Sushruta Samhita · Chapter 2.9

athāto vidradhīnāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

sarvāmaraguruḥ śrīmānnimittāntarabhūmipaḥ/ śiṣyāyovāca nikhilamidaṁ vidradhilakṣaṇam//

tvagraktamāṁsamedāṁsi pradūṣyāsthisamāśritāḥ/ doṣāḥ śophaṁ śanairghoraṁ janayantyucchritā bhṛśam//

mahāmūlaṁ rujāvantaṁ vṛttaṁ cā (vā)apyathavāāyatam/ tamāhurvidradhiṁ dhīrā vijñeyaḥ sa ca ṣaṅvidhaḥ//

pṛthagdoṣaiḥ samastaiśca kṣatenāpyasṛjā tathā/ ṣaṇṇāmapi hi teṣāṁ tu lakṣaṇaṁ saṁpravakṣyate//

kṛṣṇo'ruṇo vā paruṣo bhṛśamatyarthavedanaḥ/ citrotthānaprapākaśca vidradhirvātasaṁbhavaḥ//

pakvodumbarasaṅkāśaḥ śyāvo vā jvaradāhavān/ kṣiprotthānaprapākaśca vidradhiḥ pittasaṁbhavaḥ//

śaravasadṛśaḥ pāṇḍuḥ śītaḥ stabdho'lpavedanaḥ/ cirotthānaprapākaśca sakaṇḍuśca kaphotthitaḥ//

tanupītasitāścaiṣāmāsrāvāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ/ nānāvarṇarujāsrāvo ghāṭālo viṣamo mahān//

viṣamaṁ pacyate cāpi vidradhiḥ sānnipātikaḥ/ taistairbhāvairabhihate kṣate vāpathyasevinaḥ//

kṣatoṣmā vāyuvisṛtaḥ saraktaṁ pittamīrayet/ jvarastṛṣṇā ca dāhaśca jāyate tasya dehinaḥ//

eṣa vidradhirāgantuḥ pittavidradhilakṣaṇaḥ/ kṛṣṇasphoṭāvṛtaḥ śyāvastīvradāharujājvaraḥ//

pittavidradhiliṅgastu raktavidradhirucyate/ uktā vidradhayo hyete teṣvasādhyastu sarvajaḥ//

ābhyantarānatastūrdhvaṁ vidradhīn paricakṣate/ gurvasātmyaviruddhānnaśuṣkasaṁsṛṣṭabhojanāt//

ativyavāyavyāyāmavegāghātavidāhibhiḥ/ pṛthak saṁbhūya vā doṣāḥ kupitā gulmarūpiṇam//

valmīkavatsamunnaddhamantaḥ kurvanti vidradhim/ gude bastimukhe nābhyāṁ kukṣau vaṅkṣaṇayostathā//

vṛkkayoryakṛti plīhni hṛdaye klomni vā tathā/ teṣāṁ liṅgāni jānīyādbāhyavidradhilakṣaṇaiḥ//

āmapakvaiṣaṇīyācca pakvāpakvaṁ vinirdiśet/ adhiṣṭhānaviśeṣeṇa liṅgaṁ śṛṇu viśeṣataḥ//

gude vātanirodhastu bastau kṛcchrālpamūtratā/ nābhyāṁ hikkā tathāāṭopaḥ kukṣau mārutakopanam//

kaṭīpṛṣṭhagrahastīvro vaṅkṣaṇotthe tu vidradhau/ vṛkkayoḥ pārśvasaṅkocaḥ plīhnyucchvāsāvarodhanam//

sarvāṅgapragrahastīvro hṛdi śūlaśca dāruṇaḥ/ śvāso yakṛti tṛṣṇā ca pipāsā klomaje'dhikā//

āmo vā yadi vā pakvo mahān vā yadi vetaraḥ/ sarvo marmotthitaścāpi vidradhiḥ kaṣṭa ucyate//

nābheruparijāḥ pakvā yāntyūrdhvamitare tvadhaḥ/ jīvatyadho niḥsruteṣu sruteṣūrdhvaṁ na jīvati//

hṛnnābhibastivarjyā ye teṣu bhinneṣu bāhyataḥ/ jīvet kadācit puruṣo netareṣu kadācana//

strīṇāmapaprajātānāṁ prajātānāṁ tathāhitaiḥ/ dāhajvarakaro ghoro jāyate raktavidradhiḥ//

api samyakprajātānāmasṛk kāyādaniḥsṛtam/ raktajaṁ vidradhiṁ kuryāt kuksau makkallasaṁjñitam//

saptāhānnopaśāntaścettato'sau saṁprapacyate/ viśeṣamatha vakṣyāmi spaṣṭaṁ vidradhigulmayoḥ//

gulmadoṣasamutthānadvidradhergulmakasya ca/ kasmānna pacyate gulmo vidradhiḥ pākameti ca//

na nibandho'sti gulmānāṁ vidradhiḥ sanibandhanaḥ/ gulmākārāḥ svayaṁ doṣā vidradhirmāṁsaśoṇite//

vivarānucaro granthirapsu budbudako yathā/ evaṁprakāro gulmastu tasmāt pākaṁ na gacchati//

māṁsaśoṇitavāhulyāt pākaṁ gacchati vidradhiḥ/ māṁsaśoṇitahīnatvādgulmaḥ pākaṁ na gacchati//

gulmastiṣṭhati doṣe sve vidradhirmāṁsaśoṇite/ vidradhiḥ pacyate tasmād gulmaścāpi na pacyate//

hṛnnābhibastijaḥ pakvo varjyo yaśca tridoṣajaḥ/ atha majjaparīpāko ghoraḥ samupajāyate//

so'sthimāṁsanirodhena dvāraṁ na labhate yadā/ tataḥ sa vyādhinā tena jvalaneneva dahyate//

asthi(tha) majjoṣmaṇā tena śīryate dahyamānavat/ vikāraḥ śalyabhūto'yaṁ kleśayedāturaṁ ciram//

athāsya karmaṇā vyādhirdvāraṁ tu labhate yadā/ tato medaḥpramaṁ snigdhaṁ śuklaṁ śītamatho guru//

bhinne'sthni niḥsravet pūyametadasthigataṁ viduḥ/ vidradhiṁ śāstrakuśalāḥ sarvadoṣarujāvaham//