Sushruta Samhita · Chapter 3.8

athātaḥ sirāvyadhavidhiśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyādhvastrīkarṣitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagārbhiṇīnāṁ kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṁ ca sirāṁ na vidhyet, yāścāvyadhyāḥ, vyadhyāścādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāścāyantritāḥ, yantritāścānutthitā iti//

śoṇitāvasekasādhyāśca ye vikārāḥ prāgabhihitāsteṣu cāpakveṣvanyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṁ yathānyāyaṁ ca sirāṁ vidhyet//

pratiṣiddhānāmapi ca viṣopasargātyayikeṣu sirāvyadhanamapratiṣiddham//

tatra snigdhasvinnamāturaṁ yathādoṣapratyanīkaṁ dravaprāyamannaṁ bhuktavantaṁ yavāgūṁ pītavantaṁ['pratipītaṁ' iti pā] vā yathākālamupasthāpyāsīnaṁ sthitaṁ cā prāṇānabādhamāno vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānāmanyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṁ nātiśithilaṁ śarīrapradeśamāsādya prāptaṁ śastramādāya['yathoktaṁ śastraṁ gṛhītvā' iti pāṭhāntaram/] sirāṁ vidhyet//

naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite// sirāṇāṁ vyadhanaṁ kāryamaroge vā kadācana//

tatra vyadhyasiraṁ puruṣaṁ pratyādityamukhamaratnimātrocchrite upaveśyāsane sakthnorākuñcitayorniveśya['sakthnorākuñcitayorupari kurparasandhidvayaṁ niveśya' iti pā] kūrparau sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīmanyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṁ grīvāmuṣṭyorupari parikṣipyānyena puruṣeṇa paścātsthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṁ grāhayitvā tato vaidyo brūyāt---dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṁ ca yantraṁ['yantraṁ pīḍayoti'apṛṣṭhamadhye ca pīḍayet' iti pā] pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṁ ca vāyupūrṇamukhaṁ sthāpayet ; eṣauttamāṅgagatānāmantarmukhavarjānāṁ sirāṇāṁ nyadhane yantraṇavidhiḥ/ tatra pādamīṣatsaṁkucitamuccaiḥ kṛtvā vyadhyasirapādaṁ jānusandheradhaḥ śāṭakenāveṣṭya hastābhyāṁ['hastābhyāṁ vā prapīḍya gulphaṁ' iti pā] prapīḍyāgulphaṁ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnāmanyatamena baddhvā vā pādasirāṁ vidhyet/ athopariṣṭāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavadyantraṁ baddhvā hastasirāṁ vidhyet/ gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya/ śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet/ udarorasoḥ prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya/ bāhubhyāmavalambamānadehasya pārśvayoḥ/ avanāmitameḍhrasya meḍhre/ unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām/ ativyātānanasya tāluni dantamūleṣu ca/ evaṁ yantropāyānanyāṁśca sirotthāpanahetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt//

māṁsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṁ śastraṁ nidadhyāt, ato'nyeṣvardhayavamātraṁ vrīhimātraṁ vā vrīhimukhena, asthnāmupari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram//

bhavanti cātra/ vyabhre varṣāsu vidhyeta(ttu) grīṣmakāle tu śītale// hemantakāle madhyāhne śastrakālāstrayaḥ smṛtāḥ//

samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk// muhūrtaṁ ruddhā tiṣṭhecca suviddhāṁ tāṁ vinirdiśet//

yathā kusumbhapuṣpebhayaḥ pūrvaṁ sravati pītikā// tathā sirāsu viddhāsu duṣṭamagre pravartate//

mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca // na vahanti sirā viddhāstathānutthitayantritāḥ//

kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayābhihatasya ca// bhūyo'parāhṇe visrāvyā sāparedyustryahe'pi vā //

raktaṁ saśeṣadoṣaṁ tu kuryādapi vicakṣaṇaḥ// na cātiprasrūtaṁ kuryāccheṣaṁ saṁśamanairjayet//

balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ// paraṁ pramāṇamicchanti prasthaṁ śoṇitamokṣaṇe//

tatra pādadāhapādaharṣāvabāhukacippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu kṣipramarmaṇa upariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṁ vidhyet,['kenacidatrāvabāhuko'pi paṭhyate, tatra samīcīnaṁ, pratikāravidhāvasya vyadhena jihāsitatvāt'iti hārāṇacandraḥ/acippa'iti kvacinna paṭhyate/], ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate, kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅulavātavedanāsu jaṅghāyāṁ gulphasyopari caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule, jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṁ, ūrumūlasaṁśritāṁ galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatastu vāmabāhau kūrparasandherabhyantarato bāhūmadhye plīhni kaniṣṭhikānāmikayormadhye vā, evaṁ dakṣiṇabāhau yakṛdākhye (kaphodare ca, ['atraayakṛddāsye kaphodare ca' ityanākaraḥ pāṭhaḥ, kaphodare sirāvyadhasyānupayogāt'iti hārāṇacandraḥ]) etāmeva ca kāsaśvāsayorapyādiśanti, gṛdhrasyāmiva viśvācyāṁ, śroṇiṁ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṁ śūlinyāṁ, parivartikopadaṁśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṁ, nābheradhaścaturaṅgule sevanyāṁ vāmapārśve dakodare, ['aho guroraśrutasuśrutaḥ kaścit mūtravṛddhyāṁ dakodare ca doṣodakāvasecanārthaṁ vidhitsite vyadhane eva sirāvyadhau manyamāno'traavṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṁ' tathānābheścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare'ityaśrutapūrvamasamañjasamācakṣāṇaḥ svasyaivāśrutatvamadṛṣṭakarmatvamasthānavāditvena purvyadhyasiratvaṁ cākhyāpayatīti' iti hārāṇacandraḥ/]) vāmapārśve kakṣāstanayorantare'ntarvidradhau pārśvaśūle ca[asyāgraaetāmeva kaphodare vāmapārśve'ityadhikaṁ paṭhyate kvacitpustake], bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke vadantyaṁsayorantare, trikasandhimadhyagatāṁ tṛtīyake, adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṁsthitāṁ caturthake, hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro'pāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣvadhojihvāyāṁ dantavyādhiṣu ca, tāluni tālvyeṣu, karṇayorupari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca, gandhāgrahaṇe vāsārogeṣu ca nāsāgre, timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṁ vā, etā eva ca śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti//

ata ūrdhvaṁ duṣṭavyadhanamanuvyākhyāsyāmaḥ, tatra durviddhātividhā kuñcitā piccitā kuṭṭitāprasrutātyudīrṇānte'bhihatā pariśuṣkā kūṇitāvepitānutthitaviddhā śastrahatā tiryagviddhāpaviddhāvyadhyā vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā māṁsasirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti viṁśatirduṣṭavyadhāḥ//

tatra yā sūkṣmaśastraviddhāvyaktamasṛk sravatirujāśophavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śoṇitaṁ śoṇitātipravṛttirvā sātividdhā, kuñcitāyāmapyevaṁ, kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayośca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā, śītabhayamūrcchābhirapravṛttaśoṇitāprasrutā, tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhātyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā ante'bhihatā kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgā(ca)sāditā kiṁcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṁmoho bhavati sā vepitā, anutthitaviddhāyāmapyevaṁ, chinnātipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiṁciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāpaviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo'vaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhurḥ śoṇitasrāvā dhenukā, su kṣmaśastravyadhanādbahuśo bhinnā punaḥ punarviddhā, māṁsasnāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṁ śophaṁ vaikalyaṁ maraṇaṁ cāpādayati//

bhavanti cātra / sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ// matsyavat parivartante tasmādyatnena tāḍayet//

ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite// bhavanti vyāpadaścaitā bahavaścāpyupadravāḥ//

snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanairapi// yāntyāśu vyādhayaḥ śāntiṁ yathā samyak sirāvyadhāt//

sirāvyadhaścikitsārdhaṁ śalyatantre prakīrtitaḥ// yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsate//

tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvāsitasirāviddhaiḥ parihartavyāni---krodhāyāsamaithuna-divāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayavasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt['divāsvapnavyāyāma'iti pā], māsameke manyante/ eteśāṁ vistaramupariṣṭādvakṣyāmaḥ//

bhavataścātra/ sirāviṣāṇatumbaistu jalaukābhiḥ padaistathā// avagāḍhaṁ yathāpūrvaṁ nirharedduṣṭaśoṇitam//

avagāḍhe jalaukāḥ syāt pracchānaṁ piṇḍite hitam// sirāṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite//