Sushruta Samhita · Chapter 3.6

athātaḥ pratyekamarmanirdeśaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

saptottaraṁ marmaśatam/ tāni marnāṇi pañcātmakāni bhavanti, tadyathā---māṁsamarmāṇi, sirāmarmāṇi, snāyumarmāṇi, asthimarmāṇi; sandhimarmāṇi ceti; na khalu māṁsasirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavanti, yasmānnopalabhyante//

tatraikādaśa māṁsamarmāṇi, ekacatvāriṁśatsirāmarmāṇi, saptaviṁśatiḥ snāyumarmāṇi, aṣṭāvasthimarmāṇi, viṁśatiḥ sandhimarmāṇi ceti/ tadetat saptottaraṁ marmaśatam//

teṣāmekādaśaikasmin sakthni bhavanti, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau, udarorasordvādaśa, caturdaśa pṛṣṭhe, grīvāṁ pratyūrdhvaṁ saptatriṁśat//

tatra sakthimarmāṇi kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśirogulphendrabastijānvāṇyūrvīlohitākṣāṇi viṭapaṁ ceti, etenetaratsakthi vyākhyātam/ udarorasostu gudabastinābhihṛdayastanamūla-stanarohitāpalāpānyapastambhau ceti / pṛṣṭhamarmāṇi tu kaṭīkataruṇakukundaranitambapārśvasandhibṛhatyaṁsaphalakānyaṁsau ceti/ bāhumarmāṇi tu kṣipratalahṛdayakūrcakūrcaśiromaṇibandhendrabastikūrparāṇyūrvīlohitākṣaṇi kakṣadharaṁ ceti; etenetaro bāhurvyākhyātaḥ/ jatruṇa ūrdhvaṁ (marmāṇi) catasro dhamanyo'ṣṭau mātṛkā dve kṛkāṭike dve vidhure dve phaṇe dvāvapāṅgau dvāvāvartau dvāvutkṣepau dvau śaṅkhāvekā sthapanī pañca sīmantāścatvāri śṛṅgāṭakānyeko'dhipatiriti//

tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni māṁsamarmāṇi, nīladhamanīmātṛkāśṛṅgāṭakāpāṅgasthapanīphaṇastanamūlāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣorvyaḥ sirāmarmāṇi, āṇīviṭapakakṣadharakūrcakūrcaśirobastikṣiprāṁsavidhurotkṣepāḥ snāyumarmāṇi, kaṭīkataruṇanitambāṁsaphalakaśaṅkhāstvasthimarmāṇi, jānukūrparasīmantādhipatigulphamaṇibandhakukundarānartakṛkāṭikāśceti sandhimarmāṇi// ['ime sirāmarmaṇī,'grīvāyāṁ ṣoḍaśa avyadhyāḥ' ityatra ḍalhaṇenaiva vidhurayoḥ ṣoḍaśasaṁkhyāyāmeva parigaṇanaṁ kṛtaṁ, snāyumarmasu gaṇanaṁ tu pratisaṁskartṛdoṣakūṣitaṁ pratibhāti'(rasayogasāgara,upoddhāta, pṛ 156)/]

tānyetāni pañcavikalpāni marmāṇi bhavanti/ tadyathā---sadyaḥprāṇaharāṇi, kālāntaraprāṇaharāṇi, viśalyaghnāni, vaikalyakarāṇi, rujākarāṇīti/ tatra sadyaḥprāṇaharāṇyekonaviṁśatiḥ, kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṁśat, trīṇi viśalyaghnāni, catuścatvāriṁśadvaikalyakarāṇi, aṣṭau rujākarāṇīti//

bhavanti cātra/ śṛṅgāṭakānyadhipatiḥ śaṅkhau kaṇṭhasirā gudam// hṛdayaṁ bastinābhī ca ghnanti sadyo hatāni tu//

vakṣomarmāṇi sīmantatalakṣiprendrabastayaḥ// kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajau['pārśvagau'itiapārśvayoḥ'iti ca pā] bṛhatī ca yā//

nitambāviti caitāni kālāntaraharāṇi tu// utkṣepau sthapanī caiva viśalyaghnāni nirdiśet//

lohitākṣāṇi jānūrvīkūrcaniṭapakūrparāḥ// kukundare kakṣadhare vidhure sakṛkāṭike//

aṁsāṁsaphalakāpāṅgā nīle manye phaṇe tathā// vaikalyakaraṇānyāhurāvartau dvau tathaiva ca//

gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kūrcaśirāṁsi ca// rujākarāṇi jānīyādaṣṭāvetāni buddhimān// kṣiprāṇi viddhamātrāṇi ghnanti kālāntareṇa ca//

marmāṇi nāma māṁsasirāsnāyvasthisandhisannipātāḥ; teṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prāṇāstiṣṭhanti; tasmānmarmasvabhihatāstāṁstān bhāvanāpadyante//

tatra sadyaḥprāṇaharāṇyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayanti; kālāntaraprāṇaharāṇi saumyāgneyāni, agniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu kālāntareṇa kṣapayanti; viśalyaprāṇaharāṇi vāyvyāni, śalyamukhāvaruddho yāvadantarvāyustiṣṭhati tāvajjīvati, uddhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyurniṣkrāmati, tasmāt saśalyo jīvatyuddhṛtaśalyo mriyate (pākātpatitaśalyo vā jīvati)[ayaṁ pāṭhaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhayate]; vaikalyakarāṇi saumyāni, somo hi sthiratvācchaityācca trāṇāvalambanaṁ karoti; rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni, viśeṣataśca tau rujākarau, pāñcabhautikīṁ ca rujāmāhureke//

kecidāhurmāṁsādīnāṁ pañcānāmapi samastānāṁ vivṛddhānāṁ ca samavāyāt sadyaḥprāṇaharāṇi, ekahīnānāmalpānāṁ vā kālāntaraprāṇaharāṇi, dvihīnānāṁ viśalyaprāṇaharāṇi , trihīnānāṁ vaikalyakarāṇi, ekasminneva rujākarāṇīti/ naivaṁ, yato'sthimarmasvapyabhihateṣu śoṇitāamanaṁ bhavati//

bhavanti cātra/ caturvidhā yāstu sirāḥ śarīre prāyeṇa tā marmasu sanniviṣṭāḥ// snāyvasthimāṁsāni tathaiva sandhīn santarpya dehaṁ pratipālayanti //

tataḥ kṣte marmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyurabhistṛṇoti//vivardhamānastu sa mātariśvā rujaḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye//

rujābhibhūtaṁ tu tataḥ śarīraṁ pralīyate naśyati cāsya saṁjñā// ato hi śalyaṁ vinihartumicchanmarmāṇi yatnena parīkṣya karṣet//

etenaśeṣaṁ vyākhyātam//

tatra sadyaḥprāṇaharamante viddhaṁ kālāntareṇa mārayati, kālāntaraprāṇaharamante viddhaṁ vaikalyamāpādayati viśalyaprāṇaharaṁ ca, vaikalyakaraṁ kālāntaraṁ kleśayati rujāṁ ca karoti, rujākaramatīvravedanaṁ bhavati//['viśalyaprāṇaharamante viddhaṁ kleśayati kālāntareṇa ca rujāṁ karoti' iti pā]

tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarānmārayati, kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣānmāsādvā, teṣvapi kṣiprāṇi kadācidāśu mārayanti, viśalyaprāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidatyabhihatāni mārayanti//

uta ūrdhvaṁ pratyekaśo marmasthānāni vyākhyāsyāmaḥ---tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyormadhye kṣipraṁ nāma marma, tatra viddhasyākṣepakeṇa maraṇaṁ; madhyamāṅgulīmanupūrvaṇa madhye pādatalasya talahṛdayaṁ nāma[atraamāma'iti hastalikhitapustake nopalabhyate, evamagre'pi/], tatrāpi rujābhirmaraṇaṁ; kṣipratyopariṣṭādubhayataḥ kūrco nāma, tatra pādasya bhramaṇavepane bhavataḥ; gulphasandheradha ubhayataḥ kūrcaśiro nāma, tatra rujāśophau; pādajaṅghayoḥ sandhāne gulpho nāma, tatra rujaḥ stabdhapādatā khañjatā vā; pārṣṇiṁ prati jaṅghāmadhye indribastirnāma, tatra śoṇitakṣayeṇa maraṇaṁ; jaṅghorvoḥ['madhyamāṅgulīmānupūrvyeṇa jaṅghorvoḥ'iti pā] sandhāne jānu nāma, tatra khañjatā; jānuna ūrdhvamubhayatastryaṅgulamāṇī nāma, tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca; ūrumadhye ūrvī nāma, tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ; ūrvyā ūrdhvamadho vaṅkṣaṇasaṁdher-ūrumūle lohitākṣaṁ nāma, tatra lohitakṣayeṇa['lohitakṣayeṇa maraṇaṁ pakṣāghāto vā'iti pā] pakṣāghātaḥ sakthiśoṣo vā; vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantare niṭapaṁ nāma, tatra ṣāṇḍhyamalpaśukratā vā bhavati; evametānyekādaśa sakthimarmāṇi vyākhyātāni/ etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau/ viśeṣatastu yāni sakthni gulphajānuviṭapāni tāni bāhau maṇibavdhakūrparakakṣadharāṇi; yathā vaṅkṣaṇavṛṣaṇayorantare viṭapamevaṁ vakṣaḥkakṣayormadhye kakṣadharaṁ, tasmin viddhe ta evopadravāḥ; viśeṣatastu maṇibandhe kuṇṭhatā, kūrparākhye kuṇiḥ, kakṣadhare pakṣāghātaḥ/ evametāni catuścatvāriṁśacchākhāsu marmāṇi vyākhyātāni//

ata ūrdhvamudarorasor-marmāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ['marmasdhānānyanuvyākhyāsyāmaḥ'iti pā]---tatra vātavarconirasanaṁ sthūlāntraprativaddhaṁ gudaṁ nāma marma, tatra sadyomaraṇaṁ; alpamāṁsaśoṇitobhyantarataḥ kṭyāṁ mutrāśayo bastirnāma, tatrāpi sadyomaraṁamaśmarīvraṇādṛte, tatrāpyubhayato bhinne na jāvati, ekato bhinne mūtrasrāvī vraṇo bhavati, sa tu yatnenopakrānto rohati; pakvāmāśayayormadhye sirāprabhāvā nābhirnāma, tatrāpi sadyo maraṇaṁ; stanayormadhyamadhiṣṭhāyorasyāmāśayadvāraṁ['stanacūcukayormadhye stanarohitau'iti pā] sattvarajastamasāmadhiṣṭhānaṁ hṛdayaṁ nāma, tatrāpi sadya eva maraṇaṁ; stanayoradhastād dvyaṅgulamubhayataḥ stanamūle nāma (marmaṇī) , tatra kaphapūrṇakoṣṭhatayā kasaśvāsābhyāṁ mriyate; stanacūcukayorūrdhvaṁ dvaṅgulamubhayataḥ stanarohitau nāma, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṁ ca mriyate; aṁsakūṭayoradhastāt pārśboparibhāgayorapalāpau nāma, tatra raktena pūyabhāvaṁ gatena maraṇaṁ; ubhayatroraso nāḍyau vātavahe apastambhau nāma, tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṁ ca maraṇaṁ; e ametānyudarorasordvādaśa marmāṇi vyākhyātāni// [stanamūlalakṣaṇe'stanayorūrdhvaṁ'iti / stanarohitalakṣaṇe caastanacūcukayoradhastāt'iti ca rasayogasāgarasyopoddhāte(pṛ.158) ca saṁśodhitaḥ pāṭhaḥ/ viśeṣavivaraṇaṁ tu tatraiva draṣṭavyam/]

ata ūrdhvaṁ pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyāsyāmaḥ ---tatra pṛṣṭhavaṁśamubhayataḥ pratiśroṇikāṇḍamasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmāṇī, tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍurvivarṇo hīnarūpaśca mriyate, pārśvajaghanabahirbhāge pṛṣṭhavaṁśamubhayato (nātinimne) kukundare nāma marmāṇi , tatra sparśājñānamadhḥkāye ceṣṭopaghātaśca; śroṇīkāṇḍayoruparyāśayācchādanau pārśvāntarapratibaddhau nitambau nāma, tatrādhaḥkāyaśoṣo daurbalyācca maraṇaṁ; adhaḥpārśvāntarapratibaddhau jaghanapārśvamadhyayostiryagūrdhvaṁ ca jaghanāt pārśvasandhī nāma, tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate; stanamūlādṛjūbhayateḥ pṛṣṭhavaṁśasya bṛhatyau nāma, tatra śoṇitātipravṛttinimittairupadravairmriyate; pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṁśamubhayatastrikasaṁbaddhe aṁsaphalake nāma, tatra bāhvoḥ svāpaśoṣau ; bāhumūrdhagrīvāmadhye'sapīṭhasakandhanibandhanāvaṁsau nāma, tatra stabdhabāhutā; evametāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni//

ata ūrdhvamūrdhvajatrugatāni vyākhyāsyāmaḥ---tatra kaṇṭhanāḍīmubhayataścatasro dhamanyo dve nīle dve ca manye vyatyāsena , tatra mūkatā svaravaikṛtamarasagrāhitā ca; grīvāyāmubhayataś-catasraḥ sirā mātṛkāḥ, tatra sadyomaraṇaṁ; śirogrīvayoḥ sandhāne kṛkāṭike nāma, tatra calamūrdhatā; karṇapṛṣṭhato'dhaḥsaṁśrite vidhure nāma, tatra bādhiryaṁ; ghrāṇamārgamubhayataḥ srotomārgapratibaddhe abhyantarataḥ phaṇe nāma, tatra gandhājñānaṁ; bhrūpucchāntayoradho'kṣṇorbāhyato'pāṅgau nāma, tatrāndhyaṁ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvorupari nimnayorāvartau nāma, tatrāpyāndhyaṁ dṛṣṭyupaghāto vā; bhruvoḥ pucchāntayorupari['bhruvorantopari'iti pā] karṇalalāṭayormadhye śaṅkhau nāma, tatra sadyomaraṇaṁ; śaṅkhayorupari keśānta utkṣepau nāma, tatra saśalyo jīvati pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ; bhruvormadhye sthapanī nāma, tatrotkṣepavat; pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma, tatronmādabhayacittamāśairmaraṇaṁ; ghrāṇaśrotrākṣijihvāsantarpaṇīnāṁ sirāṇāṁ madhye sirāsannipātaḥ śṛṅgāṭakāni , tāni catvāri marmāṇi, tatrāpi sadyo maraṇaṁ; mastakābhyantarata upariṣṭāt sirāsavdhisannipāto romāvarto'dhipatiḥ, tatrāpi sadya eva / evametāni saptatriṁśadūrdhvajatrugatāni marmāṇi vyākhyātāni//

bhavanti cātra/ ūrdhyaḥ śirāṁsi viṭape ca sakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitaṁ stanapūrvamūlam// viddhyaṅguladvayamitaṁ maṇibandhagulphaṁ trīṇyeva jānu saparaṁ saha kūrparābhyām//

hṛdbastikūrcagudanābhi vadanti mūrdhni catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve// tāni svapāṇitalakuñcitasaṁmitāni śeṣāṇyavehi parivistarato'ṅgulārdhām//

etatpramāṇamabhivīkṣya vadanti tajjñāḥ śastreṇa karmakaraṇaṁ parihṛtya kāryam// pārśvābhighātitamapīha nihanti marma tasmāddhi marmasadanaṁ parivarjanīyam//

cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā narāṇāṁ saṅkocamīyurasṛgalpamato nireti// prāpyāmitavyasanamugramato manuṣyāḥ saṁcchinniśākhataruvannidhanaṁ na yānti//

kṣipreṣu tatra sataleṣu hateṣu raktaṁ gacchatyatīva pavanaśca rujaṁ karoti// evaṁ vināśamupayānti hi tatra viddhā vṛkṣā ivāyudhavighātanikṛttamūlāḥ['ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ'iti pā]//

tasmāttayorabhihatasya tu pāṇipādaṁ chettavyamāśu maṇibandhanagulphadeśe// marmāṇi śalyaviṣayārdhamudāharanti yasmācca marmasu hatā na bhavanti sadyaḥ//

jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena kecitte prāpnuvanti vikalatvamasaṁśayaṁ hi// saṁbhinnajarjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravi(ni)hataiśca śarīradeśaiḥ//

chinnaiśca sakthibhujapādakarair-aśeṣairyeṣāṁ na marmapatitā vividhāḥ prahārāḥ// somamārutatejāṁsi rajaḥsattvatamāṁsi ca// marmasu prāyaśaḥ puṁsāṁ bhūtātmā cāvatiṣṭhate//

marmasvabhihatāstasmānna jīvanti śarīriṇaḥ// indriyārtheṣvasaṁprāptirmanobuddhiviparyayaḥ//

rujaśca vividhāstīvrā bhavantyāśuhare hate// hate kālāntaraghne tu dhruvo dhātukṣayo nṛṇām//

tato dhātukṣayājjanturvedanābhiśca naśyati// hate vaikalyajanane kevalaṁ vaidyanaipuṇāt//

śarīraṁ kriyayā yuktaṁ vikalatvamavāpnuyāt// viśalyaghneṣu vijñeyaṁ pūrvoktaṁ yacca kāraṇam//

rujākarāṇi marmāṇi kṣatāni vividhā rujaḥ// kurvantyante ca vaikalyaṁ kuvaidyavaśago yadi//

chedabhedābhighātebhyo dahanāddāraṇādapi// upaghātaṁ vijānīyānmarmaṇāṁ tulyalakṣaṇam//

marmābhighātastu ca kaścidasti yo'lpātyayo vāpi niratyayo vā// prāyeṇa marmasvabhitāḍitāstu vaikalyamṛcchantyathavā mriyante//

marmāṇyadhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā narāṇām// prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnairapi sādhyamānāḥ//