત્રસેવનીનામિવ ચ તાસાં પ્રતાનાઃ; તાસાં નાભિર્મૂલં, તતશ્ચ પ્રસરન્ત્યૂર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ॥

ભવતશ્ચાત્ર યાવત્યસ્તુ સિરાઃ કાયે સંભવન્તિ શરીરિણામ્॥ નાભ્યાં સર્વા નિબદ્ધાસ્તાઃ પ્રતન્વન્તિ[ઽપ્રવર્તન્તેઽ ઇતિ પા] સમન્તતઃ॥

નાભિસ્થાઃ પ્રાણિનાં પ્રાણાઃ પ્રાણાન્નાભિર્વ્યુપાશ્રિતા॥ સિરાભિરાવૃતા નાભિશ્ચક્રનાભિરિવારકૈઃ॥

તાસાં મૂલસિરાશ્ચત્વારિંશત્; તાસાં વાતવાહિન્યો દશ, પિત્તવાહિન્યો દશ, કફવાહિન્યો દશ, દશ રક્તવાહિન્યઃ। તાસાં તુ વાતવાહિનીનાં વાતસ્થાનગતાનાં પઞ્ચસપ્તતિશતં ભવતિ, તાવત્ય એવ પિત્તવાહિન્યઃ પિત્તસ્થાને, કફવાહિન્યશ્ચ કફસ્થાને, રક્તવાહિન્યશ્ચ યકૃત્પ્લીહ્નોઃ, એવમેતાનિ સપ્ત સિરાશતાનિ॥

તત્ર વાતવાહિન્યઃ સિરા એકસ્મિન્ સક્થ્નિ પઞ્ચવિંશતિઃ, એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ। વિશેષતસ્તુ કોષ્ઠે ચતુર્સ્ત્રિંશત્; તાસાં ગુદમેઢ્રાશ્રિતાઃ શ્રોણ્યામષ્ટૌ, દ્વે દ્વે પાર્શ્વયોઃ, ષટ્ પૃષ્ઠે, તાવત્ય એવ ચોદરે, દશ વક્ષસિ। એકચત્વારિંશજ્જત્રુણ ઊર્ધ્વં, તાસાં ચતુર્દશ ગ્રીવાયાં, કર્ણયોશ્ચતસ્રઃ, નવ જિહ્વાયાં, ષટ્ નાસિકાયાં, અષ્ટૌ નેત્રયોઃ, એવમેતત્ પઞ્ચસપ્તતિશતં વાતવહાનાં સિરાણાં વ્યાખ્યાતં ભવતિ। એષ એવ વિભાગઃ શેષાણામપિ। વિશેષતસ્તુ પિત્તવાહિન્યો નેત્રયોર્દશ, કર્ણયોર્દ્વે; એવં રક્તવાહાઃ કફવહાશ્ચ। એવમેતાનિ સપ્ત સિરાશતાનિ સવિભાગાનિ વ્યાખ્યાતાનિ॥

ભવન્તિ ચાત્ર । ક્રિયાણામપ્રતીઘાતમમોહં બુદ્ધિકર્મણામ્॥ કરોત્યન્યાન્ ગુણાંશ્ચાપિ સિરાઃ પવનશ્ચરન્॥

યદા તુ કુપિતો વાયુઃ સ્વાઃ સિરાઃ પ્રતિપદ્યતે॥ તદાસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે વાતસંભવાઃ॥

ભ્રાજિષ્ણુતામન્નરુચિમગ્નિદીપ્તિમરોગતામ્॥ સંસર્પત્સ્વાઃ સિરાઃ પિત્તં કુર્યાચ્ચાન્યાન્ગુણૂનપિ॥

યદા પ્રકુતિતં પિત્તં સેવતે સ્વવહાઃ સિરાઃ॥ તદાસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે પિત્તસંભવાઃ॥

સ્નેહમઙ્ગેષુ સન્ધીનાં સ્થૈર્યં બલમુદીર્ણતામ્॥ કરોત્યન્યાન્ ગુણાંશ્ચાપિ બલાસઃ સ્વાઃ સિરાશ્ચરન્॥

યદા તુ કુપિતઃ શ્લેષ્મા સ્વાઃ સિરાઃ પ્રતિપદ્યતે॥ તદાસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે શ્લેષ્મસંભવાઃ॥

ધાતૂનાં પૂરણં સ્પર્શજ્ઞાનમસંશયમ્॥ સ્વાઃ સિરાઃ સંચરદ્રક્તં કુર્યાચ્ચાન્યાન્ ગુણાનપિ॥

યદા તુ કુપિતં રક્તં સેવતે સ્વવહાઃ સિરાઃ॥ તદાસ્ય વિવિધા રોગા જાયન્તે રક્તસંભવાઃ॥

ન હિ વાતં સિરાઃ કાશ્ચિન્ન પિત્તં કેવલં તથા॥ શ્લેષ્માણાં વા વહન્ત્યેતા અતઃ સર્વવહાઃ સ્મૃતાઃ॥

પ્રદુષ્ટાનાં હિ દોષાણાં મૂર્ચ્છિતાનાં પ્રધાવતામ્॥ ધ્રુવમુન્મારગગમનમતઃ સર્વવહાઃ સ્મૃતાઃ॥

તત્રારુણા વાતવહાઃ પૂર્યન્તે વાયુના સિરાઃ॥ પિત્તાદુષ્ણાશ્ચ નીલાશ્ચ, શીતા ગૌર્યઃ સ્થિરાઃ કફાત્॥ અસૃગ્વહાસ્તુ રોહિણ્યઃ સિરા નાત્યુષ્ણશીતલાઃ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ ન વિધ્યેદાઃ સિરા ભિષક્॥ વૈક્સ્લ્યં મરણં ચાપિ વ્યધાત્તાસાં દ્જ્રિવં ભવેત્॥

સિરાશતાનિ ચત્વારિ વિદ્યાચ્છાખાસુ બુદ્ધિમાન્॥ ષટ્ત્રિંશચ્ચ શતં કોષ્ઠે ચતુઃષષ્ટિં ચ મૂર્ધનિ॥

શાખાસુ ષોડશ સિરાઃ કોષ્ઠે દ્વાત્રિંશદેવ તુ॥ પઞ્ચાશજ્જત્રુણશ્ચોર્ધ્વમવ્યધ્યાઃ પરિકીર્તિતાઃ॥

તત્ર સિરાશતમેકસ્મિન્ સક્થ્નિ ભવતિ; તાસાં જાલધરા ત્વેકા, તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરાઃ---તત્રોર્વીસંજ્ઞે દ્વે, લોહિતાક્ષસંજ્ઞા ચૈકા, એતાસ્ત્વવ્યધ્યાઃ; એતેનેતરસક્થિ બાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ; એવમશસ્ત્રકૃત્યાઃ ષોડશ શાખાસુ। દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યાં, તાસામષ્ટાવશસ્ત્રકૃત્યાઃ---દ્વે દ્વે વિટપયોઃ, કટીકતરુણયોશ્ચ; અષ્ટાવષ્ટાવેકૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે, તાસામેકૈકામૂર્ધ્વગાં પરિહરેત્, પાર્શ્વસન્ધિગતે ચ દ્વે; ચતસ્રો વિંશતિશ્ચ પૃષ્ઠે પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ, તાસામૂર્ધ્વગામિન્યૌ દ્વે દ્વે પરિહરેદ્બૃહતીસિરે; તાવત્ય એવોદરે, તાસાં મેઢોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે પરિહરેત્; ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ, તાસાં ચતુર્દશાશસ્ત્રકૃત્યાઃ---હૃદયે દ્વે, દ્વે દ્વે સ્તનમૂલે, સ્તનરોહિતાપલાપસ્તમ્ભેષૂભયતોઽષ્ટૌ; એવં દ્વાત્રિંશદશસ્ત્રકૃત્યાઃ પૃષ્ઠોદરોરઃસુ ભવન્તિ। ચતુઃષષ્ટિસિરાશતં જત્રુણ ઊર્ધ્વં ભવતિ; તત્ર ષટ્પઞ્ચાશચ્છિરોધરાયાં , તાસામષ્ટૌ ચતસ્રશ્ચ મર્મસંજ્ઞાઃ પરિહરેત્, દ્વે કૃકાટિકયોઃ, દ્વે વિધુરયોઃ, એવં ગ્રીવાયાં ષોડશાવ્યધ્યાઃ; હન્વોરુભયતોઽષ્ટાવષ્ટૌ, તાસાં તુ સન્ધિધમન્યૌ દ્વે દ્વે પરિહરેત્; ષટ્ત્રિંશજ્જિહ્વાયાં, તાસામધઃ ષોડશાશસ્ત્રકૃત્યાઃ, રસવહે દ્વે, વાગ્વહે ચ દ્વે; દ્વિર્દ્વાદશ નાસાયાં, તાસામૌપનાસિક્યશ્ચતસ્રઃ પરિહરેત્, તાસામેવ ચ તાલુન્યેકાં મૃદાવુદ્દેશે; અષ્ટત્રિંશદુભયોર્નેત્રયોઃ , તાસામેકામપાઙ્ગયોઃ પરિહરેત્; કર્ણયોર્દશ, તાસાં શબ્દવાહિનીમેકૈકાં પરિહરેત્; નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ, તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્રઃ (પરિહરેત્), આવર્તયોરેકૈકા, સ્થપન્યાં ચૈકા, પરિહર્તવ્યા; શઙ્ખયોર્દશ, તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતામેકૈકાં પરિહરેત્; (ઇત્યેતા નાસાનેત્રગતા બોદ્ધવ્યાઃ) દ્વાદશ મૂર્ધ્નિ, તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે પરિહરેત્, સીમન્તેષ્વેકૈકાં, એકામધિપતાવિતિ; એવમશસ્ત્રકૃત્યાઃ પઞ્ચાશજ્જત્રુણ ઊર્ધ્વમિતિ॥

ભવતિ ચાત્ર । વ્યાપ્નુવન્ત્યભિતો દેહં નાભિતઃ પ્રસૃતાઃ સિરાઃ॥ પ્રતાનાઃ પદ્મિનીકન્દાદ્બિસાદીનાં યથા જલમ્॥