સુશ્રુતસંહિતા · અધ્યાય 2.9

અથાતો વિદ્રધીનાં નિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ॥

યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ॥

સર્વામરગુરુઃ શ્રીમાન્નિમિત્તાન્તરભૂમિપઃ। શિષ્યાયોવાચ નિખિલમિદં વિદ્રધિલક્ષણમ્॥

ત્વગ્રક્તમાંસમેદાંસિ પ્રદૂષ્યાસ્થિસમાશ્રિતાઃ। દોષાઃ શોફં શનૈર્ઘોરં જનયન્ત્યુચ્છ્રિતા ભૃશમ્॥

મહામૂલં રુજાવન્તં વૃત્તં ચા (વા)અપ્યથવાઆયતમ્। તમાહુર્વિદ્રધિં ધીરા વિજ્ઞેયઃ સ ચ ષઙ્વિધઃ॥

પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ક્ષતેનાપ્યસૃજા તથા। ષણ્ણામપિ હિ તેષાં તુ લક્ષણં સંપ્રવક્ષ્યતે॥

કૃષ્ણોઽરુણો વા પરુષો ભૃશમત્યર્થવેદનઃ। ચિત્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ વિદ્રધિર્વાતસંભવઃ॥

પક્વોદુમ્બરસઙ્કાશઃ શ્યાવો વા જ્વરદાહવાન્। ક્ષિપ્રોત્થાનપ્રપાકશ્ચ વિદ્રધિઃ પિત્તસંભવઃ॥

શરવસદૃશઃ પાણ્ડુઃ શીતઃ સ્તબ્ધોઽલ્પવેદનઃ। ચિરોત્થાનપ્રપાકશ્ચ સકણ્ડુશ્ચ કફોત્થિતઃ॥

તનુપીતસિતાશ્ચૈષામાસ્રાવાઃ ક્રમશઃ સ્મૃતાઃ। નાનાવર્ણરુજાસ્રાવો ઘાટાલો વિષમો મહાન્॥

વિષમં પચ્યતે ચાપિ વિદ્રધિઃ સાન્નિપાતિકઃ। તૈસ્તૈર્ભાવૈરભિહતે ક્ષતે વાપથ્યસેવિનઃ॥

ક્ષતોષ્મા વાયુવિસૃતઃ સરક્તં પિત્તમીરયેત્। જ્વરસ્તૃષ્ણા ચ દાહશ્ચ જાયતે તસ્ય દેહિનઃ॥

એષ વિદ્રધિરાગન્તુઃ પિત્તવિદ્રધિલક્ષણઃ। કૃષ્ણસ્ફોટાવૃતઃ શ્યાવસ્તીવ્રદાહરુજાજ્વરઃ॥

પિત્તવિદ્રધિલિઙ્ગસ્તુ રક્તવિદ્રધિરુચ્યતે। ઉક્તા વિદ્રધયો હ્યેતે તેષ્વસાધ્યસ્તુ સર્વજઃ॥

આભ્યન્તરાનતસ્તૂર્ધ્વં વિદ્રધીન્ પરિચક્ષતે। ગુર્વસાત્મ્યવિરુદ્ધાન્નશુષ્કસંસૃષ્ટભોજનાત્॥

અતિવ્યવાયવ્યાયામવેગાઘાતવિદાહિભિઃ। પૃથક્ સંભૂય વા દોષાઃ કુપિતા ગુલ્મરૂપિણમ્॥

વલ્મીકવત્સમુન્નદ્ધમન્તઃ કુર્વન્તિ વિદ્રધિમ્। ગુદે બસ્તિમુખે નાભ્યાં કુક્ષૌ વઙ્ક્ષણયોસ્તથા॥

વૃક્કયોર્યકૃતિ પ્લીહ્નિ હૃદયે ક્લોમ્નિ વા તથા। તેષાં લિઙ્ગાનિ જાનીયાદ્બાહ્યવિદ્રધિલક્ષણૈઃ॥

આમપક્વૈષણીયાચ્ચ પક્વાપક્વં વિનિર્દિશેત્। અધિષ્ઠાનવિશેષેણ લિઙ્ગં શૃણુ વિશેષતઃ॥

ગુદે વાતનિરોધસ્તુ બસ્તૌ કૃચ્છ્રાલ્પમૂત્રતા। નાભ્યાં હિક્કા તથાઆટોપઃ કુક્ષૌ મારુતકોપનમ્॥

કટીપૃષ્ઠગ્રહસ્તીવ્રો વઙ્ક્ષણોત્થે તુ વિદ્રધૌ। વૃક્કયોઃ પાર્શ્વસઙ્કોચઃ પ્લીહ્ન્યુચ્છ્વાસાવરોધનમ્॥

સર્વાઙ્ગપ્રગ્રહસ્તીવ્રો હૃદિ શૂલશ્ચ દારુણઃ। શ્વાસો યકૃતિ તૃષ્ણા ચ પિપાસા ક્લોમજેઽધિકા॥

આમો વા યદિ વા પક્વો મહાન્ વા યદિ વેતરઃ। સર્વો મર્મોત્થિતશ્ચાપિ વિદ્રધિઃ કષ્ટ ઉચ્યતે॥

નાભેરુપરિજાઃ પક્વા યાન્ત્યૂર્ધ્વમિતરે ત્વધઃ। જીવત્યધો નિઃસ્રુતેષુ સ્રુતેષૂર્ધ્વં ન જીવતિ॥

હૃન્નાભિબસ્તિવર્જ્યા યે તેષુ ભિન્નેષુ બાહ્યતઃ। જીવેત્ કદાચિત્ પુરુષો નેતરેષુ કદાચન॥

સ્ત્રીણામપપ્રજાતાનાં પ્રજાતાનાં તથાહિતૈઃ। દાહજ્વરકરો ઘોરો જાયતે રક્તવિદ્રધિઃ॥

અપિ સમ્યક્પ્રજાતાનામસૃક્ કાયાદનિઃસૃતમ્। રક્તજં વિદ્રધિં કુર્યાત્ કુક્સૌ મક્કલ્લસંજ્ઞિતમ્॥

સપ્તાહાન્નોપશાન્તશ્ચેત્તતોઽસૌ સંપ્રપચ્યતે। વિશેષમથ વક્ષ્યામિ સ્પષ્ટં વિદ્રધિગુલ્મયોઃ॥

ગુલ્મદોષસમુત્થાનદ્વિદ્રધેર્ગુલ્મકસ્ય ચ। કસ્માન્ન પચ્યતે ગુલ્મો વિદ્રધિઃ પાકમેતિ ચ॥

ન નિબન્ધોઽસ્તિ ગુલ્માનાં વિદ્રધિઃ સનિબન્ધનઃ। ગુલ્માકારાઃ સ્વયં દોષા વિદ્રધિર્માંસશોણિતે॥

વિવરાનુચરો ગ્રન્થિરપ્સુ બુદ્બુદકો યથા। એવંપ્રકારો ગુલ્મસ્તુ તસ્માત્ પાકં ન ગચ્છતિ॥

માંસશોણિતવાહુલ્યાત્ પાકં ગચ્છતિ વિદ્રધિઃ। માંસશોણિતહીનત્વાદ્ગુલ્મઃ પાકં ન ગચ્છતિ॥

ગુલ્મસ્તિષ્ઠતિ દોષે સ્વે વિદ્રધિર્માંસશોણિતે। વિદ્રધિઃ પચ્યતે તસ્માદ્ ગુલ્મશ્ચાપિ ન પચ્યતે॥

હૃન્નાભિબસ્તિજઃ પક્વો વર્જ્યો યશ્ચ ત્રિદોષજઃ। અથ મજ્જપરીપાકો ઘોરઃ સમુપજાયતે॥

સોઽસ્થિમાંસનિરોધેન દ્વારં ન લભતે યદા। તતઃ સ વ્યાધિના તેન જ્વલનેનેવ દહ્યતે॥

અસ્થિ(થ) મજ્જોષ્મણા તેન શીર્યતે દહ્યમાનવત્। વિકારઃ શલ્યભૂતોઽયં ક્લેશયેદાતુરં ચિરમ્॥

અથાસ્ય કર્મણા વ્યાધિર્દ્વારં તુ લભતે યદા। તતો મેદઃપ્રમં સ્નિગ્ધં શુક્લં શીતમથો ગુરુ॥

ભિન્નેઽસ્થ્નિ નિઃસ્રવેત્ પૂયમેતદસ્થિગતં વિદુઃ। વિદ્રધિં શાસ્ત્રકુશલાઃ સર્વદોષરુજાવહમ્॥